Кіріспе

Солтүстік Дакота штатындағы АҚШ-тың ұлттық тарихи орны – The Knife River Indian Villages National Historic Site, Хидаца тайпалары мен Солтүстік жазықтықтар үндістерінің тарихи және археологиялық қалдықтарын сақтайды. Бұл аймақ маңызды сауда және егіншілік орталығы болған. Осы аймақта үш ауыл болғандығы белгілі. Жалпы, бұл үш ауыл Хидаца ауылдары деп аталады. Олардың жеке атаулары: Аватикса Ши’е (Төменгі Хидаца ауылы), Аватикса және Үлкен Хидаца ауылы. Аватикса Ши’е ең ежелгі ауыл деп саналады. Үлкен Хидаца ауылы шамамен 1600 жылы құрылған.

География

Knife River Indian Villages National Historic Site Солтүстік Дакотаның орталық бөлігінде, Knife өзенінің Миссури өзенімен қосылатын жерінде орналасқан. Ауыл қазіргі Солтүстік Дакота штатының Стантон қаласынан жарты шақырым солтүстікке қарай, Бисмарк қаласынан солтүстік-батысқа қарай 1 сағат, ал Солтүстік Дакота штатының Минот қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 1 жарым сағат жерде жатыр. Knife өзені – Миссури өзенінің саласы. Екі өзеннің бойында кең далалар, өзеннің тік жарлары және өзен арнасындағы ормандар сияқты әдемі көріністерді көруге болады. Ұлттық саябақ Knife өзенінің екі жағымен шектеседі және өзен бойымен созылған орманды жарты аралдан тұрады. Миссури өзені көп мөлшердегі шөгінділерге толы болғандықтан "Үлкен Саз" деп аталады. Миссури өзені АҚШ-тың шамамен алтыдан бір бөлігін суғарып, 529 350 шаршы миль (1 371 011 км²) алапты қамтиды. Дамудан бұрынғы кезеңде Миссури өзені Солтүстік Американың ең бай және алуан түрлі экожүйелерінің бірі болған.

Ауыл

Knife River Indian Villages National Historical Site жерінде жер үйлерінің, астық сақтау шұңқырларының және шана жолдарының көрінетін қалдықтары бар. Жер үйлерінің қалдықтары жердегі үлкен дөңгелек ойыстар түрінде көрінеді. Бұл үйлердің диаметрі 12 метрге, ал биіктігі 4 метрге жететін. Олар толығымен ағаштан салынған, үстіне бидай шөптерімен жабылған, ал одан кейін құрғақ шөппен жабылған. Шөп қабатының үстіне шамамен 10 сантиметрлік топырақ жабылған, содан аталған есімді алған. Көптеген үйлер бір кезде 2 отбасыға дейін сыйып тұратын. Олардың ең бағалы жылқыларын түнде есік жанындағы қоршауда сақтайтын. Тұрғын үйлер жер бетіне салынған, бірақ күнделікті сыпырудан еден сыртқы жер бетінен сәл төмен болған. Ошақ үйдің ортасында орналасқан, ал төбедегі тесік түтіннің шығуына мүмкіндік берген. Тұрғын үйлер тастап кетілген кезде қабырғалары мен шатыры құлап, сыртқы дөңгелек жиекті құрады. Сакакавея (Сакагева) – Шошон тайпасынан алынған тұтқын, ол Knife River ауылдарының бірінде тұрған. Сакакавея мен оның ұлының Льюис пен Кларк экспедициясында болуы, экспедицияның қауіпсіздігіне, бағыт беруге және миссияның сәтті аяқталуына өте маңызды болды. Оның аудармашылық қабілетімен қатар, экспедицияға кездескен тайпалар жас әйел мен баланың болуы олардың қауіпті емес екенін көрсетеді деп сенді. Бұл соғысқа баратын топтар әйелдер мен балаларды өздерімен алып жүрмейтін себепті болды. Knife River ауылдары маңызды сауда және ауыл шаруашылығы орталығы болып табылды. Түпкілікті американдықтар Миннесотадан Ұлы жазықтарға, Мексика шығанағының жағалауына және Солтүстік-Батыс Тынық мұхитының жағалауына дейін созылған сауда желісінде делдалдық қызмет атқарды. Олардың саудасы көбінесе тері, қару және мыс сияқты металдардан тұрды, бірақ хидаца және мандан тайпалары жүгері және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдерін де саудалаған. Олар әйелдер басқарған кең шаруашылықтарында жүгері, бұршақ, қабақ және күнбағыс өсірген.

Ауырудың таралуы

Нафь өзеніндегі ауылдар 1837 жылға дейін гүлденді, бірақ шешек індетінен халықтың көп бөлігі қырылды; олар халықтың 50% -ын жоғалтты. Бірте-бірте мандан, хидаца және арикара ауылдарының қалғандары солтүстікке көшіп, «Балық тырнағындай» ауылын құрды. 1837 жылдан 1840 жылға дейінгі шешек індеті мандан халқының арасында 90% өлімге алып келді. Льюис пен Кларкпен байланыста болған екі мандан ауылы вирустың қасіретін бастан кешірді. Шешек індеті 1837 жылдан 1838 жылға дейін созылды, нәтижесінде 1600 мандан ауыл тұрғынының ішінде 31 адам ғана тірі қалды. Індет көбінесе сауда арқылы тарады. Індет туралы ескертулерге қарамастан, жергілікті тұрғындар сауда орындарына барып, вирусқа ұшырады. Жұққан мандан ауылдары бос қалғаннан кейін, көрші тайпалар ауылға тауар тонау үшін шабуыл жасады, бірақ жамылғылар, жылқылар және үй заттары арқылы вирусты өздеріне әкеліп, содан кейін зардап шекті.

Флора мен фауна

Американың түпкі тұрғындары осы аймақты жүздеген жылдар бойы мекендеген, ал қазіргі ландшафт сол кездегіден мүлдем өзгеше. Тайпалар қоныстанған кезде биік жазықтар аралас дала болып, ағаштар аз болған. Өзендердің жайылмалы жерлеріндегі ормандар бай және құнарлы болды. Бұл құнарлы аймақты түпкі тұрғындар жүгері, бұршақ, қабақ және күнбағыс сияқты егін өсіру үшін пайдаланған. Жергілікті жасыл шабақты, пахта ағашы, американдық шөп және қорап ағашы орманда көп кездесетін. Сонымен қатар, құмдық тал, қызыл озиер, бифал жидесі сияқты кішірек ағаштар мен бұталар да кең таралған. 1974 жылы тарихи құндылығы мен сұлулығын сақтап қалу мақсатында парк төңірегіндегі аумақ түпкі тұрғындар мекендеген кездегі түріне келтірілді. Қазіргі уақытта аймақта жергілікті қысқа шөптік далалар, экзотикалық шөптектік алқаптар, жапырақты ормандар, мәдени ауылдар, ылғалды жерлер мен құмдықтар бар. Парктің кейбір аймақтарындағы орман құрамы өте аз өзгерген. Далалық аймақтардың бірнешеуінде бидай, инелі шөп, грама және көк шөптер, сондай-ақ көптеген гүлдер мен бұталар өседі. Жергілікті жануарлар шөлді жиде, жабайы алма, бифал жидесі және июнь жидесі сияқты өсімдіктермен қоректенеді. Парктегі әртүрлі өсімдік қауымдастықтары көптеген жануарлар түрлеріне мекен болып табылады. Айналасындағы ормандарда ақ құйрықты бұғы, койот, суыр, скунс, далалық қалталы гофер және он үш жолақты жер қаскырлары мекендейді. Паркте құстардың да көптеген түрлері бар. Мұнда кездесетін аң құстарына тоқылдақ, фазан, Канада қазы және аза тұтқан көгершіндер жатады. Сонымен қатар, сұңқар, қызыл құйрықты қаз, ақбас бүркіт және қызылқұйрық сияқты жыртқыштарды да көруге болады. Өзендер маңында ақ пеликан, қар қазы және үлкен көк құс сияқты құстарды да тамашалауға болады. Миссури және Найф өзендерінде парк ішінде су жұмсақ денелілердің жиырма алты түрі табылған. Парк аумағында жәндіктердің түрлері жиналып, зерттеледі. 200-ден астам омыртқасыздар түрі анықталды. Мұнда кездесетін жәндіктердің ең көп тараған тобына қоректілер (құрттар), қос қанаттылар (жауындар), жартылай қанаттылар (нағыз жәндіктер), қанаттылар (жапырақ жәндіктер) және қабықтылар (арылар, егеуқұйрықтар және құмырсқалар) жатады. Бұл жәндіктердің көптеген түрлері парк жануарларының тамақтануына маңызды. Басқа жерлердегідей, парк те экзотикалық инвазивті түрлерді басқарумен күреседі. Экзотикалық өсімдіктер алғаш рет түпкі тұрғындар мен еуропалықтар ормандарды тазартқанда пайда болды. Көптеген экзотикалық өсімдіктер кездейсоқ әкелінеді, бірақ кейбіреулері қасақана отырғызылған. Экзотикалық өсімдік түрлеріне жапырақты шырша, Канада қарағай және тәтті қоңыршөп жатады. Парк қазіргі уақытта өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің тізімін жасау және оларды бақылау бағдарламасын жүргізуде. Осы ақпарат негізінде басқарушылар экзотикалық инвазивті өсімдіктерді басқару және бақылаудың ең тиімді жолдарын анықтай алады.

Климат

Жаз айларында температура 80 градусқа дейін көтерілуі мүмкін, салыстырмалы түрде ылғалдылығы төмен және желдің бағыты өзгермелі болады. Жылдық орташа температура ал қыс айларында температура нөлден төмен түсуі мүмкін. Бұл аймаққа жылына шамамен жауын-шашын мөлшері ... (amount of precipitation) жауады.