Кіріспе
Адам мінез-құлқын анықтауда генетиканың маңызды рөлі бар деген көзқарас. Тұқым қуалаушылық – адамның табиғаты мен мінез-қасиеттерін, мысалы, интеллект пен тұлғалық қасиеттерін анықтауда тұқым қуалаудың маңызды рөл атқаратындығын қабылдайтын ілім немесе ой-сана мектебі. Тұқым қуалаушылар генетиканың адам мінез-құлқын түсіндіруге және адамзаттың әлеуметтік және саяси проблемаларын шешуге күшті екеніне сендіреді. Олар адам эволюциясын түсінудің адам табиғатын түсінуді дамытатындығын жақтайды.
Hereditarianism is the doctrine or school of thought that heredity plays a significant role in determining human nature and character traits, such as intelligence and personality. Hereditarians believe in the power of genetics to explain human character traits and solve human social and political problems. Hereditarians adopt the view that an understanding of human evolution can extend the understanding of human nature.
Шолу
Әлеуметтік ғалым Барри Мелер тұқым қуалаушылықты "адам мінез-құлқындағы топтық және жеке айырмашылықтардың маңызды бөлігі генетикалық айырмашылықтармен шақырылады деген сенім" деп анықтайды. Тұқым қуалаушылық кейде биологиялық немесе генетикалық детерминизмнің синонимі ретінде қолданылады, бірақ кейбір ғалымдар екі терминді ажыратады. Егер ажыратылса, биологиялық детерминизм тұқым қуалаушылықтың жалғыз фактор екенін білдіреді. Тұқым қуалаушылықты қолдайтындар көп жағдайда биологиялық детерминизмнің осы түрін қабылдамайды. Дегенмен, кейбір жағдайларда генетикалық детерминизм рас; мысалы, Мэтт Ридли Хантингтон ауруын "таза фатализм, қоршаған ортаның өзгеруімен жұмсалмаған" деп сипаттайды. Басқа жағдайларда тұқым қуалаушылар гендердің рөлін көрмейді; мысалы, "қытай тілін білмеу" жағдайы тікелей гендермен байланысты емес. Тұқым қуалаушылар танымдық қабілеттің тұқым қуалайтындығына және танымдық қабілеттің өмірлік нәтижелерге тигізетін үлкен әсеріне тұқым қуалаушылық көзқарастың дұрыстығын көрсететін дәлел ретінде назар аударады. Пломин мен Ван Стюмм (2018) "Ақылдылық жоғары тұқым қуалайтын және білім беру, кәсіби және денсаулық салаларындағы маңызды нәтижелерді басқа кез келген қасиеттен жақсы болжайды" дейді. Ақылдылықтың тұқым қуалайтындығының көрсеткіштері бала кезінде 20%-дан ересек шақта 80%-ға дейін жетеді.
Тарих
Франсис Гальтон тұқым қуалаушылықтың негізін қалаушы деп есептеледі және 1883 жылы жарық көрген "Адамдық қабілеттер мен оның дамуы туралы зерттеулер" еңбегінде осы мәселені жан-жақты қарастырған. Психолог Ричард Хернштейн мен саясаттанушы Чарльз Мюррейдің 1994 жылы жарияланған "Қоңырау қисығы" атты кітабында, когнитивтік қабілеттің тұқым қуалаушылығы, қазіргі американдық қоғамда когнитивтік қабілеттің табысқа жетудегі басты фактор болуы, еңбекке қабілетті және оқшауланған "когнитивтік элитаның" қалыптасуына алып келеді деген тұжырым келтірілген. Хернштейн мен Мюррей сонымен қатар когнитивтік қабілеттің әлеуметтік тұрғыдан қабылданатын мінез-құлықты қалай болжайтынын зерттеді. Бүгінгі күні ғылыми қоғамдық пікір генетиканың мұндай айырмашылықтарды түсіндіре алмайтынын, олардың себебі қоршаған орта екенін көрсетеді. Когнитивтік психолог Стивен Пинкер өзінің 2002 жылы жарық көрген "Таза парақ" атты кітабында биологияның адам табиғатын адамдардың мойындайтынан әлдеқайда толық түсіндіретінін айтады.
Бәсекелесетін теориялар
Тұқым қуалаушылыққа қарсы теорияларға мінез-құлық, әлеуметтік детерминизм және орталық детерминизм жатады. Бұл келіспеушілік және дау-дамай табиғат пен тәрбие арасындағы пікір таласының бір бөлігі болып табылады. Бірақ екеуі де гендер мен ортаның жеке-жеке үлкен әсер ететінін жорамасалайды. Психологиядан тыс биологтар мен генетиктер арасындағы басым көзқарас – бұл екеуі де едәуір шамадан тыс қарапайымдау, және адамның мінез-құлқы/психологиялық фенотипі гендер мен ортаның бірлескен әрекеттесуімен анықталады, оны екінің жеке функцияларының қосындысына бөлу мүмкін емес. Бұл әсіресе адам мінез-құлқы басқа жануарларға қарағанда ерекше икемді болғандықтан. Көптеп айтылатын тұқым қуалаушылық коэффициенті (h2) ғана тәуелсіз әсерлер моделінің контекстінде мағыналы. Геномдар мен ортаның диапазоны жеткілікті тар болған жағдайда, мысалы, Чикагода тұратын ақ нәсілді, жоғары орта тапқа жататын американдықтар үшін бұл модель нақты функцияға жақын жуықтама болуы мүмкін. Рональд Бэйли тұқым қуалаушылық бес қателікке негізделгенін айтады. 1997 жылғы мақаласында ол сондай-ақ "мінез-құлық генетиктері гендердің, ортаның және олардың бірлескен өзгеруі мен өзара әрекеттесуінің адамның мінез-құлқы мен танымдық қабілетіне қатысты әсерін бөлу мүмкіндігінде шектеулі болып қала береді" деп жазды.
Саяси әсері
1949 жылы Николас Пастор мұрагерлік көзқарасты ұстанатындардың консервативті болуға бейім екенін, олар әлеуметтік және экономикалық теңсіздікті талант пен мінез-құлықтың әртүрлілігінің табиғи салдары деп қарастыратынын айтты. Осының салдарынан, олар топтық және нәсілдік айырмашылықтарды ішінара генетикалық ерекшеліктермен байланыстырады. Пастор бұған қарамастан, мінез-құлықты зерттеушілердің көбінесе либералды немесе солшыл көзқарастарға ие болатынын, олардың пікірінше, топтық айырмашылықтардың себебі әлеуметтік құрылымдағы экономикалық қиындықтар мен мәселелер екенін жеткізді.