Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ресейлік көп салалы ғалым, ғалым және жазушы (1711–1765)
Russian polymath, scientist and writer (1711–1765)
Михаил Васильевич Ломоносов (,/l//ɒ//m//ə/'/n//ɒ//s//ɒ//f/; ; 19 қараша 1711 [ескі стиль бойынша 8 қараша 1711] – 15 сәуір 1765 [ескі стиль бойынша 4 сәуір 1765]) – орыс ғалымы, көп салалы ғалым және жазушы, ол әдебиет, білім және ғылымға маңызды үлес қосты. Оның жаңалықтарының ішінде Венера атмосферасы және химиялық реакцияларда массаның сақталу заңы бар. Оның ғылыми салалары: табиғаттану, химия, физика, минералогия, тарих, өнер, филология, оптикалық құралдар және тағы басқалар. Қазіргі геологияның негізін қалаушы Ломоносов сонымен қатар ақын болған және қазіргі орыс әдеби тілінің қалыптасуына әсер еткен.
Mikhail Vasilyevich Lomonosov (,/l//ɒ//m//ə/'/n//ɒ//s//ɒ//f/; ; 19 November 1711 [O. S. 8 November 1711] – 15 April 1765 [O. S. 4 April 1765]) was a Russian polymath, scientist and writer, who made important contributions to literature, education, and science. Among his discoveries were the atmosphere of Venus and the law of conservation of mass in chemical reactions. His spheres of science were natural science, chemistry, physics, mineralogy, history, art, philology, optical devices and others. The founder of modern geology, Lomonosov was also a poet and influenced the formation of the modern Russian literary language.
Жас шағы мен отбасы
Ломоносов Архангельгород губерниясында, Холмогориден алыс емес аралда, Ресейдің шалқары солтүстігіндегі Мишанинская ауылында дүниеге келді, кейіннен оның құрметіне Ломоносово деп аталды. Оның әкесі, Василий Дорофеевич Ломоносов, гүлденген шаруа балықшысы, кейін кеме иесі болды. Ол Архангельскіден Пустозёрскке, Соловкіге, Колаға және Лапландияға тауар тасымалдау арқылы аз ғана байлық жинады. Ломоносовтың анасы – Василийдің бірінші әйелі, дияконның қызы, Елена Ивановна Сивкова болды. Ол он жасқа дейін Денисовкада тұрды, сосын әкесі оның өзінің ісіне қатысуға жеткілікті үлкен болғанын шешіп, Ломоносовты Василийдің сауда сапарларына алып жүре бастады. Бірақ жас Ломоносовты қызықтырған нәрсе – бизнес емес, білім еді. Баланың білімге деген құштарлығы шексіз болды. Ломоносовты көршісі Иван Шубный оқып үйреткен, ол бос уақытын кітаптармен өткізді. Оқуын ауылдың дияконы С. Н. Сабельниковпен жалғастырды, бірақ көп жыл бойы оған тек діни кітаптар ғана қолжетімді болды. Он төрт жасында Ломоносовқа Мелетий Смотрицкийдің «Заманауи шіркеу славян тілі» (грамматикалық оқулық) және Леонтий Магницкийдің «Арифметика» кітаптарының көшірмелері сыйланды. Ломоносов өмірінің соңына дейін орыс православиесінде болды, бірақ жастық шағында ескі сенімділермен байланысы болды, ал кейінірек деист болып кетті. 1724 жылы әкесі үшінші және соңғы рет үйленді. Ломоносов пен оның әйелі Иринаның арақатынасы шиеленіскен болды. Үйде бақытсыздыққа ұшырап, Мишанинскаяда ала алмайтын жоғары білім алуға ниеттенген Ломоносов ауылдан кетуге бекінді.
Lomonosov was born in the village of Mishaninskaya, later renamed Lomonosovo in his honor, in Archangelgorod Governorate, on an island not far from Kholmogory, in the far north of Russia. His father, Vasily Dorofeyevich Lomonosov, was a prosperous peasant fisherman turned ship owner, who amassed a small fortune transporting goods from Arkhangelsk to Pustozyorsk, Solovki, Kola, and Lapland. Lomonosov's mother was Vasily's first wife, a deacon's daughter, Elena Ivanovna Sivkova. He remained at Denisovka until he was ten, when his father decided that he was old enough to participate in his business ventures, and Lomonosov began accompanying Vasily on trading missions. Learning was young Lomonosov's passion, not business. The boy's thirst for knowledge was insatiable. Lomonosov had been taught to read as a boy by his neighbor Ivan Shubny, and he spent every spare moment with his books. He continued his studies with the village deacon, S. N. Sabelnikov, but for many years the only books he had access to were religious texts. When he was fourteen, Lomonosov was given copies of Meletius Smotrytsky's Modern Church Slavonic (a grammar book) and Leonty Magnitsky's Arithmetic. Lomonosov was a Russian orthodox all his life, but had close encounters with Old Believers schism in early youth and later in life he became a deist. In 1724, his father married for the third and final time. Lomonosov and his stepmother Irina had an acrimonious relationship. Unhappy at home and intent on obtaining a higher education, which Lomonosov could not receive in Mishaninskaya, he was determined to leave the village.
Білім
1730 жылы 19 жасар Ломоносов «ғылымдарды оқуға» нық белімді болып, Мәскеуге дейін жаяу келді. Келгеннен кейін көп ұзамай, ол өзін Холмогор ақсүйегінің ұлы деп жалған мәлімдеп, Славян-грек-латын академиясына қабылданды. 1734 жылы бұл алғашқы жалғандығы, сондай-ақ ол дін қызметкерінің ұлы деген тағы бір өтірігі оны академиядан қууға жақын болды, бірақ тергеу ауыр салдарсыз аяқталды. Ломоносов күніне үш тиынмен күш көрді, тек қара нан мен квас жеді, бірақ оқуда үлкен жетістіктерге жетті. 1735 жылы Мәскеуде үш жыл болғаннан кейін, ол Киев Могила академиясында қысқа мерзімге оқуға жіберілді деп есептеледі. Бірақ ол ондағы білімге тез көнбеді және Мәскеуге қайтып келді. Бес жыл ішінде Ломоносов он екі жылдық оқу бағдарламасын аяқтады және 1736 жылы 12 үздік түлектердің қатарында Санкт-Петербург академиясының стипендиясын жеңіп алды. Ол оқуға толыққанды берілді және Германияда, бірінші Марбург университетінде, содан кейін Фрайбергте білім алу үшін төрт жылдық грант алды.
In 1730, determined to "study sciences," the 19 year old Lomonosov walked all the way to Moscow. Shortly after arrival, he was admitted into the Slavic Greek Latin Academy by falsely claiming to be a son of a Kholmogory nobleman. In 1734 that initial falsehood, as well as another lie that he was the son of a priest, nearly got him expelled from the academy, but the investigation ended without severe consequences. Lomonosov lived on three kopecks a day, eating only black bread and kvass, but he made rapid progress scholastically. It is believed that in 1735, after three years in Moscow he was sent to Kiev to study for short period at the Kiev Mohyla Academy. He quickly became dissatisfied with the education he was receiving there, and returned to Moscow. In five years Lomonosov completed a twelve year study course and in 1736, among 12 best graduates, was awarded a scholarship at the St. Petersburg Academy. He plunged into his studies and was rewarded with a four year grant to study abroad, in Germany, first at the University of Marburg and then in Freiberg.
Шетелде білім алу
Марбург университеті 18 ғасырдың ортасында Германия ағартушылығының көрнекті тұлғасы болған философ Кристиан Вольф қатысуымен Еуропаның ең маңызды университеттерінің біріне жатты. Ломоносов 1736 жылдың қарашасынан 1739 жылдың шілдесіне дейін Марбургте оқығанда Вольфтың студенттерінің бірі болды. Ол, философиялық тұрғыдан да, ғылымды басқаруда да, өміріндегі ең маңызды тұлғаға айналды. 1739–1740 жылдары Ломоносов Геттинген университетінде минералогия мен философияны оқыды, онда неміс әдебиетін жан-жақты зерттеді. Ломоносов неміс тілін тез меңгерді, философиямен қатар химияны да терең зерттеді, 17 ғасырғы ирланд діншісі және табиғат зерттеушісі Роберт Бойльдің еңбектерін ашты және тіпті өлеңдер жаза бастады. Ол сонымен қатар неміс әдебиетіне де қызығушылық танытты. Ол Гюнтерге ерекше құрметпен қараған деседі. 1739 жылы жазған «Түріктерден Хотинды алу туралы» одасы Санкт-Петербургте үлкен қызығушылық тудырды. Вольфқа деген құрметіне қарамастан, Ломоносов Фрайбергтегі оқу курстары мен оның екі отандас студенттерінің білімі, сондай-ақ Марбургте жинаған көптеген қарыздары үшін Хенкельмен қатты дауласты. Хенкельге ресейліктерге берілген қаржылық көмек өте шектеулі болды. Нәтижесінде Ломоносов Фрайбергтен рұқсатсыз кетіп, Германия мен Голландияда ұзақ уақыт саяхаттады, Ресей елшілерінен Санкт-Петербург академиясына оралуға рұқсат алуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Марбургте тұрғанда Ломоносов сыра қайнатушының жесірі Катарина Зильхпен бірге тұрды. Ол Катаринаның қызы Елизавета Кристина Зильхке ғашық болды. Олар 1740 жылдың маусым айында үйленді. Ломоносов Ресей ғылым академиясынан алған аз және тұрақсыз жәрдемақымен өсіп келе жатқан отбасын асырау қиындыққа тап болды. Жағдайы нашарлағандықтан, Санкт-Петербургке қайтуға рұқсат сұрады.
The University of Marburg was among Europe's most important universities in the mid 18th century due to the presence of the philosopher Christian Wolff, a prominent figure of the German Enlightenment. Lomonosov became one of Wolff's students while at Marburg from November 1736 to July 1739. Both philosophically and as a science administrator, this connection would be the most influential of Lomonosov's life. In 1739–1740 he studied mineralogy and philosophy at the University of Göttingen; there he intensified his studies of German literature. Lomonosov quickly mastered the German language, and in addition to philosophy, seriously studied chemistry, discovered the works of 17th century Irish theologian and natural philosopher Robert Boyle, and even began writing poetry. He also developed an interest in German literature. He is said to have especially admired Günther. His Ode on the Taking of Khotin from the Turks, composed in 1739, attracted a great deal of attention in Saint Petersburg. Contrary to his adoration for Wolff, Lomonosov had fierce disputes with Henckel over the training and education courses he and his two compatriot students were getting in Freiberg, as well as over very limited financial support which Henckel was instructed to provide to the Russians after numerous debts they had accumulated in Marburg. As the result, Lomonosov left Freiberg without permission and wandered for quite a while over Germany and Holland, unsuccessfully trying to obtain permission from Russian envoys to return to the St. Petersburg Academy. During his residence in Marburg, Lomonosov boarded with Catharina Zilch, a brewer's widow. He fell in love with Catharina's daughter Elizabeth Christine Zilch. They were married in June 1740. Lomonosov found it extremely difficult to maintain his growing family on the scanty and irregular allowance granted him by the Russian Academy of Sciences. As his circumstances became desperate, he got permission to return to Saint Petersburg.
Ресейге оралу
Ломоносов 4 жыл 8 ай шетелде болғаннан кейін 1741 жылдың маусым айында Ресейге оралды. Бір жыл өткен соң физика кафедрасының Ресей ғылым академиясының адъюнкты болып тағайындалды. 1743 жылдың мамыр айында Ломоносов академиямен байланысты бірнеше адамды қорлаған деген айыппен тұтқындалып, сегіз ай үй қамауында ұсталды. Ол 1744 жылдың қаңтарында барлық қатысы барлардан кешірім сұрағаннан кейін босатылып, кешірілді. Ломоносов академияның толық мүшесі болып, 1745 жылы химия профессоры болып тағайындалды. Ол академияның алғашқы химия зертханасын құрды. Ресейдің білім беру жүйесін жақсартуға құлшынған Ломоносов 1755 жылы өзінің меценаты граф Иван Шуваловпен бірге Мәскеу университетін іргеленді. 1764 жылы Ломоносов Ресей империясының шендік тізімінде V дәрежелі мемлекеттік кеңесші лауазымына тағайындалды. 1765 жылдың 4 сәуірінде Санкт-Петербургте қайтыс болды. Ол Ресей ғылымының "Атасы" деп кеңінен және лайықты түрде есептеледі, бірақ оның көптеген ғылыми жетістіктері Ресейден тыс жерлерде оның өлімінен көп уақыт өткен соң ғана танылып, XIX ғасырдың соңында және әсіресе XX ғасырда бағаланды.
Lomonosov returned to Russia in June 1741, after being abroad 4 years and 8 months. A year later he was named an Adjunct of the Russian Academy of Science in the physics department. In May 1743, Lomonosov was accused, arrested, and held under house arrest for eight months, after he supposedly insulted various people associated with the academy. He was released and pardoned in January 1744 after apologising to all involved. Lomonosov was made a full member of the academy and named professor of chemistry in 1745. He established the academy's first chemistry laboratory. Eager to improve Russia's educational system, in 1755, Lomonosov joined his patron Count Ivan Shuvalov in founding Moscow University. In 1764, Lomonosov was appointed to the position of the State Councillor which was of Rank V in the Russian Empire's Table of Ranks. He died on 4 April (o. s.), 1765 in Saint Petersburg. He is widely and deservingly regarded as the "Father of Russian Science," though many of his scientific accomplishments were relatively unknown outside Russia until long after his death and gained proper appreciation only in late 19th and, especially, 20th centuries.
Физика
1756 жылы Ломоносов Роберт Бойльдің 1673 жылғы тәжірибесін қайталауға тырысты. Ол жалпыға танымал флогистон теориясының жалған екеніне көз жеткізді. Антуан Лавуазьенің зерттеулерін алдын ала күтіп, ол өзінің күнделігінде былай деп жазды: "Бүгін мен металдардың массасы таза жылу әсерінен артатынын анықтау үшін герметикалы шыны ыдыстарда тәжірибе жасадым. 13 беттен тұратын жазбаны қоса беремін. Бұл эксперименттер атақты Роберт Бойльдің жаңылысқанын көрсетті, өйткені сырттан ауа кірмеген кезде күйген металдың массасы өзгермейді". Бұл химиялық реакциядағы массаның сақталу заңы, ол бүгінде "химиялық реакция кезінде реактивтердің массасы өнімдердің массасына тең" деп танымал. Ломоносов Лавуазьемен бірге массаның сақталу заңының ашылушысы ретінде есептеледі. Ол барлық материя элементтердің "жинағы" болып табылатын молекулалардан құралатынын айтты. "Математикалық химия элементтері" атты диссертациясында (1741, аяқталмаған) ғалым мынадай анықтама береді: "Элемент – бұл басқа, кішірек және әртүрлі денелерден тұрмайтын дененің бөлігі, ал корпускула – бір кішкентай массаны құрайтын элементтердің жиынтығы". Кейінгі зерттеулерінде (1748 ж.) ол "элемент" орнына "атом", ал "корпускула" орнына "бөлше" немесе "молекула" терминдерін қолданады. Ол жылуды қозғалыс түрі ретінде қарастырды, жарықтың толқындық теориясын ұсынды, газдардың кинетикалық теориясын жасауға үлес қосты және заттың сақталуы туралы идеяны келесідей айтты: "Табиғаттағы барлық өзгерістер бір заттан алынған мөлшері екіншісіне қосылуымен жүзеге асырылады. Сондықтан, егер материяның мөлшері бір жерде кемісе, ол басқа жерде артады. Бұл жалпыға ортақ табиғат заңы қозғалыс заңдарын да қамтиды, өйткені өзінің күшімен басқаларын қозғалтқан зат, шын мәнінде, жоғалтқан күшін басқа затқа береді" (алғаш рет Леонард Эйлерге 1748 жылдың 5 шілдесінде жазылған хатында айтылған, Ломоносовтың "Денелердің қаттылығы мен сұйықтығы туралы ойлар" диссертациясында қайта жазылып, 1760 жылы жарияланған).
In 1756, Lomonosov tried to replicate Robert Boyle's experiment of 1673. He concluded that the commonly accepted phlogiston theory was false. Anticipating the discoveries of Antoine Lavoisier, he wrote in his diary: "Today I made an experiment in hermetic glass vessels in order to determine whether the mass of metals increases from the action of pure heat. The experiments – of which I append the record in 13 pages – demonstrated that the famous Robert Boyle was deluded, for without access of air from outside the mass of the burnt metal remains the same." That is the Law of Mass Conservation in chemical reaction, which is well known today as "in a chemical reaction, the mass of reactants is equal to the mass of the products." Lomonosov, together with Lavoisier, is regarded as the one who discovered the law of mass conservation. He stated that all matter is composed of corpuscles – molecules that are "collections" of elements – atoms. In his dissertation "Elements of Mathematical Chemistry" (1741, unfinished), the scientist gives the following definition: "An element is a part of a body that does not consist of any other smaller and different bodies corpuscle is a collection of elements forming one small mass." In a later study (1748), he uses the term "atom" instead of "element", and "particula" (particle) or "molecule" instead of "corpuscle." He regarded heat as a form of motion, suggested the wave theory of light, contributed to the formulation of the kinetic theory of gases, and stated the idea of conservation of matter in the following words: "All changes in nature are such that inasmuch is taken from one object insomuch is added to another. So, if the amount of matter decreases in one place, it increases elsewhere. This universal law of nature embraces laws of motion as well, for an object moving others by its own force in fact imparts to another object the force it loses" (first articulated in a letter to Leonhard Euler dated 5 July 1748, rephrased and published in Lomonosov's dissertation "Reflexion on the solidity and fluidity of bodies," 1760).
Астрономия
Ломоносов Венера атмосферасын алғаш рет 1761 жылы Санкт-Петербургтегі үйінің жанындағы шағын обсерваторияда Венераның транзитін бақылау кезінде ашқан және бағалаған. Кем дегенде ағылшын тілінде сөйлейтін әлемде бұл есімділік көптеген тілдерде жазылған танымал астрономия жазушысы Вилли Лейдің (1966) пікірлеріне байланысты болған сияқты. Ол орыс және неміс тілдеріндегі дереккөздерге жүгінді және Ломоносовтың жарқыраған шенберін байқағанын жазды (бұл Лейдің түсіндірмесі және ол цитаталарда көрсетілмеген) және одан атмосфераның бар екендігі туралы «мүмкін, Жер атмосферасынан үлкен» (бұл цитаталарда келтірілген) деген қорытынды жасады. Көптеген қазіргі заманғы транзит бақылаушылары Венера атмосферасында күн сәулесінің сынуынан туындаған жіптей доғаны көргендіктен, планета Күннің шетінен өткен кезде, бұл Ломоносов көрген нәрсемен бірдей деп есептеліп келді. Шындығында, «Ломоносовтың доғасы» термині әдебиетте жиі қолданылады. 2012 жылы Пашахов пен Шихан бастапқы көздермен кеңесіп, Ломоносов Венера атмосферасының жұқа доғасын байқады деген мәлімдеменің негізін күмәндандырды. Бұл мақаланы тіпті Ресейдің мемлекеттік бақылаудағы РИА Новости ақпарат агенттігі 2013 жылдың 31 қаңтарында «Америкадағы астрономиялық тартыс: Ломоносовтың ашылуы» деген тақырыппен жариялады. Зерттеушілер тобы 2012 жылдың 5-6 маусымында Венера транзиті кезінде ежелгі телескоптарды пайдалана отырып, Ломоносовтың байқауын тәжірибелік тұрғыдан қайта жасай алмады. Олардың бірі, Ю. Петрунин, Ломоносов қолданған телескоптың, ықтимал, 50 мм-лік Долонд 40 есе үлкейту күшімен болғанын болжады. Ол Пулково обсерваториясында сақталған, бірақ екінші дүниежүзілік соғыста немістер обсерваторияны бомбалаған кезде жойылған. Осылайша, Ломоносовтың нақты телескобы қолжетімді болмады, бірақ осы кезде басқа ұқсас құралдар қолданылды, және зерттеушілер Ломоносовтың телескобы доғаны анықтауға жеткілікті болды деген сенімге келді. А. Кукарин 67 мм-лік Долондты Mt. Гамильтон тауында қолданып, Ломоносовтың Санкт-Петербургте байқағаннан әлдеқайда жақсы көріну жағдайларында, Венера атмосферасындағы сынудан туындаған жіптей доғаны анық байқады. Алайда, Кукариннің эскиздері Ломоносов жариялаған диаграммаға мүлдем ұқсамайды. Кукариннің әріптесі В. Шилцев, 40 мм-лік Долондты Иллинойс штатының Батавия қаласында қолданып, Ломоносовтың диаграммасының жақын көшірмесін жасады. Алайда, оның суретіндегі (және Ломоносовтың) Венераның қара дискісінің жанында көрсетілген жарықтың үлкен қанаты доға болуы мүмкін емес. Оның орнына бұл «қара тамшы» деп аталатын белгілі оптикалық эффекттің күрделі көрінісі болып көрінеді. Шихан мен Вестфоллдың айтуынша, «Венера мен Күннің арасындағы оптикалық бұрмалаулар транзиттер кезінде өте үлкен, және олардан алынған кез келген қорытындылар қауіпті». Тағы да айта кетейік, Ломоносов қолданған сөздердің өзі «доға» дегенді білдірмейді. Орыс тіліндегі нұсқасында ол үшінші жақындасу алдындағы бір секундқа созылған қысқаша жарқырауды сипаттады, бұл Пашахов пен Шиханға күн фотосферасының соңғы көрінісін білдірді. Осыған қарсы бақылау ретінде Ломоносовтың неміс тіліндегі нұсқасы да қарастырылды (ол Марбургтегі студент кезінде неміс тілінде еркін сөйлеуді және жазуды үйренген); ол «ein ganz helles Licht, wie ein Haar breit» = «өте жарқын жарық, шаштың еніне тең» деп сипаттады. Мұнда «helles» (жарық) сөзінің «ganz» деген қосымшасы «мүмкіндігінше жарқын» немесе «толық жарқын» дегенді білдіруі мүмкін, яғни күн дискісінің беткі жарықтығы сияқты жарқын, бұл Венера атмосферасы бола алмайды, ол әрқашан әлдеқайда әлсіз көрінеді. Ломоносовтың түпнұсқа эскиздері, егер олар болған болса, сақталмаған сияқты. Он тоғызыншы ғасырдағы транзиттер кезінде жасалған қазіргі заманғы байқаулар, әсіресе 2004 және 2012 жылдардағы байқаулар, Ломоносов көрген нәрсе Венера атмосферасымен байланысты доға емес, үшінші жақындасу алдындағы күн фотосферасының жарқыраған жарқырауы екенін көрсетеді. Венера атмосферасымен байланысты нақты доғаны жазған алғашқы бақылаушылар 1769 жылғы маусымдағы транзит кезінде Чаппе, Риттенхаус, Уэйлс және Даймонд және тағы бірнеше адам болған сияқты. 1762 жылы Ломоносов рефлекторлық телескоптың жетілдірілген дизайнын Ресей ғылым академиясының форумына ұсынды. Оның телескопының негізгі айнасы телескоптың осьінен төрт градус бұрышпен орналастырылған. Бұл бейне телескоп түтігінің жанында фокусқа түсіп, бақылаушы бейнені көру үшін окулярдан пайдалана алатын, бейнені бұрмаламайтын мүмкіндік берді. Бұл өнертапқыш 1827 жылға дейін жарияланбаған, сондықтан бұл типтегі телескоп Уильям Гершельдің ұқсас дизайнымен, Гершель телескопымен байланысты болды.
Lomonosov was the first to discover and appreciate the atmosphere of Venus during his observation of the transit of Venus of 1761 in a small observatory near his house in St Petersburg. At least in the English speaking world, this attribution seems to have been owing to comments from the multi lingual popular astronomy writer Willy Ley (1966), who consulted sources in both Russian and German, and wrote that Lomonosov observed a luminous ring (this was Ley's interpretation and was not indicated in quotes) and inferred from it the existence of an atmosphere "maybe greater than that of the Earth" (which was in quotes). Because many modern transit observers have also seen a threadlike arc produced by refraction of sunlight in the atmosphere of Venus when the planet has progressed off the limb of the Sun, it has generally, if rather uncritically, been assumed that this was the same thing that Lomonosov saw. Indeed, the term "Lomonosov’s arc" has frequently been used in the literature. In 2012, Pasachoff and Sheehan consulted original sources, and questioned the basis for the claim that Lomonosov observed the thin arc produced by the atmosphere of Venus. A reference to the paper was even picked up by the Russian state controlled media group RIA Novosti on 31 January 2013, under the headline "Astronomical Battle in US Over Lomonosov’s discovery." An attempt was made by a group of researchers to experimentally reconstruct Lomonosov's observation using antique telescopes during the transit of Venus on 5–6 June 2012. One of them, Y. Petrunin, suggested that the telescope Lomonosov actually used was probably a 50 mm Dollond with a magnifying power of 40x. It was preserved at Pulkova Observatory but destroyed when the Germans bombed the observatory during World War II. Thus, Lomonosov's actual telescope was not available, but other presumably similar instruments were employed on this occasion, and led the researchers to affirm their belief that Lomonosov's telescope would have been adequate to the task of detecting the arc. Thus A. Koukarine, using a 67 mm Dollond on Mt. Hamilton, where seeing was likely much better than Lomonosov enjoyed at St. Petersburg, clearly observed the spiderweb thin arc known to be due to refraction in the atmosphere of Venus. However, Koukarine's sketches do not really resemble the diagram published by Lomonosov. Koukarine's colleague V. Shiltsev, who more nearly observed under the same conditions as Lomonosov, using a 40 mm Dollond at Batavia, Illinois, produced a close duplicate of Lomonosov's diagram. However, the rather large wing of light shown next to the black disk of Venus in his drawing (and Lomonosov's) is too coarse to have been the arc. Instead it appears to be a complicated manifestation of the celebrated optical effect known as the "black drop". It should be kept in mind that, as stated in Sheehan and Westfall, "optical distortions at the interface between Venus and the Sun during transits are impressively large, and any inferences from them are fraught with peril". Again, the actual words used by Lomonosov do not refer to an "arc" at all. In the Russian version, he described a brief brightening lasting a second or so, just before third contact, which appeared to Pasachoff and Sheehan to most probably indicate a last fleeting glimpse of the photosphere. As a check against this, Lomonosov's German version (he had learned to speak and write German fluently as a student at Marburg) was also consulted; he describes seeing "ein ganz helles Licht, wie ein Haar breit"=”a very bright light, as wide as a hair". Here, the adverb "ganz" in connection with "helles" (bright) could mean "as bright as possible" or "completely bright"), i. e., as bright as the surface brightness of the solar disk, which is even stronger evidence that this can't be Venus's atmosphere, which always appears much fainter. Lomonosov's original sketches, if they existed, do not appear to have survived, Modern observations made during the nineteenth century transits and especially those of 2004 and 2012 suggest that what Lomonosov saw was not the arc associated with the atmosphere of Venus at all but the bright flash of the solar photosphere before third contact. The first observers to record the actual arc associated with the atmosphere of Venus, in a form comporting with modern observations, appear to have been Chappe, Rittenhouse, Wayles and Dymond, and several others at the transit in June 1769. In 1762, Lomonosov presented an improved design of a reflecting telescope to the Russian Academy of Sciences forum. His telescope had its primary mirror adjusted at an angle of four degrees to the telescope's axis. This made the image focus at the side of the telescope tube, where the observer could view the image with an eyepiece without blocking the image. This invention was not published until 1827, so this type of telescope has become associated with a similar design by William Herschel, the Herschelian telescope.
Химия және геология
1759 жылы өзінің әріптесі, академик Джозеф Адам Браунмен бірге Ломоносов тұңғыш рет сынаптың қатуын тіркеп, онымен алғашқы тәжірибелер жүргізді. Табиғаттың тұрақты және үздіксіз дамуына сенген ол топырақтың, торфтың, көмірдің, мұнайдың және янтарьдің органикалық шығу тегін көрсетті. 1745 жылы ол 3000-нан астам минералдардың каталогын жариялады, ал 1760 жылы мұз тауларының қалай пайда болатынын түсіндірді. 1763 жылы ол өзінің ең маңызды геологиялық еңбегін – «Жердің қабаттары» деген атпен шығарды. Бұл еңбек оны дәстүрлі түрде қазіргі геологияның негізін қалаушы саналатын Джеймс Хаттоннан бұрынғы орналастырады. Ломоносов өз түсініктерін Жердің уақыт бойынша процестерінің бірлігіне және планетаның өткенін қазіргі уақыттан түсіндіру қажеттілігіне негіздеді. Ол Антарктиданың бар екенін теориялық тұрғыда болжады (Оңтүстік мұхиттың мұз таулары тек мұзбен жабылған құрлықта ғана пайда болуы мүмкін екенін айтты), сондай-ақ жазуды және бағыттар мен қашықтықты есептеуді жеңілдететін теңіз құралдарын ойлап тапты. 1764 жылы ол Сибірдің солтүстік жағалауымен жүзіп, Атлант және Тынық мұхиттары арасындағы Солтүстік-Шығыс жолын табу мақсатында экспедиция ұйымдастырды (экспедицияны адмирал Василий Чичагов басқарды).
In 1759, with his collaborator, academician Joseph Adam Braun, Lomonosov was the first person to record the freezing of mercury and to carry out initial experiments with it. Believing that nature is subject to regular and continuous evolution, he demonstrated the organic origin of soil, peat, coal, petroleum and amber. In 1745, he published a catalogue of over 3,000 minerals, and in 1760, he explained the formation of icebergs. In 1763, he published On The Strata of the Earth – his most significant geological work. This work puts him before James Hutton, who has been traditionally regarded as the founder of modern geology. Lomonosov based his conceptions on the unity of the Earth's processes in time, and necessity to explain the planet's past from present. theoretically predicted the existence of Antarctica (he argued that icebergs of the Southern Ocean could be formed only on a dry land covered with ice), and invented sea tools which made writing and calculating directions and distances easier. In 1764, he organized an expedition (led by Admiral Vasili Chichagov) to find the Northeast Passage between the Atlantic and Pacific oceans by sailing along the northern coast of Siberia.
Инженерлік
Коаксиалды ротор идеясы Михаил Ломоносовқа қатысты. 1754 жылдың шілде айында ол коаксиалды роторлы кішкентай тікұшақтың моделін жасап, оны Ресей Ғылым академиясына көрсетті.
The idea of a coaxial rotor originated from Mikhail Lomonosov. In July 1754, he developed a model of a small helicopter with a coaxial rotor and demonstrated it to the Russian Academy of Sciences.
Мозаика
Ломоносов ежелгі мозаика өнерін қайта жаңғыртумен мақтанды. 1754 жылы Леонард Эйлерге жазған хатында, ол минералдар химиясының олардың түсіне тигізетін әсері бойынша үш жылдық тәжірибелерінің оны мозаика өнеріне терең үңілуге жеткізгенін жазды. 1763 жылы ол Италиядан тыс алғашқы боялған шыны мозаикаларын шығаратын шыны зауытын құрды. Ломоносовқа қатыстырылған қырық мозаиканың ішінде, бүгінгі күнге дейін жиырма төрті ғана жеткен. Олардың ең тамашасы – Петр I-нің және Полтава шайқасының суреті, оның өлшемдері .
Lomonosov was proud to restore the ancient art of mosaics. In 1754, in his letter to Leonhard Euler, he wrote that his three years of experiments on the effects of chemistry of minerals on their colour led to his deep involvement in the mosaic art. In 1763, he set up a glass factory that produced the first stained glass mosaics outside of Italy. There were forty mosaics attributed to Lomonosov, with only twenty four surviving to the present day. Among the best is the portrait of Peter the Great and the Battle of Poltava, measuring .
Грамматик, ақын, тарихшы
1755 жылы Ломоносов орыс әдеби тілін реформалаған грамматика жазды, шіркеу славян тілін және халық тілін біріктірді. Әдебиет теориясын одан әрі дамыту үшін ол 20-дан астам салтанатты ән-жырлар жазды, олардың ішінде "Құдайдың ұлылығы туралы кешкі ой-толғаныс" ерекше көзге түседі. Ол кейінірек жазған өлеңдеріне өзгеше теория қолданды: нәзік тақырыптарды бейнелеу үшін E, I, Y және U дауыстылары бар сөздер, ал қорқыныш тудыратын нәрселерге ("ашу", "қызғану", "қайғы" және "күңке") O, U және Y дауыстылары бар сөздер қажет деп есептеді. Бұл қазіргі кезде дыбыстық символизм деп аталатын ұғымның бір түрі еді. 1760 жылы Ломоносов Ресей тарихын жариялады. Одан бөлек, ол Ұлы Петр туралы шашу шабыттанған эпикалық поэма жазуға тырысты, бірақ оны аяқтамай дүниеден озды.
In 1755, Lomonosov wrote a grammar that reformed the Russian literary language by combining Church Slavonic with the vernacular tongue. To further his literary theories, he wrote more than 20 solemn ceremonial odes, notably the Evening Meditation on God's Grandeur. He applied an idiosyncratic theory to his later poems – tender subjects needed words containing the front vowel sounds E, I, Y and U, whereas things that may cause fear (like "anger", "envy", "pain" and "sorrow") needed words with back vowel sounds O, U and Y. That was a version of what is now called sound symbolism. In 1760, Lomonosov published a history of Russia. In addition, he attempted to write a grand Aeneid inspired epic about Peter the Great, but he died before he could finish it.
Мұра
Оның немересі София Константинова (1769–1844) орыс әскери батыры және мемлекет қайраткері генерал Николай Раевскийге үйленді. Оның шөбересі – Декабрист князі Сергей Волконскийдің әйелі Мария (Раевская) Волконская. Ресейдің Ломоносов қаласы (бұрынғы Ораниенбаум), Айдағы кратер, Марстағы кратер және 1379 Ломоносова астероиды оның есімін иеленген. 2016 жылы ұшырылған ресейлік спутникке Михаил Ломоносовтың есімі берілді. 1925 жылдан 2005 жылға дейін Санкт-Петербургтегі Императорлық фарфор фабрикасы оның атымен аталып келді. 1948 жылы Солтүстік Мұхиттағы су астындағы Ломоносов қыраты оның құрметіне аталды. Санкт-Петербургтегі Ломоносов көпіріне осы ғалымның есімі берілген. Алғашқыда Чернышёв, Григорий Петровичтің құрметіне Чернышов көпірі деп аталған бұл көпір 1785–1987 жылдары салынды және бұрынғыда осы жерде тұрған ағаш көпірді алмастырды. Ол Фонтанка өзенін кесіп өтетін, бір уақытта өзеннің гранитті жағалауымен бірге салынған, ұқсас үлгідегі жеті жылжымалы тас көпірдің бірі болды. Қазірге дейін Ломоносов және Старо-Калинкин көпірлері ғана көбінесе сақталған. Мәскеудегі Домодедово әуежайы Ломоносовтың есімімен аталады. Ломоносовтың алтын медалі 1959 жылы тағайындалды және Ресей Ғылым академиясы жыл сайын ресейлік және шетелдік ғалымдарға табыстайды. Санкт-Петербург метрополитенінің Невско-Василеостровская желісіндегі Ломоносовская стансасы оның құрметіне аталған. Ол 1970 жылы ашылды. Риганың Маскавас-Форштет ауданындағы "Ломоносова iela" көшесі Ломоносовтың құрметіне аталған. Кеңес кезеңінде Таллиннің (Эстония) бірнеше маңызды көшелері оның құрметіне "М. Ломоносов" деп аталды, бірақ 1991 жылы, Эстония тәуелсіздігін қалпына келтірген жылдан бастап, көше 19 ғасырлық кенші және заңгер Якоб Иоганн Гонсиордың есімімен Гонсиор көшесі деп аталды. Украинаның Днепр қаласында 1919 жылы Екатерина II мүсінінің орнына Ломоносовтың мүсіні қойылды. Ол 2023 жылдың 6 қаңтарына дейін тұрды, содан кейін Ресейдің Украинаға толыққанды басып кіруіне байланысты Днепр қаласының әкімдігі бұл мүсінді алып тастады. 2011 жылдың 19 қарашасында Google оның 300 жылдық мерейтойын Google Doodle арқылы атап өтті. Ломоносовтың құрметіне жылдар бойы көптеген түрлі маркалар шығарылды: 1925 жылғы Михаил Ломоносов және Ленинградтағы Ғылым академиясы ғимаратын бейнелейтін марка, 1949, 1956 және 1961 жылдардағы Ломоносовты бейнелейтін маркалар, 1986 жылғы М. В. Ломоносовтың 275 жылдығына арналған марка, 2004 жылғы Ресей тарихы (Екатерина II) маркасында Ломоносов пен оның кабинетінде патшайыммен сөйлесіп отырғаны бейнеленген, ал 2011 жылы М. В. Ломоносовтың 300 жылдығына арналған үш марка шығарылды. Академик Ломоносов, Ресейдің жүзуші атом электр станцияларының біріншісі, оның есімімен аталған. Ол 2019 жылдың 19 желтоқсанында жұмысын бастады. 1755 жылы оның құрған Мәскеу мемлекеттік университеті 1940 жылы өзінің 185 жылдығын тойлағанда М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университеті деп қайта аталды. Сонымен қатар, М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу механика және электр техникасы институты (Ломоносов институты), Ломоносов атындағы геохимия, минералогия және петрография институты, Мәскеудегі КСРО Ғылым академиясы, Ломоносов атындағы Солтүстік (Арктикалық) федералды университеті, М. В. Ломоносов атындағы Одесса технологиялық азық-түлік өнеркәсібі институты, М. В. Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік химиялық технологиялар университеті және Ресей мен Қазақстанның басқа да бірнеше мектептері бар. 1986 жылдың 19 қарашасында М. В. Ломоносовтың туғанына 275 жыл толуына орай КСРО Мемлекеттік Банкі мыс-никель қорытпасынан жасалған 1 рубльдік ескерткіш монета шығарды. 2022 жылдың 6 желтоқсанында Украинаның Днепр қаласының қалалық кеңесі қаладан Ресей мәдениеті мен тарихының қайраткерлеріне арналған барлық ескерткіштерді алып тастау туралы шешім қабылдады, оның ішінде Ломоносов, Александр Пушкин және Максим Горький ескерткіштерінің қалалық кеңістіктен алынып тасталатыны айтылды.
His granddaughter Sophia Konstantinova (1769–1844) married Russian military hero and statesman General Nikolay Raevsky. His great granddaughter was Princess Maria (Raevskaya) Volkonskaya, the wife of the Decembrist Prince Sergei Volkonsky. The city of Lomonosov, Russia (formerly Oranienbaum), and a lunar crater bear his name, as does a crater on Mars and the asteroid 1379 Lomonosowa. A Russian satellite launched in 2016 was named Mikhailo Lomonosov after him. The Imperial Porcelain Factory, Saint Petersburg was renamed after him from 1925 to 2005. In 1948, the underwater Lomonosov Ridge in the Arctic Ocean was named in his honor. Lomonosov Bridge in Saint Petersburg was named after the polymath. Originally called Tchernyshov Bridge (Chernyshev Bridge) in honour of Чернышёв, Григорий Петрович one of Peter the Great's most prominent generals, whose estates were located nearby, the bridge was erected in 1785−1987, and replaced a wooden bridge which had previously stood at the site. It was one of seven moveable stone bridges of similar design crossing the Fontanka River, built simultaneously with the river's granite embankments. Only Lomonosov Bridge and Staro Kalinkin Bridge have survived more or less intact. Moscow's Domodedovo Airport is officially named after Lomonosov. The Lomonosov Gold Medal was established in 1959 and is awarded annually by the Russian Academy of Sciences to a Russian and a foreign scientist. Lomonosovskaya Station on the Nevsko Vasileostrovskaya Line of the Saint Petersburg Metro is named after him. It was opened in 1970. The street "Lomonosova iela" in the Maskavas Forštate district of Riga is named in honor of Lomonosov. During the Soviet era, a main street in Tallinn, Estonia, was named in his honor as "M. Lomonossovi", but from 1991, the year when Estonia restored its independence, the street was renamed Gonsiori tänav after Jakob Johann Gonsior, a 19th century alderman and lawyer. In Dnipro, Ukraine, a statue of Lomonosov replaced a statue of Catherine the Great in 1919. It stood until 6 January 2023, when it was removed by the city of Dnipro because of Russia's full scale invasion into Ukraine. On 19 November 2011, Google celebrated his 300th birthday with a Google Doodle. A great number of different stamps was issued in honor of Lomonosov throughout the years: Mikhail Lomonosov and the Academy of Sciences building in Leningrad stamp of 1925, stamps depicting Lomonosov issued in 1949, in 1956 and in 1961, a 275th Birth Anniversary of M. V. Lomonosov stamp of 1986, a History of Russia (Ekaterina II) stamp depicting Lomonosov and his study room talking to the queen that was issued in 2004, three 300th Anniversary of the Birth of M. V. Lomonosov stamps were issued in 2011. The Akademik Lomonosov, the first of a series of Russian floating nuclear power stations, is named after him. It started operation on 19 December 2019. Moscow State University, founded by him in 1755, was renamed M. V. Lomonosov Moscow State University in 1940, while celebrating its 185th anniversary. There are also Moscow Institute of Mechanics and Electrical Engineering M. V. Lomonosov (Lomonosov Institute), Lomonosov Institute of Geochemistry, Mineralogy and Petrography, USSR Academy of Sciences in Moscow, Lomonosov Northern (Arctic) Federal University, Odessa Technological Institute of Food Industry n. a. M. V. Lomonosov, Moscow State University of Fine Chemical Technologies n. a. M. V. Lomonosov, and several other schools in Russia and Kazakhstan. On 19 November 1986, on the 275th anniversary of the birth of M. V. Lomonosov, the USSR State Bank issued a 1 ruble commemorative coin from a copper nickel alloy. On 6 December 2022, the City Council of the Ukrainian city Dnipro decided to remove from the city all monuments to figures of Russian culture and history, in particular it was mentioned that the monuments to Lomonosov, Alexander Pushkin and Maxim Gorky would be removed from the public space of the city.