Кіріспе

1835 жылы Николай Гогольдің романтикалық тарихи повесі «Тарас Бульба» (Тарас Бульба; Tarás Búl'ba) – 17 ғасырдың бірінші жартысындағы оқиғаларды баяндайтын Николай Гогольдің (1809–1852) туындысы. Повесте қарт запорождық казак Тарас Бульба мен оның ұлдары Андрей мен Остап бейнеленген. Ұлдары Киев академиясында оқығаннан кейін үйлеріне оралады, сосын үшеуі запорождық Сішке (Оңтүстік Украинада орналасқан запорождық казактардың бас штабы) аттанады, онда басқа казактармен бірге Польшаға қарсы соғысқа қатысады. Алғашқы рет бұл повесть 1835 жылы «Миргород» әңгімелер жинағында жарияланған, ал 1842 жылы сюжеттік желісінде өзгерістермен кеңейтілген нұсқасы жарық көрді. 1842 жылғы мәтінді Эрлих, Виктор Хенрихович «азаматтық қадір-қасиеттің үлгісі және патриоттық тәрбие беру күші» деп сипаттаған, бұл 1835 жылғы нұсқаның риторикасымен салыстырғанда «айқын казак жалтақтаптығынан» өзгеше.

Шабыт

Бұл романдағы басты кейіпкер Тарас Булбаның бейнесі бірнеше тарихи тұлғалардың жиынтығынан құралған. Ол Николай Миклухо-Маклайдың туысы, казак атаманы Охрим Макуханың (Стародубтан) әулет тарихына негізделген болуы мүмкін. Охрим Макуха Хмельницкий көтерілісі кезінде поляк жағына өткендігі үшін өз ұлы Назарды өлтірген. Николай Миклухо-Маклайдың әкесі Григорий Ильич Миклухо-Маклай Гогольмен бірге Нижын гимназиясында (ресми түрде князь Безбородконың Жоғары Оқу Орталығы, қазіргі Нижын Гоголь атындағы мемлекеттік университеті) оқыған және, әлдебір кезде, Гогольге осы әулеттік аңызды айтқан болуы мүмкін. Тағы бір ықтимал шабыт көзі – Михаил Максимович жариялаған "Сава Чаллының ерліктері" атты халық әнінің батыры, казак жүзбасы Сава Чаллы (1741 жылы поляк ақсүйекінің жеке армиясында полковник болып қызмет еткеннен кейін өлім жазасына кесілді). Оның өліміне өз әкесінің бұйрығы себеп болған, себебі Сава Чаллы украин мүддесіне опасыздық жасады.

1842 жылғы қайта қаралған басылым

Тарас Булбаның екі ұлы, Остап пен Андрий Киевтегі православие семинариясынан үйге оралады. Остап көшпенді, ал Андрий – жабық, романтикалық сезімдерге толы. Киевте ол Ковно воеводасының қызына, әдемі поляк қызына ғашық болады, бірақ бірнеше рет кездескен соң (үйіне және шіркеуге сығылып кіргеннен кейін) оның отбасы үйге қайтқанда оны көруді тоқтатады. Тарас Булба ұлдарын соғысқа баруға жібереді. Олар жап-жас Сейіктегі қазақ лагеріне жетеді. Тарас қазақтарды шайқасқа шығуға итермелейді. Ол оларды қазіргі гетманды ауыстыруға шақырады, себебі гетман бейбіт келісімді бұзуға батыл болмайды. Көп ұзамай олар Днепр өзенінің батысындағы бүкіл Украинаны билейтін поляктармен күресу мүмкіндігіне ие болады. Польшалықтар, олардың ультра-католик патшасының басшылығымен, православиелік христиандарға қарсы жасалған қатыгездіктерге айыпталады, оларға еврейлер көмектеседі. Сичте көптеген еврей саудагерлерін өлтіргеннен кейін, қазақтар поляктарға қарсы жорыққа аттанады. Олар Дубно қамалын қоршайды, онда қамалдағылар азық-түлік жетіспеуінен аштықтан өле бастайды. Бір түні татар әйелі Андрийге келіп, оны оятады. Ол оның бетін таниды, содан кейін ол өзінің сүйген поляк қызының қызметшісі екенін еске алады. Ол оған қабырғалардың ішінде барлығы аштықтан өліп жатқанын айтады. Ол оны қала қабырғасының ішіндегі монастырға апаратын батпақтан басталатын құпия жолмен алып өтеді. Андрий аштықтан өліп жатқан қыз бен оның анасына нан әкеледі. Ол көргендерінен қорқып, махаббаттың ыстығымен, өзінің туған жерінен бас тартып, поляк қызына адалады. Осы уақытта бірнеше поляк әскері Дубноға қамалды бұзу үшін кіріп, қазақ полкін жояды. Бірнеше шайқастар болады. Тарас өзінің ұлының сатқындығын бұрын құтқарып алған еврей Янкельден біледі. Соңғы шайқастардың бірінде ол Андрийдің поляк киімінде қамалдан шығып келе жатқанын көріп, оны өз адамдарымен орманға сүйреп, атын түсіреді. Тарас ұлын ащы сөздермен сөккеннен кейін, "Мен саған өмір бердім, мен оны қайтарып аламын" деп, оны атқылап өлтіреді. Тарас пен Остап поляктармен күресуді жалғастырады. Остап тұтқынға алынады, ал әкесі есінен айырылады. Тарас есін жиғанда, ұлының поляктарға түскенін біледі. Янкель Тарасты Варшаваға алып кетуге келіседі, онда Остап тұтқынға алынған, Тарасты кірпіштермен толтырылған арбаға жасырып апарады. Варшаваға келгеннен кейін, бір топ еврейлер Янкельге Тарасты неміс графы ретінде киюге көмектеседі. Олар Остапты көру үшін түрмеге кіреді, бірақ Тарас өзін қазақ екенін жасыра алмайды және тек үлкен парамен құтылады. Оның орнына, олар келесі күні өлім жазасын тамашалайды. Өлім жазасы кезінде Остап бірде-бір дыбыс шығармайды, тіпті дөңгелекке байланғанда да, бірақ өлімге жақындағанда, ол әкесіне дауыстап шақырады, оның қасында екенін білмейді. Тарас оған жауабымен өзін танытады, бірақ қашып құтылуға тырысады. Тарас үйіне оралғанда, өзінің барлық ескі қазақ достарының өлі екенін және олардың орнында жас қазақтарды көреді. Ол тағы да соғысқа аттанады. Жаңа гетман поляктармен бейбітшілік орнатуды қалайды, бірақ Тарас бұған қарсы шығып, поляктардың сатқындыққа бейім екенін және сөздеріне сенбеу керектігін ескертеді. Гетманды көндіре алмаған Тарас өз полкін алып кетіп, шабуылды өз бетімен жалғастырады. Тарас болжағандай, жаңа гетман бітімге келгеннен кейін, поляктар оған сатқындық жасайды және бірнеше қазақтарды өлтіреді. Тарас пен оның адамдары күресуді жалғастырып, ақыры қираған бекініске қамалады, онда олар соңғы адам жеңілгенше шайқасады. Тарас ағашқа шегеленіп, байланады және өртеледі. Тіпті осы күйінде де ол өз адамдарын соғысты жалғастыруға шақырады, жер бетін басқаратын жаңа патша келе жатыр деп мәлімдейді. Оқиғаның соңында Днестр өзенінде қазақтар Тарас туралы және оның табанды қазақ рухы туралы әңгімелерді еске алады.

1835 жылғы басылымнан айырмашылықтар

Қазіргі кезде даулы себептермен 1842 жылғы басылым үш тарауқа толытылып, орыс ұлтшылдығына қатысты тақырыптар қосылды. Бұл өзгерістерге себеп болуы мүмкін жағдайлардың қатарында ресми патшалық идеологияға сай болу қажеттілігі, сондай-ақ автордың саяси және эстетикалық көзқарастарының өзгеруі (кейін "Өлі жандар" және "Достарымен хат алмасудан таңдалған үзінділер" шығармаларында айқын көрінеді) тұр. Аталған өзгерістер үш жаңа тарауды және жаңа соңды қамтыды (1835 жылғы басылымда басты кейіпкер поляктар тарапынан өртеліп өлтірілмейді).

Яһудилердің суреті

Феликс Дрейзин мен Дэвид Гуаспари "Орыс жаны мен еврей: әдебиеттік этноцентризмдегі очерктер" еңбегінде антисемитизмді талқылап, Гогольдің "орыс және украин мәдениетінде кең таралған еврейге қарсы көзқарастарға" байланысын атап көрсетеді. Леон Полиаковтың "Антисемитизм тарихы" еңбегінде автор былай деп жазады: "Т.Г. Шевченконың "Тарас Булба" романынан шыққан "Янкель" орыс әдебиетіндегі еврейдің архетипіне айналды. Гоголь оны ең көп пайдаланушы, қорқақ, жақтырмас, бірақ ризашылық білдіруге қабілетті деп бейнелеген". "Тарас Булба" романында еврейлерді өзенге лақтыру эпизоды, Тарас Булба еврейлерге келіп көмек сұрау эпизоды және оқиға баяндаушысы еврейлерге қатысты адамдық емес қарау туралы айтылады.

Поляктардың суреті

1830–1831 жылдардағы қараша көтерілісінен кейін, 1795 жылдан бері бөлінген Польшаның орталық аймағындағы поляк халқы, патшалық биліктің ресми кемсіту науқанына түсті. "Ресей үкіметінің, бюрократиясының және қоғамының барлығы поляктарға қарсы бірыңғай күшпен шабуыл жасады. Қоғамды қампқан қорқыныш, ресейлік ұлттық бірлік қозғалысына қуатты серпін берді" – деп жазды тарихшы Людмила Гатагова. Осы нақты жағдайда, Ресейдің сол кездегі көптеген әдеби туындылары мен бұқаралық ақпарат құралдары мемлекеттік саясатқа сәйкес поляктарға жаулық көрсетті, әсіресе панславизм идеологиясы пайда болғаннан кейін, оларды "славян отбасына" опасыздық жасады деп айыптады. Космолог және тарихшы, профессор Вилхо Харле, "Тарас Булба" туындысы көтерілістен кейін небәрі төрт жыл өткен соң жарық көргенін айтады және бұл поляктарға қарсы насихаттың бір бөлігі болды. Кездейсоқ, Гогольдің шығармасы "жоғары көркемдік деңгейге ие поляктарға қарсы романға" айналды, тіпті кіші жазушылар туралы айтпағанда.

Түркілердің суреті

Сол дәуірдегі басқа орыс романдары сияқты, түркілер көшпелі өмір салтының нәтижесінде еуропалықтармен салыстырғанда жабайы және мәдениетсіз деп көрсетілген.

Танымал мәдениетте

2007 жылы Джейн Смайлидің «Тен Дэйз ин зе Хиллс» кітабында Тарас Булбаның жаңа нұсқасын түсіруге тырысатын кинопродюсер суреттеледі. Диснейдің «Қараңғы қаз» мультсериалындағы Таврус Булба (антропоморфты бұқа) кейіпкері, тек атымен ғана болса да, Тарас Булбаның әдеби кейіпкеріне ишара. 2002 жылғы «No One Lives Forever 2: A Spy in H.A.R.M.'s Way» видео ойынында Кейт Арчер (ойыншы басқарады) жеңілген қарсыласын іздеу кезінде Николай Гогольдің «Тарас Булба» кітабының бір данасын табады. 2007 жылы бұл кітап Кристофер МакКэндлесс «Into the Wild» фильмінде Лео Толстой, Генри Дэвид Торо және Джек Лондон сияқты авторлардың басқа да ұқсас туындыларымен бірге таңдаған әдебиеттердің ішінде болады.