Кіріспе

"Король-пахта" – американдық Азамат соғысына дейін (1861–1865 жылдары) оңтүстік штаттарындағы (болашақтағы Америка Конфедерациялық Штаттары) сепаратистер қолданған стратегияны қысқаша түйіндейтін ұран. Ол сепаратизмді қолдауға және солтүстік штаттармен соғысқа қатысудан қорықпауды дәлелдеуге бағытталған. Теория бойынша, мақта экспортын бақылау арқылы құрылатын тәуелсіз Конфедерация экономикалық өркендеуге жетеді, Жаңа Англияның тоқыма өнеркәсібін қиратады, ал ең бастысы – Ұлыбритания мен Францияны Конфедерацияны әскери тұрғысынан қолдауға мәжбүрлейді, себебі олардың өнеркәсіптік экономикасы оңтүстік мақтасына тәуелді болған. 1861 жылға қарай көптеген беделді үкіметтер, соның ішінде АҚШ-тың солтүстігі, құлдыққа қарсы міндеттемелер қабылдады. Сондықтан Конфедерация жаңа республикасының "артықшылығы" ретінде мақтаны пайдалану керектігін түсінді, құлдықты емес. Экономикалық тұрғыдан алғанда, Батыс Индиядағы құлдықтың жойылуы және жалпы құлдыққа қарсы күрес Ұлыбритания үшін сәтсіздікке ұшырады. Оңтүстік тұрғындарының пікірінше, бұл британдықтардың құлдыққа қарсы саясатын өзгертуге және олардың пайдасына араласуға бейімділігінің себебі болды. Бұл ұран оңтүстікте кеңінен таралып, сепаратизмді қолдауға ықпал етті: 1861 жылдың ақпан айына қарай мақта плантацияларына негізделген экономикасы бар жеті штат бөлініп, Конфедерацияны құрды. Ал мақта өндірісі аз немесе мүлдем жоқ сегіз құл иеленген штаттар Одақта қалды. Оңтүстік мақта саудагерлері "Король-пахтаның" күшін көрсету үшін 1861 жылдың басында мақта экспорттаудан спонтанды түрде бас тартты; бұл үкіметтік шешім емес еді. Бұл мақта экспортын тоқтату ғана емес, сонымен қатар 1862 жылы Конфедерация Конгресі бекіткен, Одақтың оңтүстік аумақтарын басып алып, мақтаны иелену қаупі болған жағдайларда мақтаны өртеуді де қамтыды. 1861 жылдың жазында Одақ әскери-теңіз күштері Конфедерацияның барлық ірі порттарын блокадалап, экспорттың 95%-ын тоқтатты. Алайда, британдықтар Үндістан, Египет және Бразилия сияқты баламалы көздерден мақта сатып ала алды. Ұлыбритания құлдықты жойған еді және халық құлдық идеологиясын қолдайтын мемлекетке әскери қолдау көрсетуге төзбейтін. Нәтижесінде, бұл стратегия Конфедерация үшін сәтсіздікке ұшырады, себебі ол жаңа Конфедерациялық мемлекетті экономикалық тұрғыдан өркендетуге көмектеспеді. Блокада қажетті алтын түсімдерін қамтамасыз етуге кедергі келтірді. Ең бастысы, бұл жалған сенім соғыстың Еуропаның араласуы арқылы жеңіліске ұшырамайтыны туралы шындықтан алыс болжамдарға әкелді, егер Конфедерация жеткілікті ұзақ уақытқа төтеп берсе.

Ұлыбританияның ұстанымы

Соғыс басталғанда, Конфедерация халқы үкіметтік басшылықсыз, өздігінен әрекет ете отырып, мақтаны өздерінде қалдырды, бағалардың өсуін және Ұлыбритания мен Жаңа Англияда экономикалық дағдарыстың туындауын күзеді, бұл британдық қоғамдық пікірде кері реакцияға әкелді. Сол кездегі британ халқының шамамен төрттен бірі мақта-текстиль өнеркәсібінен табыс көріп отырды, сондықтан елге Оңтүстіктің мақтасын тоқтатудың салдарын бастан кешіру үшін, шикі мақтаға баламалы қол жеткізу қажет болды. Оңтүстіктің мақтасына тәуелділігіне байланысты, Оңтүстік Ұлыбританияның құл мемлекеттерінің экономикалық дамуына қызғанышпен қарағанын ойлады, бұл екеуінің арасындағы шиеленісті күшейтті. Егер Ұлыбритания араласса, бұл АҚШ-пен соғысқа, сондай-ақ американдық нарықтың жоғалуына, американдық астықпен жабдықтаудың үзілуіне, Канадаға қауіп төндіруге және британ сауда флотының көп бөлігіне қатер тудыруға әкелер еді – бәрі де мақтаның көбірек мөлшерін алу мүмкіндігі үшін. 19 ғасырда Ұлыбритания Американың оңтүстігінде өндірілген мақтаға тәуелділігін азайтуға тырысты, бірақ көлік қиындықтары мен шығындар сияқты түрлі себептерге байланысты бұл әрекеттердің нәтижесі шектеулі болды. Ұлыбританияда құлдыққа қарсы күрес күшті болғандықтан, американдық құл мемлекеттерін қолдау перспективасы тиімді емес еді. Сонымен қатар, 1861 жылдың көктемінде Еуропадағы қоймалар мақтаның артығымен толы болды, кейін оның бағасы күрт өсті. Осылайша, мақта өндірушілер соғыссыз-ақ пайда тапты. Одақ теңіз блокадасын енгізіп, Конфедерацияның барлық порттарын жапты, нәтижесінде Оңтүстік мақтасының 95% -ын тасымалдау мүмкін болмады. Дегенмен, кейбір мақта блокададан қашқандар немесе Мексика арқылы шығарылды. Конфедерация дипломаттары Джеймс М. Мейсон мен Джон Слайделл жақтаған «мақта дипломатиясы» Конфедерация мақтаны жеткізе алмағандықтан және британ экономикасы 1862-1864 жылдардағы тоқыма өнеркәсібінің төмендеуін қабылдауға жеткілікті мықты болғандықтан сәтсіз аяқталды. 1862 жылы Одақ әскерлері Оңтүстіктің мақта өсіретін аймақтарына кірген кезде, АҚШ барлық қолда бар мақтаны сатып алып, Солтүстік тоқыма фабрикаларына жіберді немесе Еуропаға сатты. Осы уақытта Британдық Үндістанда мақта өндірісі 70%-ға, ал Мысырда да өсті. 1860 мен 1870 жылдар аралығында Бразилияның мақта экспорты 400%-ға өсіп, 12 000 тоннан 60 000 тоннаға жетті.

Экономика

Соғыс басталғанда Конфедерация Еуропаға мақта экспорттаудан бас тартты. Мақсат – осы «мақта дипломатиясы» арқылы Еуропаны араласуға мәжбүр ету болатын. Бірақ Еуропа мемлекеттері араласпады, ал Авраам Линкольннің одақтық блокада енгізуінен кейін Оңтүстік миллиондаған мақта дорбасын сата алмады. Сұранысты қанағаттандыру үшін мақта өндірісі Үндістан мен Египет сияқты әлемнің басқа аймақтарында артты, ал мақтадан түскен жаңа пайда Ресейдің Орталық Азияны жаулап алуының себептерінің бірі болды. Британдық газет «The Standard of Buenos Aires» және «Манчестер мақтамен жабдықтау қауымдастығы» бірлесіп, аргентиналық фермерлерді Аргентинада мақта өндірісін көбейтіп, оны Ұлыбританияға экспорттауға ынталандырды. Сурдам (1998) «1860 жылдары американдық шикі мақтаға деген әлемдік сұраныс, жалпы мақтаға деген сұраныс өскеніне қарамастан, төмендеді ме?» – деп сұрайды. Бұрынғы зерттеушілер Оңтүстік мақта өнімдеріне деген сұраныстың тоқтап немесе төмендегенін айтқан. Сурдамның мақтаның әлемдік нарығының толыққанды моделі, қосымша деректермен бірге, Азамат соғысынан туындаған американдық мақтаның ұсынысының азаюы бұрынғы бағалауларды бұрмалағанын көрсетеді. Егер американдық мақтаның жеткізілімінде үлкен үзіліс болмағанда, оған деген әлемдік сұраныс берік болып қалатын еді. Стэнли Леберготт (1983) Оңтүстік соғыста қателік жасады десе, себебі ол «Мақта патшайымына» (King Cotton) тым ұзақ сеніп қалды. Оңтүстіктің басты мақсаты – мақта монополиясын құру болғандықтан, олар азық-түлік өнімдерін өндірудің орнына құлдар еңбегімен және бағалы жерді мақта өсіруге жұмсады. Нәтижесінде, «Мақта патшайымы» – Конфедерацияны үмітсіз соғысқа итермелеген қате ой болды, осы соғысты олар жеңіліспен аяқтады.