Кіріспе

Қабықты жорғалаулылардың ер жыныс мүшесі

Гемипенис (гемипенистер) – қабықты жорғалаулылардың (жыландар мен кескілер) жұбынан бірі болып табылатын, көбеюге арналған мүше. Гемипенистер әдетте дене ішінде қырылып, эректильді тіндер арқылы көбею кезінде сыртқа шығарылады, бұл адамның жыныс мүшесіне ұқсас. Олар түрлеріне қарай әртүрлі пішінде болады және тікенектер сияқты әшекейлемелермен келеді.

Өмірбаян

Гемипеніс – әлем бойынша тараған 9000-нан астам түрі бар омыртқалылардың екінші ірі тобы Скваматаның көбейту мүшесі. Сүтқоректілер, архозаврлар және тасбақалар сияқты көптеген басқа да амниоттардың көбейту мүшелерінен айырмашылығы, Скваматада жұп жыныс мүшелері бөлек күйінде қалады, өйткені оларда бір ғана жыныс бүршігі болады. Сквамата гемипеністері де басқа жасушалық тектен дамиды, олар мүшелерді қалыптастыратын эмбриональды жасушалардан пайда болады, ал сүтқоректілердің пенистері құйрықты дамытатын эмбриональды жасушалардан пайда болады.

Эволюция

Гемипендердің эволюциялық шығу тегі және басқа түрлердің интромиттендік мүшелерімен байланысы туралы пікірталас әлі де жалғасуда. Дегенмен, эмбриондық және молекулалық зерттеулер гемипенистің пайда болуына жарық түсіруде.

Жұпсыз жыныстық мүшелер

Бұл теория бойынша, жұпсыз қанағаттық мүше амниоттардың бастапқы күйі болып табылады және бұл белгі қазіргі амниоттардың көпшілігінде сақталған. Басқа жануарлардың гемипендері мен қанағаттық мүшелерінің эмбриондық негізін зерттеу олардың даму кезеңдерінде, әсіресе эмбриондық клоакаға қатысты даму басталуында маңызды айырмашылықтар бар екенін көрсетеді. Squamata тобының гемипендері артқы жағында, ал Squamata емес амниоттардың жұпталған жыныс мүшелері алдыңғы жағында дамиды. Бұл даму бойынша маңызды айырмашылық екі түрдегі қанағаттық мүшелердің әртүрлі гомологияға ие болу мүмкіндігін көрсетеді және бұл эмбриологиялық даму кезінде сигналдық гендердің өзгеруіне байланысты болуы мүмкін деп есептеледі. 2015 жылы жүргізілген бір зерттеу аноль түрлерінің гемипенис өзгерістері арқылы қалыптасуын зерттеді және аноль гемипенисінің морфологиясы басқа жыныс емес морфологиялық белгілерге қарағанда алты есе жылдам дамығанын анықтады. Мұндай зерттеулер ғалымдарға адаптивті сәулеленуді түсінуге және филогенетикалық байланыстарды анықтауға көмектеседі, әсіресе морфологиялық жағынан өте ұқсас түрлер арасында.

Сәйкестендіру

Гемипеністерді тірі жылан немесе кесірткеде құйрығын жұмсақ қысып, құйрықтың астыңғы жағындағы клоакалық тесікке қарай массаж жасау арқылы қарап тексеруге болады. Бұл гемипеністің денеден сыртқа шығуына себеп болады. Дегенмен, бұл әдіс зақымдалған немесе құрғаған нұсқаның жынысын анықтауды қиындатуы мүмкін. Гемипеністердің болуы – үлгінің еркек екенін көрсететін белгі, ал олардың жоқтығы дереу оның әйел екенін білдірмейді. Бір түрдің жас дарақтары ересектермен мөлшері жағынан ұқсас болуы мүмкін, бірақ олардың гемипеністері жетілмеген және оларды анықтау қиын болуы мүмкін. Сондай-ақ, әйелдің клоакасы маңындағы иіс бездерінің түйіршіктерін гемипеніс деп жаңылыстыруға болады, себебі олар да сыртқа шығып, үлкен болуы мүмкін. Алайда, олар еркек гемипеністерінен кішірек болады және көзге көрінетін қан тамырлары болмайды, бірақ қызыл ұшы көрінуі мүмкін.

Құрылымы мен пішінінің өзгеруі

Гемипендер әр түрлі пішінде және өлшемде кездеседі, бірақ негізінен бірдей жалпы құрылысқа ие. Олар екі жартылай жыныстан құралған, олар құйрықтың астына қатар немесе бірінің үстіне бірін үйіп қойылған; төменгі және жоғарғы жағында, әр жапырақ әр түрлі әшекейлермен, оның ішінде шпікульдер мен ілгектермен жабдықталған. Гемипендерде сонымен қатар сперматозоидты мүшенің ішкі емес, сыртқы жағынан тасымалдайтын сулькус сперматикус деп аталатын сыртқы ойыс бар. Бұл құрылымдық жағынан адам жынысынан өзгеше, онда сперматозоид деферан тамырлары мен зәр жолы арқылы мүшенің ішінде қозғалады. Гемипендердің беті – ең қызықты және ерекше ерекшеліктерінің бірі, көбінесе розеткалар деп аталатын құрылымдарға жинақталған өткір тікендер мен шпікульдермен жабылған. Дегенмен, салыстырмалы түрде тегіс гемипенді беттері бар түрлер де кездеседі. Мысалы, сиамдық түкіретін кобраның (Naja siamensis) гемипенісі тұйық ұштарымен тегіс, ал көп нүктелі мысық көзді жыланның (Boiga multomaculata) гемипенісі толығымен ілгек тәрізді тікендермен және шпікульдермен қапталған. Алайда, гемипендердің осы әртүрлі дизайнына қарамастан, гемипендердің дизайны мен жануардың мінез-құлқы немесе қауіптілігі арасында ешқандай байланыс табылған жоқ. Керісінше, сауырытәрізділер әлеміндегі гемипендер бір түрдің өкілдері арасында жұптасуға үйлесімділікті қамтамасыз ету үшін осындай әртүрлі дизайндарға ие деп есептеледі, бұл теория "кілт пен құлып механизмі" деп аталады.

Қалқа-кілт тетігі

Қалқа мен кілт механизмі немесе гипотезасы – бұл жыныстық морфологияның түрлер арасындағы репродуктивтік оқшаулануды сақтау үшін, жұптасудың тек бір түрдің еркегі мен әйелі арасында ғана жүзеге асуын қамтамасыз ету арқылы эволюцияға ұшырады деген идея. Бұл идеяны алғаш рет 1844 жылы француз энтомологы Леон Дюфур Диптера қоңыздарындағы жыныстық морфологияның әртүрлілігін байқағанда ұсынған. Түрлер арасындағы физиологиялық айырмашылықтар буданданудың алдын қалдырады деп есептеледі. Жыныстық мүшелердің қалқа-кілт механизмі екі жолмен жұмыс істей алады: физикалық үйлесімсіздікке байланысты жыныстық қатынас пен ұрықтандыруды тікелей тоқтату арқылы немесе сезімдік қалқа-кілт арқылы, ол жұптасу әрекеттеріне кедергі келтіретін мінез-құлық реакцияларын тудырады. Бұл механизм жануарлар әлемінде кең таралған, Лепидоптерадан Скваматаға дейін. Жылан мен кесірткелерде жыныстық мүшелердің морфологиялық айырмашылықтары еркектің аналықпен жұптасуына көмектеседі деп саналады. Тікенектер мен ілгектердің жұптасу кезінде еркек гемипенисін орнында бекітуге көмектесетіні және олардың түрге тән аналық жыныс мүшелерімен үйлесімді болуы мүмкін екені ескеріледі. Мысалы, тармақталған гемипенисі бар түрлерде аналықтарының клоакасы да тармақталған, ал көптеген тікенектері бар түрлерде аналықтарының клоака қабырғалары, тікенектері аз немесе жоқ түрлерге қарағанда қалың болады. Скваматаның көбелек мүшелерінің осы зор әртүрлілігі таксономистерді қызықтырады, себебі ол жорғалаушылардың эволюциялық байланыстарын анықтауға көмектесе алады. Аналықтары еркек гемипенисіне күшті вагинальды жирылыстармен жауап берді, бұл ұзақ жұптасудың алдын алды. Жирылыстардың мақсаты жұптасу уақытын қысқарту екенін тексеру үшін зерттеушілер аналықтарды анестезиялап, жирылыстарды тоқтатып, нәтижесінде жұптасу уақыты ұзарғанын анықтады.

Әйелдердің құпия таңдауы

Көп жағдайда, әйел жыландар мен кекірткелер жұптасқаннан кейін бірден жүкті болу мүмкіндігін бақылай алады, себебі жұптасудың ең қолайлы уақыты овуляция мен жүктілік үшін ең жақсы уақытқа сәйкес келмейді. Осының салдарынан, әйелдер ұрықты ішінде бес жылға дейін, тіпті одан да ұзақ сақтай алады. Бұл құбылыс «әйелдің құпия таңдауы» деп аталады, өйткені осыны мүмкін ететін физиологиялық механизмдер денеде жасырын, және әйел жұмыртқаның ұрықтануын қалай жүзеге асыруға қабілетті. Әйелдің сақталған ұрықты қалай пайдаланатыны әлі толық анықталмаған, бірақ көбелек жолындағы арнайы қалталар маңызды рөл атқарады деп саналады. Осының нәтижесінде, әйел бірнеше еркекпен жұптасып, жұмыртқаларын қашан ұрықтандыруды өзі шеше алады. Сонымен қатар, әйел бір жұптасудан бірнеше еркектің генетикалық материалы бар ұрпақ тудыра алады. Бұл жүйенің бір қыры – еркектердің бір жұптасудан сәтті көбейіп, ұрпақ беруіне кепілдік жоқ. Сондықтан, олар генетикалық материалды беру мүмкіндігін арттыру үшін мүмкіндігінше көп әйелмен жұптасуға тырысады. Бұл еркектердің бір емес, екі пенисі болуының бір гипотезалық себебі: әр жарты пенис бір ұрыққа байланысты және жұптасу кезінде тек бір жағын ғана пайдалануға болады, ал екінші жарты пенис «қосалқы» рөл атқарады және бір жағында сперматозоидтар бітіп қалған жағдайда да жұптасудың жалғасуын қамтамасыз етеді. Әйелдің құпия таңдауын және факультативті партеногенезді, яғни жыныссыз көбею түрін ажырату маңызды. Әйелдің еркекпен қарым-қатынас жасағаннан кейін ұзақ уақыттан соң жүкті болу мүмкіндігіне байланысты, екі жағдайдың арасын ажырату қиын болуы мүмкін. Мұндай жағдайларда, молекулалық зерттеулердің көмегімен оның ұрпағы анасымен генетикалық материалдың барлығын немесе бір бөлігін бөліседі ме екенін анықтауға болады.

Гемиклиторис

Скваматты репродуктивті органдар саласындағы көптеген зерттеулер еркек гемипенесіне бағытталған, бірақ соңғы зерттеулер әйелдердегі гомологты жұпталған эректильді құрылымды зерттеді, оны "гемиклиторис" деп атайды (гемиклитористер немесе гемиклиторидтер). Зерттеушілер алдымен Phymaturus және Liolaemus кесірткелерінің аналықтарын зерттеп, бұрын сипатталмаған құрылымды анықтады. Гемиклиторис гемипенестен кішірек болды және аталған зерттеудегі кесірткелерде бұл мүшелер тұрақты түрде кездесті. Нақты функциялары әлі анықталмаса да, бұл зерттеу Squamata-ға тән ерекшелікке назар аударады, және оның егжей-тегжейлі зерттелуі жалғасатын болады. 2022 жылғы зерттеуде жыланның тоғыз түрінің де әртүрлі құрылымға ие гемиклитористері бар екені көрсетілді.

Басқа омыртқалы жануарлар

Омыртқалы жануарлардың арасында пенистердің пішіні, мөлшері және құрылымы әртүрлі болып келеді, мысалы, құстардың (ratites) лимфалық эрекция механизмі және тасбақалардың бір қан тамырлы эректильді денесі. Дегенмен, кесірткелердің (squamate) гемипеністеріне ең ұқсас мүше – эхиднаның төрт басты пенисі. Әлемдегі ең алғашқы сүтқоректілердің бірі саналатын эхидна, кесірткелер сияқты ішкі мүшеліктеріне ие және жақтарын кезекпен пайдаланады. Бірақ, кесірткелерден өзгеше, олардың жалғыз пенисі төрт басты болып келеді. Көптеген қапшықты жануарлар да кесірткелер сияқты екіге бөлінген пенистерге ие, бұл осы белгінің ортақ атадан тарағанын көрсетеді. Түрлер арасындағы осындай алуан түрлілік репродуктивті морфологияны белгілі бір түрлердің жұптасу механизмдерін ғана емес, сонымен қатар уақыт өте келе эволюциялық байланыстарды түсіну үшін де өте пайдалы етеді.