Кіріспе

Украиналық және ресейлік микробиолог (1856–1953)
Оның нитрификациялаушы бактериялар туралы зерттеулері химиялық автотрофияның алғашқы белгілі түрін ашты, литотрофтың көмірқышқыл газын (CO2) органикалық қосылыстарға қалай бекітетінін көрсетті. Ол мектеп ғылымында шөгінді микробаларын зерттеуге арналған Виноградский бағанасы әдісін ойлап тапқан ретінде жақсы танымал.

Өмірбаян

Виноградский Киевте, Ресей империясында, бай заңгерлер отбасында дүниеге келген. Оның әкесі тарапынан ата-бабалары арасында қазақ атамандары болды, ал анасы тарапынан ол Скоропадский отбасымен байланысты болған. Жастық шағында Виноградский «православтық дінге берілген», бірақ кейіннен дінсіз болды. 1873 жылы 2-ші Киев гимназиясын бітіргеннен кейін заң оқуын бастады, алайда 1875 жылы Санкт-Петербургтегі Императорлық музыка консерваториясына фортепиано оқуға түсті. 1891-1905 жылдары Санкт-Петербургке оралып, 1902 жылы докторлық дәрежесін алды және содан кейін Эксперименталды медицина институтының жалпы микробиология бөлімін басқарды. Осы кезеңде ол атмосфералық азотты бекіте алатын Clostridium pasteurianum міндетті анаэробты анықтады. Санкт-Петербургте ол Василий Омелянскийді оқытты, ол келесі онжылдықтарда Виноградскийдің идеялары мен әдістемесін Кеңес Одағында танымал етті. 1901 жылы ол Мәскеу табиғатты зерттеушілер қоғамының құрметті мүшесі, ал 1902 жылы Француз ғылым академиясының корреспондент мүшесі болып сайланды. 1905 жылы денсаулығының нашарлауына байланысты ғалым институтты тастап, Санкт-Петербургтен Подолиядағы Городок қаласына көшіп барды, онда 1892 жылдан бері үлкен мүлігі болған. Шындығында, Эксперименталды медицина институтының директоры болып жұмыс істеген кезде Виноградский арнайы шотқа аударылған жалақысынан бас тартты, содан кейін осы қаражатты ғылыми кітапханаға бөлме салуға жұмсады, оның директоры шаруашылық жұмыстары жүргізілетін мүлік кірісімен өмір сүрді. Городокта Виноградский ауыл шаруашылығы және топырақ ғылымдарының мәселелерін зерттеді. Ол жаңа басқару әдістерін енгізді, тұқымның, өсімдіктердің және малдың ең жақсы сорттарын сатып алды, сондай-ақ жаңа технологияларды қолданды. Оның мүлігі Подолиядағы ең бай және табыстылардың бірі болды және тіпті Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде де табысты болды, ал ол Австро-Мажарстанның бақылауына өтті. 1905 жылы белсенді ғылыми жұмыстан зейнеткерлікке шығып, уақытын Городоктағы жеке мүлігі мен Швейцария арасында бөліп өткізді. 1917 жылғы революциядан кейін Виноградский алдымен Швейцарияға, содан кейін Белградқа кетті. 1922 жылы ол Пастер институтының Парижден 30 км қашықтықтағы Бри-Конте-Роберттегі эксперименталды станциясында ауыл шаруашылығы бактериологиясы бөлімін басқаруға шақыруды қабылдады. Осы кезеңде ол бірқатар тақырыптар бойынша жұмыс істеді, олардың ішінде темір бактериялары, нитрификация бактериялары, азотты Азотобактермен бекіту, целлюлозаны ыдырататын бактериялар және топырақтағы микроорганизмдерді өсіру әдістері. 1923 жылы Виноградский Ресей ғылым академиясының құрметті мүшесі болды. 1940 жылы белсенді өмірден зейнеткерлікке шығып, 1953 жылы Бри-Конте-Робертте қайтыс болды.

Химосинтез

Виноградский химиялық автотрофияны ашқанымен танымал, ол көп ұзамай химиялық синтез деп аталды – бұл процесс арқылы организмдер түрлі органикалық емес қосылыстардан энергия алады және көміртекті көмірқышқыл газы түрінде пайдаланады. Бұрын, автотрофтар энергиясын тек жарықтан ғана алады, органикалық емес қосылыстардың реакцияларынан емес деп есептелген. Сутек сульфиді және аммоний сияқты органикалық емес қосылыстарды энергия көзі ретінде тотықтандыратын организмдердің табылуымен, автотрофтар екі топқа бөлінді: фотоавтотрофтар және химиоавтотрофтар. Виноградский микроорганизмдерді медициналық контексттен тыс түсінуге ұмтылған алғашқы зерттеушілердің бірі болды, осылайша ол микробтық экология және қоршаған орта микробиологиясының алғашқы зерттеушілерінің қатарына енді. Виноградский бағанасы химиялық автотрофия мен микробтық экологияның маңызды мысалы болып табылады және бүкіл әлемдегі микробиология лекцияларында көрсетіледі.

Ескерткіштер

2003 жылдан бері Ресей Ғылым академиясының Микробиология институты Виноградский есімін тасып жүреді. 2012 жылы Украинаның Хмельницкий облысы, Городок қаласындағы бұрынғы мұражайының аумағында ғалымның бюсті ашылды. Украинада Сергей Виноградскийдің өмірі мен қызметін зерттеу және насихаттаумен Виноградский клубы айналысады, оның орталығы Городок жергілікті тарих мұражайында (G MUSEUM) орналасқан. Мұражайдың көрмелерінің бірі – Виноградскийдің Бри-Конте-Роберттегі зертханасының реконструкциясы, онда ғалымның балауыз мүсіні де бар.