Кіріспе

Ислам пайғамбары Мұхаммедтің (шамамен 549-624 жж.) әкесінің жартылай інісі Абд әл-Уза ибн Абд әл-Мүтталиб (عبد العزى ابن عبد المطلب), Әбу Ләхаб (أبو لهب) (шамамен 549-624 жж.) ретінде кеңінен танымал. Ол Мұхаммедке қарсылық көрсеткен Меккелік Құрайыштардың бірі болды және Құранның Әл-Масад сүресінде айыпталып, жазаланды.

Жас шағы мен отбасы

Әбу Лахаб 549 жылы Меккеде Хашим руының басшысы Абдул Мутталибтің ұлы және Мұхаммедтің әкесінің інісі болып дүниеге келді. Осылайша ол Мұхаммедтің әкесі Абдулланың әкесінен туған ағасы болды. Оның анасы Лубна бинт Хажар Бану Хуза тайпасынан еді. Құрайш тайпасы өздерінің ата-бабалары Құсай ибн Қилаб арқылы жауапкершілікті өз мойнына алғанға дейін, Бану Хуза тайпасынан шыққан адамдар бірнеше ғасырлар бойы Қағбаны күткен. Әбу Лахаб Мұхаммедке тағы бір жолмен жарты іні ретінде де қатысты, өйткені Мұхаммедтің әжесі Бану Махзум тайпасының Фатима бинт Амр болды. Олар Мұхаммедтің үйімен қабырғалас тұрып, бір қабырғаны бөлісті. Оның алғашқы аты - 'Абд әл-Узза, яғни әл-Узза құдайының құлы/қадірлісі. Бірақ әкесі оны Әбу Лахаб, яғни "Жалынның әкесі" деп атады, "оның сұлулығы мен тартымдылығы үшін" және "өте жомарттығы үшін". Ұтайба, Муаттаб, Әбу Лахабтың Дурра есімді тағы бір ұлы болды, ол басқа әйелден туған болуы мүмкін. Сонымен қатар, ол құлы Түуаибадан туған Масрухтың әкесі болуы да мүмкін. Оның қызы Дурра ислам дінін қабылдап, хадистерді риуаяттаған. Ахмадтың "Муснад" кітабында бір адам Мұхаммед пайғамбарға: "Адамдардың арасындағы ең жақсысы кім?" деп сұрағаны айтылады. Пайғамбар: "Ең жақсы адам – ең білімдісі, ең тақуасы, жақсылыққа шақырып, жамандықтан тыйғаны және туысқандық байланысты нығайтқаны", – деді. Утба да Меккенің жаулануынан кейін ислам дінін қабылдап, Мұхаммедке бейлелділік серт берді.

Я-Сабаха (шамамен 613 ж.)

Мұхаммед пайғамбар Алла Тағаланың ислам дінін ашық таратуды тапсырғанын жариялағанда, Құран оған туыстарын Құдайдың жазасы туралы ескертуді бұйырды. Сонда ол Сафа тауына көтеріліп: "Я, сабах!" – деп айқайлады, яғни "Таңғы апат болсын!" Арабияда таңертең өз тайпасына қарсы жау тайпасы келе жатқанын байқаған адам осы дабылмен ескертетін. Бұл дауысты естіген Мекке халқы таудың іргесіне жиналды. Мұхаммед сосын руларды атымен шақырып: "Эй, Бану Хашим, эй, Бану Абд әл-Мутталиб [және басқалары], егер мен сіздерге осы төбенің артында сіздерге шабуыл жасауға дайын жау бар екенін айтсам, сенер месіздер?" – деді. Халық Мұхаммедтің өте адал екенін білгендіктен, оған әл-Амин деген лақап берген еді. "Содан кейін мен сіздерді қинауға толы азап күтіп тұрғанын ескертемін", – деді ол. Сөз осы жерде Әбу Лахабтың аузынан: "Бүгіннен бастап сенің басыңа қасірет келсін! Бізді осы үшін шақырдың ба?" – деген сөз шықты. Тағы бір риуаятта Әбу Лахабтың жүрегі ауырып, немере інісіне лақтыру үшін тас іздегені айтылады.

Әбу Лахаб Мұхаммедтің айтқандарын жоққа шығарып: "Мұхаммед маған мен көре алмайтын нәрселерді уәделейді. Ол олардың мен өлгеннен кейін орын алатынын айтады, ал менің қолымда не бар?" – деді. Сосын ол қолын созып, "Сен де, маған да қасірет болсын! Мұхаммед айтқан нәрселердің ешқайсысын сенде көре алмаймын", – деді.

Басқа да қарсылық актілері (613619)

Құрайш мұсылмандарды азаптай бастағанда, Әбу Лахабтың ағасы Әбу Талиб ибн Абд әл-Мұтталиб Хашим мен әл-Мұтталиб руларын өзінің немере інісін қорғауға шақырды. Арабтардың өз руларын берік қолдау салты болған. Мұхаммед пен Бану Хашим мен Бану Мутталибтің кейбір мүшелері арасындағы келіспеушіліктерге қарамастан, олардың көпшілігі оның қиындықтарында оның қасында болды және оған Әбу Лахабтан басқа қорғаныс пен қауіпсіздік берді. Мұхаммед (с.ғ.с.) Қағбаның жанында намаз оқып тұрғанда, Амр ибн Хишам бірде құрбандыққа шалынған түйенің ішегін оған лақтырып жіберді. Мұхаммед кейіннен Айшаға: "Мен Әбу Лахаб пен Уқба ибн Әбу Муайт деген екі жаман көршінің арасында болдым. Олар менің есігімнің алдына лас заттар әкеліп, лақтырып тастады және жағымсыз нәрселер әкеліп, есігімнің алдына лақтырып тастады" деді. Мұхаммед (с.ғ.с.) үйінен шығып: "Әбдұманафтың ұлдары! Көршілердің мінез-құлқы осылай болуы керек пе?" деп қоқысты лақтырып тастады. Ислам дінін уағыздаудың жетінші жылы Құрайш Бану Хашим мен Бану Мутталибке бойкот жариялады және оларды қала сыртындағы тау шатқалында тұруға мәжбүр етті. Бану Хашимнің көпшілігі сол кезде ислам дінін қабылдамаған. Дегенмен, олар Мұхаммедтің жағында болды және ол сияқты қиындықтарға шыдады. Әбу Лахаб Бану Хашимнің бойкотты қолдаған және өз руына қосылмаған жалғыз мүшесі болды. Тераң қарсылық сезімімен, Әбу Лахаб осы араб дәстүрін бұзып, мұсылман емес Құрайш руларының жағына шықты. Әбу Лахаб Хашим руымен байланысын үзді және Меккеде қалды. Біраз уақыттан кейін ол өзінің қайын қарындасы Хинд бинт Утбамен кездесіп, оған: "Мен Әл-Лат пен Әл-Уззаға көмектеспедім бе, оларды тастағандарды тастап, олардың қарсыластарына көмектеспедім бе?" деді. Ол: "Иә, және Алла саған жақсы жаза берсін, Әбу Утба" деп жауап берді.

Бойкот пен Бадр арасында (619624)

Бойкот жойылғаннан кейін, Әбу Салама деген тағы бір жүрекжарлы інісі Әбу Талибке келіп, қорғау сұрады. Махзум тайпасы бұған қарсылық білдіргенде, Әбу Ләһаб бауырласын қолдады. Ол Махзумилерге: "Эй, Құрайыштар! Сендер осы шейхты өз халқының арасында қорғауы үшін үнемі шабуылдап келесіңдер. Ант етеймін, сіздер оны тоқтату керек немесе ол мақсатына жеткенше біз оның жанында тұрамыз!" деді. Махзумилер Әбу Ләһабтың қолдауын сақтағысы келді, сондықтан Әбу Саламаға зиян келтірмеуге келісті. Осыдан бастап Мұхаммед араб тайпаларына өзінің пайғамбар екенін жеткізу үшін, оларды Аллаға құлшылық етуге шақыру үшін сауда жәрмеңкелері мен базарларды аралап жүрді. Әбу Ләһаб оның ізінен базарларда келіп, былай деді: "Бұл кісі сендердің мойындарыңнан Әл-Лат пен Әл-Уззаны, ал сендердің жақтастарыңнан Мәлік ибн Уқайш тайпасын алып тастауды қалайды. Оған құлақ салбаңдар, назар бөлмеңдер!" Бір кісі айтты: "Мен Исламға кіргенге дейін Пайғамбарды Меккеден тыс базарларда: "Адамдар, Алладан басқа ешқандай құдай жоқ, сонда құтыласыңдар!" деп дауыстайтынын көрдім. Адамдар оның төңірегіне жиналды, бірақ арт жағынан екі шашы ілген, ақылды, ойлы бір кісі пайда болып: "Бұл кісі ата-бабаларының дінінен бас тартты. Ол жалғаншы!" деді. Ол Пайғамбардың барған жеріне барды. Адамдар оның кім екенін сұрап білгенде, ол Пайғамбардың ағасы екенін анықтады. Мұхаммед пен көптеген мұсылмандар 622 жылы Меккеден кетіп, Әбу Ләһаб енді-соңғы рет жүрекжарлы інісімен тікелей байланыс жасаған жоқ.

Өлім

Ислам деректеріне сәйкес, Құрайыштардың қалған бөлігі өздерінің мүлкін күтілетін шабуылдан қорғау үшін сауда керуенін қорғауға Бадрға барғанда, Әбу Лахаб Меккеде қалып, оның орнына Амр бин Хишамның ағасы әл-Ас ибн Хишамды жіберді, ол оған төлей алмайтын төрт мың дирхам қарыз болды. Сондықтан ол оны осы қарызын өтеу шартымен жұмысқа алды. Бадр шайқасында Құрайыштардың жеңілгені туралы хабарды алғаш Меккеге жеткізгендер әл-Хайсұман мен 'Абдулла ибн әл-Хузаи болды, олар өздерінің көптеген басшыларының шайқаста қаза тапқандығына қайғырды. Әбу Лахаб Зәмзамның үлкен шатырына барды, "беті қара күйеге тартып". Ұзақ өтпей оның жүйесі Әбу Суфян ибн әл-Харит келді, ол жаңалық сұрады. Әбу Суфян нағашысы екеуіне: "Шындығында, Құрайыштар біздің жауымызбен кездесіп, қашқанда кетті. Олар (мұсылмандар) бізді қуды, қалағандарын тұтқынға алды. Мен тайпаластарымызды кінәлай алмаймын, себебі олар тек бізбен ғана емес, аспан мен жердің арасында ақ киім киген, ала аттарға мінген адамдармен де бетпе-бет келді. Олар ешкімге де жарысқан жоқ, ешкімнің де қашуға мүмкіндігі болмады." (А. Гийом, Мұхаммедтің өмірі, 2007, 310 б.) Шатырдың екінші жағында мұсылман бостандығына ие болған Әбу Рафи' мен Аббастың әйелі Лубаба садақтарын кезеңдеп өткізіп отырды. Олар аспан мен жердің арасында ақ киімді адамдардың жүріп жатқанын естігенде, қуаныштарын жасыра алмады. Әбу Рафи': "Бұлар періштелер!" - деп айғайлады. Әбу Лахаб ашуланып, әлсіз Әбу Рафи'ті жерге құлатып, ұрып-сапалады. Лубаба жақын жердегі шатырдың тіреуін ұстап, қайын сіңірісінің басына соғып: "Аббас жоқ болғандықтан, сен оны қорлай аласың ба?" - деп жылады. Ислам деректеріне сәйкес, Лубаба Әбу Лахабты соншалықты ауыр жарақаттады, оның басы жарылып, бас сүйегінің бір бөлігі көрінді. Жара инфекциялап, оның бүкіл денесі іріңге толып кетті. Ол бір аптадан кейін қайтыс болды. Бұл шамамен 624 жылдың наурыз айының соңында болды. Әбу Лахабтың жарасынан шыққан иіс соншалықты жағымсыз болды, ешкім оған жақындаса алмады. Оның отбасы оның шіріп бара жатқан денесін екі-үш түн бойы үйде қалдырды, сосын көршілері оларды айыптады: "Бұл үлкен арсыздық! Әкеңнің денесін үйіңде шірітуге ұялмадыңдар ма, оны адамдар көзінен жасырған жоқсыңдар ма?" Содан кейін олар оның денесін алып кетуге құлдарын жіберді. Оны алыстан суарды, содан кейін Мекеден тысқары қабірге таяқпен итеріп, үстіне тас лақтырды. Мұсылман риуаяттарында Әбу Лахаб қайтыс болғаннан кейін оның кейбір туыстары түсінде оны тозақта азапталып жатқанын көрді. Ол оларға өлімнен кейінгі өмірде ешқандай тыныштық таппағанын, бірақ оның азаптары "осылайша" (бармағы мен көрсету саусағы арасындағы кеңістікті көрсете отырып) оның құлы Тувайбаны босату арқылы жасаған бір ізгі ісі үшін жеңілдетілгенін айтты, ол Мұхаммедтің асырап алған анасы ретінде қысқа уақытқа емдеген еді.