Кіріспе

Убсу көлі () – эндореялық алапта орналасқан аса тұзды көл. Көбінесе Моңғолияда, шағын бөлігі Ресейде жатыр. Бұл Моңғолиядағы су беті ауданы бойынша ең үлкен көл, 3350 км² жерді алып жатыр және теңіз деңгейінен 759 метр биіктікте орналасқан. Көлдің солтүстік-шығыс ұшы Ресей Федерациясының Тыва Республикасында. Көлге жақын ең ірі елді мекен – Улаангом қаласы. Бұл көл – бірнеше мың жыл бұрын әлдеқайда кең аумақты жапқан алып тұзды теңіздің қалдығы, суы терең емес және өте тұзды.

Атауы

Увс Нуур (кейде Убса Нор немесе Убсунур деп те жазылады) атауы түркі/монғол тіліндегі "суса" сөзінен шыққан, ол аираг (монғолша ашытылған бие сүтінен жасалған сусын) дайындалғанда қалған ащы тұнбаны білдіреді, ал "нуур" – монғол тілінде көл деген мағынаны береді. Атау көлдің тұзды, ішуге жарамсыз суына сілтеме жасайды. Бір моңғол халық әңгімесінде керемет каналдар қазып, өзендердің бағытын өзгерте білген Сартактай есімді кейіпкер, Увс көлін жақын жердегі тағы бір көлмен байланыстыру үшін олардың арасына канал қазуға тырысады. Бірақ Увс көлінің суы ағуға бас тартқанда, Сартактай ашуланып: "Сенің атың Субсеннор болсын!" дейді. Бұл есім "нағыз шарап емес, дистилляциядан қалған тұнба" деп түсіндіріледі.

География

Увс көлінің ұзындығы 84 км, ені 79 км, орташа тереңдігі 6 метр. Оның бассейні Хан Хокхи жотасымен Ұлы көлдер аңғарының қалған бөлігінен бөлінген; алайда, кейбір адамдар қате есептейтіндей, ол жарылыс көлі емес. Көлге негізгі су жеткізіп тұратын өзендер – шығыстағы Хангай тауларынан Баруунтуруун, Нариин голы және Тес (көлдің басты қорегі), ал батыстағы Алтай тауларынан Хархираа және Сангил голы.

Экология

Судың өте үлкен су жиналатын алабының шығуы болмағандықтан, судың тұздылығы жоғары, негізінен сульфат және натрий иондары себепті. Оның тұздылығы 18,8 п.п.т., немесе 1,88%, мұхит суының жартысына жуық тұзды. Көл қазан айынан мамыр айына дейін қатып жатады. Жазда, беткі қабатында 25 °C, ал түбінде 19 °C температура градиенті байқалады. Солардың бірі – Потаниннің Алтай османы (Oreoleuciscus potanini) – адамдарға жеуге жарамды.

Қорғалатын жерлер

Көлдің барлық бөлігі және оның айналасындағы көптеген аймақтар қорғалатын аумақтар деп жарияланды. ЮНЕСКО "Увс көлі орны" деген атауды он екі жеке қорғалатын аумақ топтарын біріктіру үшін қолданады, олардың әрқайсысы Шығыс Еуразияның маңызды биомдарының өкілі болып табылады.

Увс көлі алабы

Увс көлі – 70,000 км² аумақты алып жатқан Увс көлі бассейнінің аяқтаушы бөлігі және Еуразияның ең жақсы сақталған табиғи далалық ландшафтарының бірі. Моңғолия мен Ресей арасындағы шекара бассейннің солтүстік жағынан өтеді. Осы жерде әлемдегі ең солтүстік шөл және әлемдегі ең оңтүстік тундра аймақтары қосылады. Увс көлінен басқа, бассейнге бірнеше кішкентай көлдер де кіреді. Бұл көлдер Орталық Азияның басқа ішкі теңіздерінен солтүстікке орналасқандықтан, су құстарының көші-қоны үшін маңызды рөл атқарады. Бассейн Сібір мен Орталық Азияның геоклиматтық шекарасында жатқандықтан, температура қыста -58°C-қа дейін төмендеп, жазда 47°C-қа дейін жетеді. Қатал климатына қарамастан, осы аймақта 173 түрлі құс және 41 түрлі сүтқоректі жануарлар мекендейді, оның ішінде бүкіл әлемде қорғауға алынған қар барысы, арқар және Азиялық ибекс сияқты түрлер бар. Адам тығыздығы төмен. Өнеркәсіптің болмауы және тұрғындардың көшпелі мал өсіру сияқты дәстүрлі өмір салтына байланысты болуы ландшафтқа аз әсер етеді және экожүйенің табиғи күйінде қалуына мүмкіндік береді. 2003 жылы ЮНЕСКО Увс көлі бассейнін табиғи Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізді. Ол "Орталық Азиядағы ең ірі сақталған су алабы" ретінде ұсынылды, онда скифтер, түркілер және ғұндар сияқты тарихи көшпелі тайпаларға қатысты 40,000 археологиялық ескерткіштер табылды. Бұл трансшекаралық мұра – бүгінгі күнге дейін Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілген ең ірі объектілердің бірі.