Кіріспе

Донской монастыры (Донской монастырь) – Мәскеудегі маңызды монастырь, 1591 жылы Қырым ханы Қазы Гирейдің шапқыншылық қаупінен Мәскеудің құтылуының құрметіне салынған. Қырымға қарайтын жолды бақылап тұру үшін салынған бұл монастырь Мәскеу Кремліне оңтүстік бағыттан жасалатын шабуылдардан қорғауға арналған.

Мәскеу дәуірі

Монастырь Борис Годуновтың жылжымалы бекінісі мен Сергий Радонежскийдің грек Феофанның «Дондық Құдай шешесі» иконасы бар далалық шіркеуі орналасқан жерде салынған. Аңыз бойынша, Дмитрий Донской осы иконаны 1380 жылғы Куликово шайқасына алып кеткен. Татарлар соғыссыз қашып, қорғаныста жеңіліске ұшырады. Бастапқыда монастырь өте кедей болды және тек бірнеше монахты қамтыды. 1629 жылы Донской монастырында 20 бос жайлау және 16 шаруа үйі (барлығы 20 шаруа) болды. 1612 жылы оны поляк-литвалық қолбасшы Ян Карол Ходкевич бір күнге басып алды. 1618 жылы орыс стрелецтері монастырь қабырғаларының астында Петро Конашевичтің украиндық қазақтарын жеңді. 17 ғасырдың ортасында Андреевский монастырына қосылды. Бірақ 1678 жылы оның тәуелсіздігі қайта орнатылып, монастырьға көптеген қайырымдылықтар түсті, оның ішінде 1400-нен астам шаруа отбасылары болды. 1683 жылы Донской монастыры архимандрит дәрежесіне көтеріліп, оған жақын жердегі жайылымдардың 20 десятинасы берілді. Видогощский, Жиздрьинский, Шаровкин және Железноборовский монастырлары 1683 және 1685 жылдар аралығында Донской монастырына қосылды.

Императорлық кезең

1711 жылдан бастап Ұлы собордың жер асты кеңістігі Багратиони әулетінің грузин тәжша балалары мен Дадиани әулетінің Мингрел князьдарының жерленуі үшін пайдаланылды. 1724 жылы Андреев монастырының монахтары мен мүлігі Донской монастырына берілді. 1739 жылға қарай, онда 6 716 шаруа, 14 жел диірмені және бірнеше балық аулау шаруашылықтары бар 880 үй шаруасы болды. 1747 жылы билік Славян-грек-латын академиясын Донской монастырына көшіруді жоспарлады, бірақ монастырь академиялық қызметкерлерге өз қаражатынан жалақы төлеумен шектелді. 1771 жылы оба эпидемиясы кезіндегі көтерілісте архиепископ Амвросий (Зертис Каменский) монастырь қабырғаларында қаза тапты. 1812 жылы француз әскері Донской монастырын тонады, ал ең құнды заттар бұрын Вологдаға көшірілген еді. 1917 жылы монастырда 48 монах және 2 жаңа монах болды.

Кеңес дәуірі мен одан кейінгі кезең

Қазан төңкерісінен кейін Донской монастыры жабылды. 1922–1925 жылдары Патриарх Тихон қамауға алынғаннан кейін осы монастырда ұсталды. Босатылғаннан кейін ол осы монастырда қалуды жөн көрді. Әйгілі Тихонның қасиетті қалдықтары 1989 жылы қасиетті деп жарияланғаннан кейін табылды. Олар жаз айларында Ұлы соборда, ал қыс айларында Ескі соборда табыну үшін қойылған. Кеңес үкіметі бұрын жойылған немесе басқа мақсаттарға пайдаланылған көптеген монастырлар мен соборлардың қалдықтарын Донской монастырына әкелді. Бұл заттар Кеңес астанасының әртүрлі жерлерінен келді: динамитпен жарылған Құтқарушы Мәсіх соборы, Столпыдағы қасиетті Николай ғибадатханасы, Покровка көшесіндегі Успение шіркеуі, Сухарев мұнарасы және тағы басқалары. 1924 жылы Донской монастырының бір бөлігі балалар түзеу колониясына берілді. Әлдеқайда қайғылысы, 1934–1950 жылдар аралығында құпия полиция атып өлтірген және өртеген адамдардың денелері монастырь аумағында белгісіз жерлерге көмілді. Мұндай белгісіз жерлер тек 1985 жылдан кейін ғана белгіленді. Коммунизм құлағаннан және Ресей Федерациясы құрылғаннан кейін, 1992 жылы монастырь Ресей Православ шіркеуіне қайтарылды. Келесі он жылдың ішінде монастырь зиратында және Ресей астанасының маңындағы жерлерде жерленгендердің толық тізімі жасалды.

Сәулет

Монастырь құрылған кезде Борис Годунов жеке өзі 1593 жылы Донның Құдай анасының қасиетті бейнесіне арналған собордың іргетасын қалады. Бұл шағын құрылым Годуновтың тұсындағыдай, үш қабатты жақпарамен (закомара) және бір күмбезбен салынған. 1670 жылдары екі симметриялық қосымша және шатырлы қоңырау мұнарасына апаратын рефектория (асхана) салынды. 1662 жылы жасалған иконостасы бұрын коммунистер бұзған Мәскеу шіркеулерінің бірін безендірген. 1930 жылдан 1946 жылға дейін собор жабылып, фабрикаға айналдырылды. Жаңа (немесе Ұлы) собор, сондай-ақ Донның Құдай анасына арналған, 1684 жылы Царевна София Алексеевнаның құлшылық ету шіркеуі ретінде салынды. Ол жаман жағдайға түскен соң, құрылысы жеке қайырымдамалар есебінен қаржыландырылды. Шеберлер мен қолөнершілер Украинадан шақырылды, соның салдарынан собордың ерекше ерекшеліктері пайда болды. Мәскеуде алғаш рет бес күмбез Жердің төрт жағына сәйкес орналастырылды (украиндық дәстүр бойынша). Көне діндарлар бұған наразылық білдіріп, соборды "Антихристтің тұғыры" деп атады. Оның сегіз қабатты, әсем барокко стиліндегі иконостасын 1688–1698 жылдары Кремль шеберлері ойып жасады. Иконостастың орталық бөлігі – 16 ғасырдың ортасында салынған Донның Құдай анасының көшірмесі. Собордағы фрескалар – Мәскеуде шетелдік суретші салған алғашқы туындылар. Олар Антонио Клаудиомен 1782–1785 жылдары салынды. Монастырь қорғаныс маңызын жоғалтқаннан кейін оның қабырғалары қызыл және ақ түсті москвалық барокко стилінде, Новодевичье монастырын еске түсіретіндей етіп қайта жаңартылды. 1686–1711 жылдары қызыл қан тәждері бар сегіз шаршы және төрт дөңгелек мұнаралар салынды. Монастырьдің қасиетті қақпасы (1693) Тихвин шіркеуімен (1713–1714) жабылған, ол темір торымен әйгілі. Батыс қақпасының үстінде 1730–1753 жылдары Пьетро Антонио Треццинидің жобалары бойынша биік қоңырау мұнарасы тұрғызылды.

Некрополь

Жоғары аристократияның бірнеше отбасылары Донской монастырын өздерінің жерлеу орны ретінде таңдады. Мысалы, Александр Свирский шіркеуі 1796–1798 жылдары Зубов княздарының қабірі ретінде салынған. Галитцин княздары Архангел шіркеуінде (1714–1809) жерленген, ал Иоанн Златоуст шіркеуі (1881–1891) Первушин отбасының күмбезін көрсетеді. Монастырьдің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі ескі некрополь өте әсем безендірілген қабірлермен ерекшеленеді, олар Ресейдің ең жақсы мүсіншілерінің бірімен жасалған. Олар ақын Михаил Херасков пен Александр Сумароков, философтар Петр Чаадаев пен Иван Ильин, тарихшылар Михаил Щербатов пен Василий Ключевский, сыншы Владимир Одоевский, сәулетші Осип Бове, суретші Василий Перов, сарай адамы Александр Дмитриев Мамонов, әйгілі қылмыскер Дарья Салтыкова және авиатор Николай Жуковскийтің қабірлерін көрсетеді. Мәскеулік Тихон ескі католиконның астында жерленген. Кейбір қабірлерді Кеңес үкіметі Щусев сәулет мұражайына көшірді, қазір оларды көру мүмкін емес. Монастырьдің ішіндегі ескі некропольде коммунистер жерленбегендіктен, белгілі орыс ақ гвардияшыларының туыстары олардың қалдықтарын шетелдік зираттардан Донской монастырына көшіруге шешім қабылдады. Осылай қайта жерленген танымал адамдардың қатарында Иван Шмелев (2000), Владимир Каппель (2007), Антон Деникин (2005) және Иван Ильин (2005) бар. Кеңес диссиденті Александр Солженицын де Новодевичье зиратындағы коммунистік байланыстардың орнына, сол жерде жерленуге өтініш білдірді. 2010 жылы монастырь қабырғаларының сыртында үлкен жаңа некрополь ашылды. Онда Иосиф Сталиннің Ұлы тазалауынан қаза тапқан саяси тұтқындардың күлін сақтайтын үш жаппай қабір бар. Толығырақ ақпарат алу үшін Жаңа Донской зиратына қараңыз.