Кіріспе

2018 және 2022 жылғы ФИФА әлем чемпионаттарын өткізуге арналған тендерлік процесс – бұл ФИФА-ның 2018 және 2022 жылғы ФИФА әлем чемпионаттарын өткізу орындарын таңдау жолы болды. Процесс ресми түрде 2009 жылдың наурызында басталды; он үш елден жиырма бір тендер ұсынылды, оның ішінде біреуі кері тартылып, біреуі ФИФА атқару комитеті 2010 жылдың қарашасында дауыс бермес бұрын қабылданбады. Қалған тоғыз тендердің екеуі тек 2022 жылғы әлем чемпионатына қатысты, ал қалғандары бастапқыда екеуіне де арналған өтініштер болды. Тендерлік процестің барысында 2018 жылғы жарысқа барлық еуропалық емес тендерлер кері тартылды, нәтижесінде 2022 жылғы турнирге еуропалық тендерлер қарастырылмады. Шешім қабылданған кезде 2018 жылғы әлем чемпионатына Англия, Ресей, Бельгия мен Нидерландының бірлескен тендері, Португалия мен Испанияның бірлескен тендері қатысты. 2022 жылғы әлем чемпионатына Австралия, Жапония, Катар, Оңтүстік Корея және АҚШ-тан тендерлер келіп түсті. Индонезияның тендері үкіметтік қолдаудың жетіспеуіне байланысты қабылданбады, ал Мексика қаржылық себептермен тендерін кері қайтарып алды. 2010 жылдың 2 желтоқсанында Ресей мен Катар 2018 және 2022 жылғы ФИФА әлем чемпионаттарын өткізу орындары ретінде таңдалды. Таңдау процесі бірнеше даулы мәселелерге әкеп соқты. ФИФА атқару комитетінің екі мүшесінің дауыс беру құқығы, олар дауыс беру үшін ақша алуы мүмкін деген айыптауларға байланысты тоқтатылды. Катардың жеңісі жарияланғаннан кейін дауыс сатып алу туралы тағы да айыптаулар пайда болды. 2018 және 2022 жылғы турнирлерге дауыс берген 22 комитет мүшесінің 11-і айыппұл төледі, қызметтен шеттетілді, өмір бойына жарыстарға қатысудан тыйым салынды немесе сыбайлас жемқорлық қылмысы үшін сотталды.

Өмірбаян

2007 жылдың қазан айында ФИФА континенттерді кезекпен алмастыру саясатын аяқтады. Оның орнына, соңғы екі турнирді өткізген конфедерацияға мүше елдерге кандидат болуға тыйым салынды, бұл Африканың 2018 жылғы турнирге, ал Оңтүстік Американың 2018 және 2022 жылғы турнирлерге қатысуына кедергі келтірді. Таңдау процесіндегі басқа факторларға лайықты стадиондардың саны және олардың үміткер елдер аумағындағы орналасуы да кіреді. Дауыс беру көп турлы, толық дауыс беру жүйесі бойынша жүзеге асырылады, онда әр турда ең аз дауыс жинаған үміткер алынып тасталады, көпшілік дауыспен бір ғана үміткер таңдалып алынғанша.

Ротациялық саясат

2006 жылғы әлем чемпионатының өткізушісі таңдалғаннан кейін ФИФА болашақ турнирлердің өткізушісін анықтау саясатын бекітті. Әлемдік алты конфедерация – шамамен құрлықтарға сәйкес келетін – өздерінің мүше елдерінің ұлттық қауымдастықтарынан белгілі бір турнирге ұсыныстарды кезегімен қабылдауға тиіс болды. Бұл жүйе тек 2010 (Оңтүстік Африка) және 2014 (Бразилия) жылғы әлем чемпионаттарының өткізушісін таңдау үшін қолданылды, бұл тек CAF және CONMEBOL мүшелеріне ғана ашық еді. 2007 жылдың қыркүйегінде айналымдық жүйе қарастырылып, жаңа жүйе ұсынылды, онда соңғы екі әлем чемпионатын өткізген конфедерациялар ұсыныс беруге құқықсыз деп есептелді. Бұл ұсыныс ФИФА-ның атқару комитеті 2007 жылдың 29 қазанында Швейцарияның Цюрих қаласында бекітілді. Осы саясат бойынша 2018 жылғы турнирге үміткерлік КОНКАКАФ, АФК, УЕФА немесе ОФК конфедерацияларынан түсуі мүмкін еді, себебі Африка мен Оңтүстік Америка құрлықтары құқықсыз деп танылды. Сондай-ақ, CONMEBOL мүшелері 2022 жылғы турнирге үміткерлік жасай алмады, ал 2018 жылғы сәтті үміткерге жататын конфедерациядан келген үміткерлер 2022 жылғы іріктеу кезеңінде қарастырылмады. 2018 жылғы үміткерлікке қатысқан еуропалық емес соңғы ел – АҚШ сол жылға арналған өтінімін кері тартып алды, демек 2018 жылғы турнир еуропалық елде өткізілуге тиіс болды. Бұл өз кезегінде CONMEBOL және УЕФА конфедерацияларын 2022 жылғы турнирге қатысудан шеттетуге әкелді.

Дауыс беру тәртібі

2018 және 2022 жылғы әлем чемпионаттары үшін ФИФА Атқару комитеті қай кандидатқа турнирді өткізу құқығы берілуі керек екенін анықтау үшін дауыс берді. Турнирді өткізуге лайық кандидатты анықтау үшін көп кезеңді, толыққанды дауыс беру жүйесі қолданылды. ФИФА Атқару комитетінің барлық құзыретті мүшелерінің бір дауысы болды. Әр кезеңде ең аз дауыс жинаған кандидат елдер іріктеуден шығарылды, көпшілік дауыспен бір кандидат таңдалып алынғанша. Егер дауыстар тең түссе, ФИФА президенті Сепп Блаттер шешімді дауыс беруге құқылы болған еді. Комитетте жиырма төрт мүше бар, бірақ олардың екеуі дауыс сату айыптарына байланысты қызметтен шеттетілді.

Бельгия мен Нидерланды

2006 жылдың қазан айында Бельгия парламентінің депутаты Ален Куртуа Бельгия, Нидерланды және Люксембург атынан ресми өтініш жасалатынын хабарлады. 2007 жылдың маусым айында үш ел өздерінің үгіт науқанын 2002 жылғы Корея-Жапония әлем чемпионаты сияқты бірлескен өтініш ретінде емес, ортақ саяси ұйым ретінде ілгерілетуді жоспарлады. Егер Бенилюкс өтініші сәтті аяқталса, Люксембург ешқандай матч өткізбейді және финалға автоматты түрде қатыспайды, бірақ ФИФА конгресін қабылдайды. Бельгия мен Нидерланды 2009 жылдың наурыз айында бірлесіп өтініш беру ниеттерін білдірді. Бельгия және Нидерланды ұлттық футбол федерациялары президенттері бастаған делегация 2007 жылдың 14 қарашасында ФИФА президенті Сепп Блаттермен кездесіп, бірлескен өтініш ұсынуға ниетті екендерін ресми түрде жариялады. 2008 жылдың 19 наурызында делегация УЕФА президенті Мишель Платинимен де кездесіп, оны бір басқарумен ұсынылып отырған бұл өтініштің маңызды екеніне көндіруге тырысты. Кездесуден кейін олар Платиниге әсер еткендерін мәлімдеді, ол әлем чемпионатын Еуропаға өткізуді қолдайды. Бұрынғы француз футболшысы Кристиан Карембеу 2009 жылдың 23 маусымында бірлескен өтініштің ресми кеңесшісі ретінде таныстырылды. Бенилюкс өтінішіне қарсы фактор – финалды өткізуге қажетті 80 000 орындық стадионның болмауы еді. Алайда, 2009 жылдың наурызында Роттердам қалалық кеңесі 2018 жылғы әлем чемпионатына дайындық аясында 80 000 орындық жаңа стадион салуға рұқсат берді. 2009 жылдың қарашасында өткізілетін орындар таныстырылды. Бельгияда матчтар 7 қаладағы ареналарда өткізілуі жоспарланған: Антверпен, Брюгге, Брюссель, Шарлеруа, Генк, Гент және Льеж. Нидерландыда тек бес қалада матчтар өтеді: Амстердам, Эйндховен, Энсхеде, Херенвеен және Роттердам, бірақ Амстердам мен Роттердам екі стадионнан ұсынады. Эйндховен әлем чемпионатына «астана» болып тағайындалды. ЕВРО-2000 турнирін Бельгия мен Нидерланды бірлесіп қабылдаған.

Англия

2007 жылдың 31 қазанында Футбол қауымдастығы ресми түрде іс-шараны өткізуге қатысты өтінішін жариялады. 2008 жылдың 24 сәуірінде Англия футболды әлем бойынша дамытуға бағытталған 2018 жылғы әлем чемпионатын өткізу үшін 63 беттік өтінішті аяқтады. 2009 жылдың 27 қаңтарында Англия өтінішін ФИФА-ға ресми түрде ұсынды. Ричард Кэборн спорт министрі қызметінен кеткеннен кейін Англияның бұл шараны өткізуге қатысты өтінішін басқарып жүрді. 2008 жылдың 24 қазанында Футбол қауымдастығы өтінішті дайындау үшін атқарушы кеңесін тағайындады, ал Дэвид Трисман өтініш төрағасы болды. Трисман 2010 жылдың 16 мамырында Испанияның 2010 жылғы ФИФА әлем чемпионатында төрешілерге пара беруге көмектессе, өтініштен бас тартатынын айтқаннан кейін қызметтен кетті және оның орнына Джефф Томпсон келді. Ұлыбритания үкіметі Англияның 2018 жылғы өтінішін қолдады. 2005 жылдың қарашасында канцлер Гордон Браун және спорт министрі Тесса Джоуэлл өтініш беру мүмкіндігін зерттеуге ниетті екендерін мәлімдеді. Сол айда Футбол қауымдастығының коммуникация директоры Адриан Бевингтон үкімет пен қазынашылықтың өтінішке қолдау көрсеткенін, бірақ нақты ұсыныстарды кейінге қалдырғанын хабарлады. Браун 2006 жылдың наурыз айында Англияның 2006 жылғы әлем чемпионатына дейін және 2006 жылдың мамырында тағы да өтінішке қолдауын білдірді. Ұлыбритания үкіметі 2007 жылдың 12 ақпанында ресми есеп жариялады, онда Англияның ғана өтініші қолдалатыны және барлық ойындар ағылшын стадиондарында өтетіні нақтыланды. 2009 жылдың 16 желтоқсанында өтінішті құрастыру үшін таңдалған орындар: Лондон (үш стадион), Манчестер (екі стадион), Бирмингем, Бристоль, Лидс, Ливерпуль, Милтон-Кейнс, Ньюкасл, Ноттингем, Плимут, Шеффилд және Сандерленд. ФИФА шенеуніктері де ағылшын өтінішіне қызығушылық танытты. ФИФА вице-президенті Дэвид Уилл 2004 жылдың мамырында Англияның әлем чемпионатын өткізуге қатысты ұсынысын атап өтті. Франц Беккенбауэр, Германияның 2006 жылғы әлем чемпионатын өткізуге сәтті үміткерлік білдірген командасының жетекшісі және ФИФА атқару комитетінің мүшесі, 2007 жылдың қаңтар және шілде айларында екі рет Англияның әлем чемпионатын өткізуге қатысты өтінішін қолдады. ФИФА президенті Сепп Блаттер "футболдың отаны" 2018 жылға қатысты өтінішке қуанышпен қарайтынын айтты. Блаттер Англияға сапармен барғанда Дэвид Кэмеронмен екі рет кездесіп, өтінішті талқылады. Британ премьер-министрі өтінішке зор қолдау көрсетті және "футболдың отаны" турнирді өткізеді деп үміттенді. Ресей өтінішінің жетекшісі Алексей Сорокин сұхбатында Англияның өтінішін сынап, Лондонның жоғары қылмыс деңгейіне, жастар арасында алкоголь тұтынуға және ағылшын жанкүйерлерінің "этникалық жеккөрушілікті қоздыруына" тоқталды. Англия шағым түсірді, бірақ Ресей кешірім сұрағаннан кейін шағым қайтарылып алынды.

Португалия мен Испания

Португалия футбол федерациясының (FPF) президенті Гилберто Мадайл алғаш рет 2007 жылдың қараша айында Испаниямен бірлескен өтінім ұсынды. Бұл өтінімді ФИФА президенті Сепп Блаттер 2008 жылдың 18 ақпанында растады. Алайда, Корольдік испан футбол федерациясының (RFEF) президенті Анхель Виллар 2008 жылдың шілдесінде Испанияның жеке әлем чемпионатына өтінім беру ниеті бар екенін және спорт министрі Хайме Лиссаветцки арқылы үкіметпен жағымды байланыстар орнатылғанын мәлімдеді. Португалиямен бірлескен өтінімге қатысты ешқандай нақты мәлімет берілмеді. 2008 жылдың 23 қарашасында, RFEF президенті болып қайта сайланғаннан кейін, Виллар өзінің қызметінің басты мақсатының бірі – Испанияға әлем чемпионатын өткізу екенін айтты. Ол Испания Португалиямен бірлескен өтінім жасай ма деген сұраққа жауап бермегенмен, оны жоққа шығармады. 2008 жылдың 23 желтоқсанында Анхель Виллар «Біз 2018 жылғы әлем чемпионатына күшті, тұрақты және жеңіске жететін өтінім ұсынуымыз керек» деп қайталады. Ол сондай-ақ «Жеке пікірімше, бұл Португалиямен бірлесіп жасалуы керек» деп мойындады. Содан кейін, RFEF кеңесінің мәжілісінен кейін Испания мен Португалия бірлесіп өтінім беруге ниетті екендерін жариялады. Испанияның спорттық газеті Marca әлеуетті өтінім туралы бірнеше мәліметтерді ұсынды: Испания он екі стадиондық жобаға жетекшілік етеді, олардың сегізінде ойындар өтеді, ал ашылу және финалдық ойындар Лиссабонда және Мадридте өткізіледі. Испания 1982 жылғы әлем чемпионатын, ал Португалия 2004 жылғы Еуропа чемпионатын ұйымдастырған.

Ресей

Ресей 2009 жылдың басында өтініш білдіру ниетін жариялады және ФИФА-ға өтінішін уақытында жолдады. Өтініш комитетіне РФУ бас директоры Алексей Сорокин және өтініш жоспарлау және операциялар директоры Александр Дьорджадзе де кірді. Ұсынысқа он төрт қала енді, олар бес түрлі кластерге бөлінді: Санкт-Петербургтің төңірегіндегі солтүстік кластер, Мәскеуді орталыққа қойған орталық кластер, Сочиді орталыққа қойған оңтүстік кластер және Волга өзені бойындағы кластер. Орал тауларынан тыс жерде тек бір қала – Екатеринбург ғана аталды. Басқа қалалар: солтүстік кластердегі Калининград, оңтүстік кластердегі Ростов-на-Дону және Краснодар, ал Волга өзені бойындағы кластердегі Ярославль, Нижний Новгород, Казань, Саранск, Самара және Волгоград. Өтініш білдіру кезінде Ресейде 80 000 орындық стадион болған жоқ, бірақ Мәскеудегі Лужники стадионын кеңейту ұсынылды, ол бұрыннан-ақ УЕФА элиталық стадионы болатын және сыйымдылығы 78 000-нан сәл астамнан 89 000-нан астамға дейін жеткізілуі тиіс болды. Ресей 2013 жылға қарай әлем чемпионаты матчтарын қабылдауға дайын бес стадион салуды жоспарлады – екеуі Мәскеуде, ал біреуі Санкт-Петербургте, Казаньде және Сочиде, аталған қалалар 2014 жылғы қысқы Олимпиада ойындарын қабылдауға дайын болуы керек еді.

Жапония

Жапония әлем чемпионатын екі рет қабылдаған алғашқы азиялық ел болуға ниеттенді, бірақ 2002 жылы бірлесіп өткізгендігі олардың үмітіне кедеріс болуы мүмкін еді. Жапонияда 80 000 орындық стадион болмаса да, олардың жоспары 100 000 орындық стадион салуға негізделген, ол 2016 жылғы Олимпиада ойындарының орталық аренасы болуы тиіс еді, ал Токио осы ойындарға үміткерлік етіп отырды. Жапония, егер 2022 жылғы әлем чемпионатын өткізу құқығы берілсе, іс-шараны 3D форматында тікелей халықаралық трансляциялауға мүмкіндік беретін технологияны әзірлейтінін уәделеді. Бұл технология 208 елдегі 400 стадионда 360 миллион адамға 200 HD камерамен 360 градус бұрыштан түсірілген ойындарды үлкен экрандарда нақты уақытта 3D форматында көрсетуге мүмкіндік беретін еді. Сонымен қатар, технология жетілген жағдайда, Жапония ойындарды голографиялық форматта да көрсетуге дайын еді. Әлемдік көрермендерге 3D суреттерді жалпақ экрандарда көрсетуден өзгеше, голографиялық проекция ойынды стадион алаңына шығарып, көрермендерге ойыншылардың қасында отырғандай сезім тудыратын еді. Ойын алаңының астына орнатылған микрофондар доптың соққысы сияқты барлық дыбыстарды жазып алып, реализмді күшейтетін еді. Олимпиадаға жасалған өтінім сәтсіз аяқталды, 2009 жылдың қазан айында аяқталған іріктеу кезеңінде үшінші орынға ие болды. Жапония Футбол қауымдастығының вице-президенті Жунджи Огура бұрын Токионың өтінімі қабылданбаса, 2018 немесе 2022 жылғы әлем чемпионатын қабылдау мүмкіндігінің төмен болатынын мойындаған еді. 2010 жылдың 4 мамырында Жапония 2018 жылғы турнирге қатысудан бас тартылып, 2022 жылға назар аударуға шешім қабылдады, себебі 2018 жылғы чемпионат Еуропада өтеді деген күмәндар күшейді.

Қатар

Катар 2022 жылғы әлем чемпионатын өткізуге ғана үміткерлік білдірді. Катар әлем чемпионатын қабылдаған алғашқы араб елі болуға тырысты. Басқа араб елдерінің үміткерліктері сәтсіз аяқталды, соның ішінде Марокко (1994, 1998, 2006 және 2010), Египет және Ливия-Тунис бірлескен үміткерлігі 2010 жылғы әлем чемпионатының іріктеу кезеңінен бас тартты. Катар бұл үміткерлікті араб елдерінің бірлігін нығайту мақсатында ілгерілетуді жоспарлады және бүкіл араб әлемінің қолдауын күтті, сондай-ақ араб және батыс әлемдері арасындағы қарым-қатынасты жақсарту мүмкіндігі ретінде қарастырды. 2009 жылдың қараша айында бүкіл ел бойынша жарнамалық кампания басталды. Катардың үміткерлігіне қатысты алаңдаушылықтардың бірі – ыстық ауа райы. Әлем чемпионаты әдетте маусым мен шілде айларында, еуропалық лигалардың маусымы аяқталған кезде өткізіледі. Осы кезеңде Катардың көп бөлігінде күндізгі орташа температура 40°C (104°F) жоғары, ал түндегі орташа температура 30°C (86°F) төмен түспейді. 2022 жылғы Катар үміткерлігінің төрағасы шейх Мұхаммед бин Хамад бин Халифа әл Тани: «Іс-шара маусым немесе шілде айында ұйымдастырылуы керек. Ауа райының ыстығына қарсы тұру үшін бізге технологияның көмегі қажет. Біз осы процесті бастадық. Температураны бақылайтын стадион – бұл мәселенің шешімі. Бізде тағы да бірнеше жоспар бар», – деді. Құрылысы жоспарланған алғашқы бес стадионда температураны 20 градусқа дейін төмендететін салқындату технологиясы қолданылады. Сонымен қатар, стадиондардың жоғарғы бөліктері әлем чемпионатынан кейін демонтаждалып, спорт инфрақұрылымы нашар дамыған елдерге сыйға беріледі. Бұрын мұнда 400 мың адам тұрса, қазір 1,6 миллион адамға жетті. Инфрақұрылым тұрғысынан алғанда, егер сіз 2006 жылы Азия ойындарын ұйымдастырып, ерлер мен әйелдер арасында 30-нан астам жарыс өткізе алсаңыз, онда бұл сұрақ туындамайды». Катардың 2022 жылғы әлем чемпионатын өткізуге деген үміті 2010 жылдың 28 шілдесінде Азия футбол конфедерациясының (АФК) президенті Мохаммед бин Хаммам өз елінің кампаниясын қолдаған кезде күшті серпін алды. Сингапурда сөйлеген сөзінде бин Хаммам: «Менің бір дауысым бар, шындығын айтсам, мен Катар үшін дауыс беремін, бірақ егер Катар жарысқа қатыспаса, мен басқа Азия елі үшін дауыс беремін», – деді. Катар 1988 жылы Азия кубогын, 1995 жылы FIFA U-20 әлем чемпионатын және 2011 жылы Азия кубогын қабылдаған.

Оңтүстік Корея

Оңтүстік Корея тек 2022 жылғы әлем чемпионатын өткізуге үміттенеді. Олар әлем чемпионатын екі рет қабылдаған алғашқы азиялық ел болуды көздеді; алайда, 2002 жылы бірлесіп өткізгендігі олардың үмітіне кедергі келтіруі мүмкін еді. Оңтүстік Кореяның бұрынғы Сыртқы істер министрі Хан Сын Жу 2009 жылдың тамызында Ұсыныс комитетінің төрағасы болып тағайындалды. Ол Швейцарияның Цюрих қаласында ФИФА президенті Сепп Блаттермен кездесті. 2010 жылдың қаңтар айында президент Ли Мён Бак ФИФА штаб-пәтеріне, Швейцарияның Цюрих қаласына барып, Оңтүстік Кореяның үмітін қолдап Сепп Блаттермен кездесті. Оңтүстік Кореяда 80 000 орындық стадион болмаса да, олар қолданыстағы стадионды сол көлемге дейін жаңартуды жоспарлады. 60 000-нан астам адам отыра алатын үш стадион бар: Сеул Олимпиадалық стадионы, Сеул Әлем чемпионаты стадионы және Тэгу стадионы. 2014 жылғы Азия ойындарының басты стадионы ретінде Инчхонда тағы 70 000 орындық стадион салу жоспарланған. Басқа да стадиондар 2002 жылғы әлем чемпионатына дайындалып салынған, сондықтан қажетті талаптарға сай келеді.

Америка Құрама Штаттары

U.S. Soccer алғаш рет 2007 жылдың ақпан айында 2018 жылғы әлем чемпионатына үміткер болатынын мәлімдеді. 2009 жылдың 28 қаңтарында U.S. Soccer 2018 және 2022 жылғы чемпионаттарға өтінімдер жіберетінін хабарлады. Univision Sports президенті Дэвид Даунс бұл үміткерліктің атқарушы директоры болды. Комитет құрамына U.S. Soccer президенті Сунил Гулати, U.S. Soccer бас директоры Дэн Флинн, Major League Soccer комиссары Дон Гарбер және Демократиялық Ұлттық Комитеттің бұрынғы қаржы төрағасы Фил Мерфи кірді. ФИФА вице-президенті және КОНКАКАФ президенті Джек Уорнер әлем чемпионатын КОНКАКАФ аймағына қайтаруға тырысатынын айтты. Бірақ Уорнер, USSF-тің 2022 жылғы ФИФА әлем чемпионатына қатысуға үміткерлік білдіру үшін жоспарларын өзгертуін қалағанын да мәлімдеді. 2009 жылдың сәуір айында үміткерлік комитеті турнирді өткізуге мүмкін 50 қаланың 70 стадионын анықтады, олардың 58-і өздерінің қызығушылықтарын растады. Екі айдан кейін стадиондар тізімі 37 қаладағы 45 стадионға дейін қысқартылды, ал 2009 жылдың тамызында 27 қаладағы 32 стадионға дейін азайтылды. 2010 жылдың қаңтар айында соңғы үміткерлікке 18 қала мен 21 стадион іріктелді. Бұл қалалар: Атланта, Балтимор, Бостон (Фоксборо), Даллас, Денвер, Хьюстон, Индианаполис, Канзас-Сити, Лос-Анджелес, Майами, Нэшвилл, Нью-Йорк, Филадельфия, Финикс, Сан-Диего, Сиэтл, Тампа және Вашингтон, округ Колумбия. Бірнеше білікті стадиондары бар қалалар – Лос-Анджелес, Сиэтл, Даллас және Вашингтон. 21 аренада, американдық футболға арналған ірі стадиондардың болуына байланысты, орташа сыйымдылығы 77 000 адамды құрады, ал ең аз сыйымдылығы 65 000 орынды құрады. Жеті стадионда кемінде 80 000 адамға арналған орындар бар. Екі жоспарланған стадион жазғы маусымда Major League Soccer командаларымен пайдаланылуы мүмкін. 2010 жылдың қазан айында АҚШ 2018 жылғы үміткерліктен бас тарды және тек 2022 жылғы жарысқа назар аударды.

Қайтарып алынған ұсыныстар

Екі ел 2018 немесе 2022 жылғы ФИФА әлем чемпионатын өткізу үшін үміткерлігін жеке бағалаулар басталар алдында кері тартып алды. Мексика екі чемпионатқа да үміткерлігінен бас тартты, ал Индонезия тек 2022 жылғы чемпионатқа үміткер болған.

Индонезия

2009 жылдың қаңтар айында Индонезия футбол федерациясы (PSSI) үкімет қолдауымен 2022 жылғы ФИФА әлем чемпионатына қатысуға ниетті екенін растады. 2009 жылдың ақпан айында PSSI «Жасыл әлем кубогы – Индонезия 2022» науқанын іске қосты. Бұл науқанға ФИФА талаптарына сай стадиондардың жанындағы қолдаушы инфрақұрылымды жаңартуға 1 миллиард долларлық жоспар кірді. Стадиондарды салуға қаржыны аймақтық үкіметтер бөлуге тиіс болды. Индонезия бұрынғыда әлем чемпионаттары тарихында алғашқы Азия елі ретінде 1938 жылы Францияда өткен турнирде, Голланд Оңтүстік Азиясының отарлық атауымен ойнаған. Сондай-ақ, Индонезия 2007 жылғы Азия кубогын бірлесіп қабылдау тәжірибесіне ие. Науқанның таныстырылымында PSSI президенті Нурдин Халид Индонезияның салыстырмалы түрде нашар инфрақұрылымы мен ұлттық құраманың төмен деңгейіне қарамастан, ФИФА-дан 2022 жылғы әлем чемпионатын қабылдауға рұқсат алу мүмкіндігі бар екеніне сенім білдірді. Ол Индонезия «Жасыл әлем кубогы – 2022» ұсынысын жасады, осы арқылы бүкіл әлемдегі экологиялық және жаһандық жылыну қозғалысын пайдалануды көздеді: «Біздің орманды жою көрсеткіші әлемдік ластануға үлкен үлес қосты. Әлем чемпионатын қабылдау арқылы біз қоршаған ортаға зиян келтірмейтін инфрақұрылым мен нысандарды салуға ниеттіміз, осылайша планетаға көбірек пайда келтіре аламыз». PSSI бас хатшысы Нугра Безос Индонезия үкіметінің қолдауы болмағандықтан, Индонезияның бәсекеден шығарылу мүмкіндігін жоққа шығармады. 2010 жылдың 19 наурызында ФИФА Индонезияның 2022 жылғы әлем чемпионатын қабылдауға жасаған өтінімін қабылдамады, себебі үкімет ел халқының мүддесін қорғауды маңызды санады және ФИФА сұрағандай қолдау көрсетпеді. Осының салдарынан PSSI Австралияның 2022 жылғы турнирге қатысуына қолдау көрсетті.

Мексика

Мексика футбол федерациясының бұрынғы президенті Альберто де ла Торре 2005 жылы кубокқа ие болуға ниеттенгендерін жариялады, бірақ сол кездегі айналым ережесіне сәйкес келмегендіктен қатыса алмады.

Дауыс сатып алу туралы айыптар

2010 жылдың желтоқсан айында дауыс беруден кейін көп ұзамай ESPN Катардың сәтті өтінімдерін «Футбол арманымен» байланыстырып, Катар үкіметінен 15 елдің (Сахарадан оңтүстік Африка, Латын Америкасы және Оңтүстік-Шығыс Азия) жастар даму бағдарламаларына қаржы бөлгенін айыптады. Олардың алтауы ФИФА атқару комитетінде өкілдік еткен. 2011 жылдың ақпан айында Блаттер испандық және катарлық өтінімдердің дауыс саудаласуға тырысқанын, бірақ ол «сәтті болмағанын» мойындады. 2011 жылдың мамырында Англия-2018 өтінімінің бұрынғы басшысы Лорд Трейсман, Парламенттік комитетке ФИФА комитетінің төрт мүшесі оған дауыс үшін түрлі талаптармен жүгінгенін мәлімдеді. Айыпталушылардың арасында ФИФА вице-президенті Джек Уорнер болды, ол жобаларға 2,5 миллион фунт стерлинг жұмсауды сұрады, ал Николас Леоз рыцарь атағын сұрады. Сол айда «Санди Таймс» газеті Иса Хаяту мен Жак Анумаға Катарды қолдағандары үшін 1,5 миллион доллар берілгенін хабарлады. 2011 жылдың 30 мамырында ФИФА президенті Сепп Блаттер баспасөз конференциясында дәлелдерді мойындамады, ал сол күні жеке этикалық бұзушылықтар үшін уақытша тоқтатылған Джек Уорнер ФИФА бас хатшысы Жером Валькеден Катардың 2022 жылғы ФИФА әлем чемпионатын өткізу құқығын «сатып алғаны» туралы электрондық хатты жариялады. Кейін Вальке бұл парақорлық емес, ел «қаржылық күшін қолдау үшін лоббилеуге пайдаланғанын» мәлімдеді. Катар билігі кез келген бұзушылықты жоққа шығарды. Германия футбол қауымдастығының президенті Тео Цванцигер ФИФА-ны Катарға Кубокты беру туралы шешімді қайта қарауға шақырды. 2012 жылдың шілдесінде ФИФА дауыс сатып алу туралы айыптауларды тергеу үшін АҚШ-тың бұрынғы прокуроры Майкл Дж. Гарсияны тағайындады. Ол 2014 жылдың қыркүйегінде есеп берді, бірақ ФИФА оны толық жариялаудан бас тартты. Оның орнына ФИФА Гарсияның «материалдық тұрғыдан толық емес» деп сипаттаған қорытындысын жариялады, бұл Гарсияның наразылық білдіріп отставкаға кетуіне әкелді. ФИФА есепті 2017 жылы, неміс таблоиды Bild ағып кеткен көшірмесін жариялайтынын хабарлағаннан кейін жариялады. Есепте ондаған айыптау келтірілді, бірақ дауыс сатып алуға нақты дәлелдер келтірілмеді. 2015 жылдың мамырында мүшелер Цюрихте ФИФА-ның 65-ші Конгресіне жиналғанда, АҚШ федералды прокурорлары жеті адамды тұтқындауға әкелген сыбайлас жемқорлық істерін ашты. 40-тан астам адамға айып тағылды, оның ішінде 2018 және 2022 жылғы дауыс берушілер Луис Бедоя, Чак Блейзер, Николас Леоз, Рафаэль Сальгуэро, Рикардо Тейшейра және Джек Уорнер. Нәтижесінде ФИФА көптеген мүшелерін, соның ішінде Иса Хаятуды, уақытша тоқтатты және Сепп Блаттердің ұйым президенті лауазымынан кетуіне себеп болды. 2020 жылдың сәуір айында АҚШ Әділет департаменті Николас Леоз, Рикардо Тейшейра, Аргентиналық Хулио Грондона және Джек Уорнерге қарсы қосымша айыптау актілерін жариялады. Айыптау актілерінде қабық компаниялар мен жалған консалтингтік келісімшарттар дауыс берушілерге қолдау көрсету үшін 1-ден 5 миллион долларға дейін төлеу үшін қалай пайдаланылғаны көрсетілді. Бұрын пара алғанын мойындаған басқа дауыс берушілер, соның ішінде Гватемалалық Рафаэль Сальгуэро, айыптау актілеріне көмектесті, бұл бұрынғы істермен қоса, дауыс берушілердің жартысынан астамы өз дауыстарына байланысты қылмыстық құқық бұзғаны туралы айыптауға әкелді. Швейцария прокуратурасы Франц Беккенбауэрді 2006 жылғы ФИФА әлем чемпионатының өткізілу орнын таңдауда дауыс беруге байланысты ақша жылындану және ақшаны талан-таражға салуда айыптады, ал Анхель Мария Виллар 2017 жылдың шілдесінде ақшаны талан-таражға салу үшін тұтқындалды, бұған дейін ол 2018 және 2022 жылғы өткізілу орнын таңдауда дауыс сатып алуға қатысты тергеуге ынтымақтаспағаны үшін айыппұл төлеген болатын.

Реакциялар

Бұл хабарламаға жауап ретінде Ресей мен Катар көшелерінде тойлар өтті. Катар қор биржасы хабарламадан кейін сауда-саттыққа қатысудың артуымен күшті реакция көрсетті. Иран президенті Махмуд Ахмадинежад Катардың президентіне турнирді өткізудің «Парсы шығанағы және Таяу Шығыс аймағында футболды дамытуға мүмкіндік беретін маңызды спорттық шара» екенін айтты. Ол Иранның турнирді өткізуге Катарға көмектесуге дайын екенін, сондай-ақ көрші елдердің «ойындарға қатысу үшін лайықты үлес қоса алатынына» үміттенетінін жеткізді. Ол «ауданымыздағы елдердің спорттық мүмкіндікті пайдалану және одан тиесілі пайданы алу үшін ынтымақтастыққа ұмтылу қажеттігін» атап өтті. Сондай-ақ, Катардың бастамасы көрші елдерді «футболды жандандыруға және дамытуға» ынталандыратынын қосты. Англия футбол қауымдастығының атқарушы төрағасы Роджер Берден дауыс беруден кейін бірнеше күн өткен соң тұрақты лауазымға үміткерлігін қайтарып алды, ФИФА мүшелерінің әрекеттеріне сенбейтінін мәлімдеді. Англияның ұсынымын дамыту жөніндегі директоры Энди Ансон: «Менің ойымша, жағдай өзгертілуі керек, әйтпесе Австралия, АҚШ, Голландия, Бельгия, Англия неге тағы да ұсыныс жасауға тырысады?» деді. Жеңілген елдердің БАҚ-тары да наразылық білдірді: британдық газеттердің көпшілігі әлем чемпионаты Ресейге «сатылған» деп айыптады, ал испандық El Mundo, голландтық Algemeen Dagblad және жапондық Nikkei Ресейдің қаржылық күші мен Катардың табиғи ресурстары мен энергетикалық қоры туралы пікір білдірді. Америкалық Seattle Times және Wall Street Journal газеттері сыбайлас жемқорлық пен заңсыз келісімдер жасалғанын хабарлады.