Кіріспе

Он екі шиит имамның он біріншісі Хасан ибн Әли ибн Мұхаммед (الحَسَن بْن عَلِيّ بْن مُحَمَّدُ; шамамен 846 – 874 ж.ж.), Хасан әл Аскари (الحَسَن ٱلْعَسْكَرِيّ) деген атпен әйгілі, Ислам пайғамбары Мұхаммедтің ұрпағы. Ол әкесі Әли әл-Хадиден кейін, он екі имамның он біріншісі деп есептеледі. Хасан әл Аскари 844 жылы Мединеде дүниеге келді және 848 жылы әкесімен бірге Самара қаласына көшірілді, онда Аббасид халифалары оларды өлімдеріне дейін қатаң бақылауда ұстады, тіпті олар саяси белсенділік танытпаса да. 868 жылы әл-Хади қайтыс болғаннан кейін, көпшілігі оның ұлын, әл-Аскариді келесі имам ретінде мойындады. Әл-Аскаридің шиит халқымен байланысы халифалар тарапынан шектелді, сондықтан ол өкілдер желісі арқылы жақтастарымен байланысқан. 873–874 жылдары, шамамен жиырма сегіз жасында Самарада қайтыс болды және әкесінің қасындағы отбасылық үйінде жерленді, ол кейіннен шииттердің қажынасының маңызды орталығына айналған әл-Аскари қабірлік кешеніне айналды. Шиит деректері әдетте әл-Аскари мен оның әкесінің өліміне Аббасидтерді жауапты деп санайды. Әл-Аскариге Құранның ерте шиит түсіндірмесі жатқызылады. Әл-Аскари анық мұрагер қалдырмай қайтыс болды, бұл кеңінен шатасу тудырып, шиит қауымын бірнеше секталарға бөліп жіберді, олардың барлығы бірнеше онжылдықтар ішінде жоғалып кетті, тек Он екі шиит қалып қойды. Он екі шииттердің сенуіне göre, әл-Аскаридің ұлы, көбінесе Мұхаммед әл-Махди деп танылатын, Аббасидтердің қуғын-сүргінінен қорқып, халықтан жасырылған. Әл-Махди әкесінің қайтысынан кейін имаматқа ие болды және жасыру күйіне енді. Оның өмірі Құдайдың рұқсатымен жер бетін әділдікпен толтыру үшін қайтадан пайда болатын күнге дейін керемет түрде ұзартылады. Имам жасырын болса да, Он екі шиит сенімінде адамзаттың рухани басшылығына жауапкершілігін сақтайды және оның ізгілермен кездесуі туралы шиит әңгімелері көп және танымал.

Атаулары

Хасан ибн Әли әл-Самет, әл-Хади және әл-Заки деген аттармен белгілі, бірақ оның ең көп таралған лақабы – әл-Аскари, себебі ол өмірінің көп бөлігін Бағдаттан шалғайдағы, сол кездегі Аббасидтер астанасы болған Самарра гарнизондық қаласында тұтқында болды. Он екі имамның сегізіншісі Әли әл-Риданың немересі болғандықтан, Хасан замандастары арасында Ибн әл-Рида (яғни "Әл-Риданың ұлы") деп те аталды.

Туу және ерте өмір

Шииттік көздердің көпшілігі Хасан ибн Әлидің Рабиғ әл-аууал айының 230 жылында (844 жылдың қарашасы) дүниеге келгенін айтады, бірақ басқа көрсетілген мерзімдер 845-тен 847 жылға дейін ауысады. Шииттер қазіргі таңда 8 Рабиғ әл-таниді оның туған күні ретінде тойлайды. Хасан Мәдинада дүниеге келген, алайда Дональдсон бұл мәліметке күмән келтіреді, себебі ол Мәдина мен Самарраның қайсысы екеніне нақтылық жоқ. Оның әкесі – шииттердің он бірінші имамы Әли әл-Хади, ал анасы – азат етілген құл (умм уәлад), оның аты түрлі дереккөздерде Худайс, Сюзан немесе Салил деп берілген. Хасан шамамен екі жасында әкесімен бірге 233 немесе 234 жылы (847-849) Самарраға әкелінді, онда оның әкесі Аббасид халифаларының қатаң бақылауында болды, және шамамен жиырма жылдан кейін 254 (868) жылы қайтыс болды. Хасан шамамен жиырма екі жасқа келгенде, оның әкесінің өкілі византиялық Наржис (Нарцисс) есімді қызды сатып алып, оны Хасанға әйел етіп берді, ол кейіннен оған жалғыз ұлын сыйлады. Басқа дереккөздерде оның аты Саиқал, Саусан және Райхана деп аталады. Мәжлеси мен Тусидің егжей-тегжейлі баяндамаларында Наржис византиялық императордың тұтқынға алынған немересі және Хасанмен болашақ одақ туралы түсінде естіген ізгі ниетті әйел ретінде сипатталған, бірақ бұл баяндамалар агиографиялық деп танылған. Кейбір мәліметтерде Наржис нубиялық деп көрсетілген.

Имам болып тағайындалу

868 жылы әл-Хади қайтыс болғаннан кейін, оның көптеген жақтастары оның ұлы Хасан әл-Аскариді келесі имам деп мойындады. Шиа деректері әл-Хади өліміне бірнеше ай қалғанда Хасанды келесі имам етіп белгілегенін хабарлайды. Әл-Хадиден кейін оның тағы бір ұлы, Жафар, имамдыққа талас жасады, бірақ сәтті болмады. Маделунгтың айтуынша, кейбіреулер әл-Хадидің тағы бір ұлы, Әбу Жафар Мохаммадтың келесі имам болатынын күткен, бірақ ол Самаррада әкесінен бұрын қайтыс болды.

Имамдық

Әл-Аскари имаматы 868 жылы басталды және шамамен алты жылға созылды, Аббасид әл-Мутаз, әл-Мухтади және әл-Мутамид халифаттарымен бірге ағып өтті. Осы жылдар ішінде саяси белсенділік көрсетпесе де, әл-Аскари көбінесе Самаррада үй қамауында тұрып, үздіксіз бақылауда болды. Сондықтан ол өзінің ізбасарларымен көбінесе өкілдер желісі арқылы, әсіресе Усман ибн Саид арқылы байланыс жасады. Табатабай мен Сачединаның мәлімдемесінше, әл-Аскариге жалпы шиа халқымен әлеуметтік байланысқа түсуге рұқсат берілмеген. Табатабай сондай-ақ, бұл шектеулер әл-Аскариге қатысты, себебі халифат шиа элитасы арасында тараған, он бірінші имам эсхатологиялық Махдидің әкесі болады деген болжамдарды білген. Бұрын құрылған кішкентай глуат топтары әл-Аскаридің өмірінде де қызметтерін жалғастырды. Олар көбінесе шиа имамдарына құдайлық дәрежесін берді, соның ішінде Куфада Мұхаммед ибн Носайр Намириді ұстанған Намирия және Басра, Бағдад және Мадаиндердегі Ешақ ибн Мохаммад Нахаи Басридің ізбасарлары – Ешақия да бар еді.

Әл-Мутаз () мен әл-Мухтади () билік еткен жылдары

868 жылы әкесі қайтыс болған соң әл-Аскари Бағдадта әл-Мутаз тарапынан түрмеге қамалды және ол келесі халифа әл-Мухтади билік құрған қысқа мерзім ішінде де түрмеде қалды.

Әл-Мутамид билігі ()

Шииттерді қуғын-сүргін әл-Мутавкилдің ұлы әл-Мутамид тұсында да жалғасты. Әл-Аскаринің түрмеде өткізген кезеңдерінің көп бөлігі шиит деректерінде оның басты жазалаушысы ретінде көрсетілген әл-Мутамид халифаты кезінде болды деп саналады. Әл-Аскари халифаны пайғамбар ұрпақтарына таратылатын исламдық зекет – хумстың басқаруын шектегені үшін сынаған, өйткені пайғамбар тірі кезінде оларға жалпы зекет алуға рұхсат етілмеген. Оның өмірінде Бану Хашим руындағы кедейлерге көмек көрсетудің басты көзі Фадақтағы егістік жерлерден түсетін табыс болды. Тарихи деректер бойынша, бірінші Рашид халифасы Әбу Бәкір пайғамбардың саясатын тоқтатты және әсіресе Фадақты мемлекеттік мүлік деп жариялап қайта иеленді, соның салдарынан Бану Хашим жалпы зекетке тәуелді болуға мәжбүр болды, бұл олардың халифатқа талап етуін әлсірету және пайғамбардың туыстары ретіндегі артықшылықтарын қысқарту мақсатымен жасалған болуы мүмкін. Бұл саясатты оның ізбасары Омар және кейіннен Омейя әмірі Омар II ішінара өзгертіп, бірақ кейінгі халифалар Фадақты қайтадан мемлекеттік қазынаға қосты.

Өлім

28 жасында әл-Аскари бір апта ауырып, 260 жылы Рабиғ әл-Аувалдың 1-і немесе 8-і күні (873 жылдың 25 желтоқсаны немесе 874 жылдың 1 қаңтары) қайтыс болды. Шииттер қазіргі уақытта осы оқиғаны еске алу үшін Рабиғ әл-Аувалдың 8-ін таңдайды. Шииттік дереккөздер оның өлімін әл-Мутамидтың қоздырысымен жасалған улануға байланыстырады. Ауруға шалдыққан аптада көптеген көрнекті Әлид және Аббасид тұлғалары оның өлім төсегіне келді, ал халифа имамға көмектесу үшін өз дәрігерлері мен қызметшілерін жіберді. Алайда, әл-Аскаридің анық мұрагері болмағандықтан, Табатабай халифаның имамды жақыннан бақылауға ниеттенгенін, ал одан кейін оның өлімінен кейін оның ұрпағын іздеуді жалғастырғанын айтады. Хуссейн, Амир Моеззи және Сачедина да осыған ұқсас мәліметтер келтіреді. Әл-Аскари әкесі Әли әл-Хадидің қасына, отбасылық үйде жерленді. Кейіннен бұл үй шиит және сунниттердің күшімен үлкен қасиетті орынға айналдырылды. Соңғы кезде Насер әл-Дин Шах Каджар 1868 жылы кешенді қайта жаңартуға бұйрық берді, ал 1905 жылы алтын күмбез салынды. Қасиетті орында оның әпкесі Хакима Хатунның да мазары бар. Шииттер үшін маңызды қасиетті саналатын бұл орын 2006 жылдың ақпанында бомбалап, қиратылды. 2007 жылдың 13 маусымында тағы бір шабуыл жасалып, қасиетті орынның екі минареті қиратылды. Ирак билігі бұл шабуылға «Әл-Қаида» ұйымын кінәлі деп санайды.

Мұрагерлік

Он бірінші шиит имамы ретінде әл-Аскари 873-874 жылдары анық мұрагер қалдырмай қайтыс болды, бұл кеңінен шатасуға (хайра) алып келді және шиит қауымын жиырмаға дейін топқа бөліп жіберді. Алайда, бұл топтардың барлығы жүз жыл ішінде жоғалып кетті, тек он екілік шииттер ғана сақталды. Олардың кейбіреулері имамат әл-Аскаримен аяқталды деп санайтын болса, ал Вакифия тақымы ол кейіннен соңғы Махди ретінде пайда болады деп мәлімдеді. Тағы басқалары әл-Аскаридің қайтыс болған ағасы Мұхаммед ибн әл-Хадидің нағыз имам болғанын айтты. Ал енді біреулері әл-Аскаридің тағы бір ағасы – Жафар ибн әл-Хадидің имаматын қабылдады, ол бұрын әкесі әл-Хади қайтыс болғаннан кейін өзіне имаматты талап етуге тырысқан еді. Кейбіреулері он екінші имамның соңғы заманда әл-Аскари ұрпағынан туатынына сенді.

Жасыру

Алдыңғы он екіліктердің көпшілігі әл-Аскаридің Әбу әл-Қасим Мұхаммед есімді ұлы болғанын айтады, оның есімі пайғамбардың есімімен бірдей. 255 (868) жылы туған ол Мұхаммед әл-Махди деп те аталады. Аббасидтердің қуғынынан қорқып, Мұхаммедтің бар екендігі он бірінші имамның сенімді серіктеріне ғана белгілі болды және ол жұрттан жасырылды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Мұхаммед әкесінің жаназа намазын оқу үшін ғана жұрт алдына шықты, оның орнына оның ағасы Жәфар емес. Содан кейін ол көпшілік алдында көрінбеді және қудалаудан қорқып, жасырын өмірге көшті. Бұл Самаррадағы отбасылық үйінде болды, қазір онда мешіт тұр, оның астында құдық (Бир әл-Ғайба) жасырылған жертөле (сардаб) бар, онда әл-Махди жоғалып кетті делінеді. Әл-Аскари қайтыс болғаннан кейін, оның бас өкілі (уәкилі) Усман әл-Амри, өзі жасырын әл-Махдидің Бабы екенін мәлімдеді. Бұл шииттер үшін күрт өзгеріс болмады. Шындығында, он бесінші және он бірінші имамдар шииттердің көпшілігі үшін де жасырын болды, өйткені екеуі де Самаррадағы Аббасид халифаларының қатаң бақылауында және оқшауланған күйде ұсталды. Усман петицияларды қабылдап, кейде жазбаша жауаптар берді. Дафтаридің сөзіне сүйенсек, бұл жауаптар Усманның қолымен жазылған, ал Хусейн Усман қайтыс болғаннан кейін де стиль мен қолжазба өзгермегенін айтады, бұл жауаптарды әл-Махди жазғанын көрсетеді. Хусейннің пікірінше, осы тұрақтылық оның ізбасарларының Ұлы жасырудың қашан басталғаны туралы бір пікірге келуіне ықпал етті. Кейін Усман өзінің ұлы Әбу Жәфар Мұхаммед ибн Усманды әл-Махдидің келесі өкілі етіп тағайындады. Өз кезегінде ол келесі өкіл ретінде Әбу әл-Қасим әл-Хусейн ибн Рух әл-Наубахтині ұсынды. Шамамен жетпіс жылдан кейін, Кіші жасыру (әл-ғайбат әл-суғра) төртінші өкіл Әбу әл-Хасан Әли ибн Мұхаммед әл-Самарридің 329 (941) жылы әл-Махдиден хат алған кезде аяқталды. Хатта Әбу әл-Хасанның алты күн ішінде қайтыс болатыны және Ұлы жасырудың (әл-ғайбат әл-кубра) басталатыны жазылған, ол Алла әл-Махдиге жерді зұлымдықпен толтырған кезде қайтадан көрінуге рұқсат беретінге дейін жалғасады делінген. Бұл агенттердің саны ерте шиит көздерінде төртке шектелмегені айтылады, ал Момен бұрынғы өкілдер желісінің (укала) Кіші жасыру кезеңінде де жұмыс істеуін жалғастырған болуы мүмкін деп санайды.

Он екілік доктринасы

Он екі діннің жасырындық ілімі (ғайба) төртінші (оныншы) ғасырдың бірінші жартысында қалыптасты. Бұл ілімнің ең қарапайым түрі бойынша, он екінші имам Мұхаммед әл-Махди өлген жоқ, бірақ Алла оны адамзаттан жасырып, оның өмірін Алланың рұқсатымен жер бетін әділдікпен толтыру үшін қайтадан көрінетін күнге дейін керемет түрде ұзартты. Бұл жасыру имамның өміріне қауіп төнбегенше және адамзат оның басшылығын қабылдауға дайын болғанша жалғасады. Кіші жасыру кезінде ол төрт Баб (қақпалар) арқылы өзінің ізбасарларымен байланыста болды. 329 (941) жылы басталған және бүгінге дейін жалғасып келе жатқан Үлкен жасыру кезінде тікелей байланыс жоқ, бірақ имам шиит сенімінде әлі де адамзатқа рухани басшылық беруге жауапты болып қала береді, өйткені бұлттың артындағы күн әлі де жарық пен жылу береді. Сондай-ақ, әл-Махди кейде ізгілерге жеке өзі немесе көбінесе армандар мен көрілерде көрінеді деп сендіріледі. Бұл кездесулер туралы әңгімелер шииттер арасында кең таралған. Шиит әдебиетінде жасырындық ілімі туралы кеңінен айтылған, ол рационалды және мәтіндік дәлелдерге негізделген. Мұндай мысалдың бірі – шииттер де, сунниттер де пайғамбарға дейін жеткізген белгілі хадис. Бұл хадис былай дейді: «Егер жердің өмір сүруіне бір күн ғана қалса, Алла сол күнді менің ұрпағымнан шыққан, есімі менің атыммен, тегі менің тегіммен аталатын адам пайда болғанша ұзартады; ол зорлық-зомбылық пен қанаушылықпен толы болған жерді келісім мен әділдікпен толтырады».

Шығармалары

Құранның ерте шиит түсіндірмесі әл-Аскариге жатқызылады, және кейбір шиит ғалымдары, әсіресе әл-Муфид, оны сахих деп санайды. Имамдардың болмауы жағдайында шииттердің міндеттері туралы айтылғанда, Мавани әл-Аскариге байланысты хадис келтіреді. Хадис былай деді: "Адамдардың парызы – әділдіктен аулақ, өзінің дінін айтатын, нәпсі құмарлығына қарсы тұрып, Алланың әміріне бағынатын ғұламаға еріп жүру". Хайдер әл-Аскариге жатқызылған хадистен цитата келтіреді, онда шииттің басқа мұсылмандардан ерекшеленетін белгілі қасиеттері айтылады: "Шииттің бес белгісі бар: күніне елу бір рет намаз оқу, Хусейннің қабіріне оның шейіттік қасіретінің 40 күнінен кейін зиярат ету, оң қолына жүзік тағу, намазда жерге маңдайын тигізу және күнделікті намаздарда басматты анық айту". Шәфәғат (шафағат) туралы әл-Аскари былай деген: "Алланың рақымының (рахма) аз ғана бөлігі осы дүниеде жаратылыстары арасында таралған. Ал Қиямет күні Алланың барлық рақымы таратылады, соның арқасында нағыз мұсылмандар өз қауымдары үшін сәтті шафағат ете алады".