Кіріспе
Американдық антрополог Гэри Урттон (7 шілде 1946 жылы туған) – американдық антрополог. Ол Гарвард университетінде Колумбқа дейінгі кезеңді зерттеу профессоры және 2012-2019 жылдар аралығында университеттің антропология кафедрасын басқарды. Үрттон 2020 жылы Гарвард университетінен зейнеткерлікке шықты, оған бірнеше бұрынғы студенттері сексуалдық қысым көрсетуде айып тақты. Көптеген даулар мен қарсылықтарға қарамастан, зейнеткерлікке шыққаннан кейін оған эмеритус атағы берілді. Ішкі тергеу нәтижесінде Гарвард университеті 2021 жылдың маусым айында Үрттонның эмеритус мәртебесін жойды.
Gary Urton (born July 7, 1946) is an American anthropologist. He was the Dumbarton Oaks Professor of Pre Columbian Studies at Harvard University and the chair of its anthropology department between 2012 and 2019. Urton retired from Harvard in 2020, after multiple former students accused him of sexual harassment. Despite much controversy and opposition, he was given an emeritus title after retirement. Following internal investigation, Urton was stripped of his emeritus status by Harvard in June 2021.
Білім және мансап
Үртон 1969 жылы Нью-Мексико университетінен бакалавр, ал 1971 және 1979 жылдары Иллинойс университетінің Урбана-Шампейн бөлімшесінен магистр және доктор дипломдарын алды. 1978 жылдан 2002 жылға дейін Колгейт университетінде профессор болып жұмыс істеді. Ол суретші және антрополог Джулия Мейерсонға үйленген. Үртон Анд табиғатының археологиясы саласындағы маман, әсіресе 15 және 16 ғасырларда Инка империясында қолданылған кипу (khipu) – арқанға негізделген жазу жүйесін зерттейді. Ол кипулар сандық мәліметтермен қатар тілдік ақпаратты да кодтайды деген теорияның белгілі жақтаушыларының бірі. Ол 2000 жылғы MacArthur стипендиясының иегері.
Жыныстық қатынасқа қатысты шағымдар
"Гарвард Кримсон" журналының тергеуіне сәйкес, 2016 жылы Урттонға бұрынғы студенттің жыныстық қысым көрсету туралы шағымы түсті. Студент Үртонның "оны қанағаттандырмайтын жыныстық қатынасқа түсуге мәжбүрлегенін" айтып, ұсыным хатқа алмастырғанын мәлімдеді. Урттон бұл айыптаулардың "әлде шын емес, әлде дұрыс емес, немесе жаңылыстыратын" екенін жауап берді. Тергеу жарияланғаннан кейін тағы да көптеген айыптаулар пайда болды. Сан-Диего университетінің профессоры Джейд д'Альпоим Гуедес Гарвардта аспирантурада оқып жүрген кезінде Үртон оған жыныстық қатынасқа түсуді ұсынғанын айтты. Сонымен қатар, Урттон Сан-Хосе-де-Мородағы далалық мектебінде студенттерді мазалаған деген айыптаулар да болды, ал антропология бөліміне жарияланбаған қосымша шағымдар түсті. 25 профессор-оқытушы және 400-ге жуық студент оның отставкаға кетуін талап ететін хаттарға қол қойғаннан кейін, Урттон 2020 жылдың шілдесінде Гарвардтан зейнеткерлікке шықты. 2021 жылдың маусым айында Гарвардтың дауларды шешу жөніндегі кеңсесі Урттонның өкілеттігіндегі адамдармен қанағаттандырмайтын жыныстық мінез-құлық жасап, өкіметін теріс пайдаланғанын анықтады. Осы нәтижелерге жауап ретінде Урттонның emeritus мәртебесінен айырылып, Гарвард қауымдастығымен байланысқа түсуіне тыйым салынды. 2020 жылдың маусым айында елуден астам бұрынғы студенттер мен оқытушылар Үртон басшылығымен бөлімнің "жасы үлкен ерлер клубы" болғанына шағымдады, ол "жыныстық қысымға, жыныстық бұзық мінез-құлыққа, сексизмге және әйелдерге деген жек көрушілікке төзімділік танытатын ортаны" қалыптастырғанын айтты.
Таңдалған жарияланымдар
Инка тарихы түйіндермен: Кипулерді бастапқы деректер ретінде қарастыру. Остин, ТХ: Техас университетінің баспасы, 2017. Лагуна де лос Кондордың кипулері / Лос Кипулер де лагуна де лос Кондор. Лима, Перу: Forma e Imagen, 2008. Инка кипулерінің белгілері: Анд талшықты тізбектеріндегі екілік кодтау. Остин, ТХ: Техас университетінің баспасы, 2003. Испан тіліндегі басылымы: Signos del Khipu Inka: Código Binario. Куско, Перу: Бартоломе де лас Касас орталығы, 2005. Инка мифтері. Лондон: Британ мұражайының баспасы және Остин, ТХ: Баспасы, 1999. (Испан, неміс, орыс, корей, поляк, жапон, қытай, грек және француз тілдеріне аударылды). Сандардың әлеуметтік өмірі: кечуалық сандардың онтологиясы және арифметика философиясы. Остин, ТХ: Техас университетінің баспасы, 1997. Испан тіліндегі басылымы: La Vida Social de los Números: Una Ontología de los Números y la Filosofía de la Aritmética Quechuas. Куско, Перу: Бартоломе де лас Касас орталығы, 2003. Мифтің тарихы: Пакариктамбо және инкалардың тегі. Остин, ТХ: Техас университетінің баспасы, 1990. Испан тіліндегі басылымы: Historia de un Mito: Pacariqtambo y el Origen de los Inkas. Куско, Перу: Бартоломе де лас Касас орталығы, 2004. Жер мен аспанның тоғысқан жері: Анд космологиясы. Латын Америкасы монографиялары, № 55, 1981, жұмсақ мұқабалы басылымы, 1988. Испан тіліндегі басылымы: En el Cruce de Rumbos de las Tierra y el Cielo. Куско, Перу: Бартоломе де лас Касас орталығы, 2004.