Перудің Оңтүстік Кечуа Тілінің Аякучо Диалектісі

Кіріспе

Перудегі Оңтүстік Кечуа тілінің диалектісі.

Аякучо (Инкалар жаулап алуына дейін бұл аймақта үстемдік құрған жергілікті Чанка этносының атымен Чанка немесе Чанка деп те аталады) – Перудегі Аякучо облысында, сондай-ақ Лимадағы Аякучодан келген көшпендер қолданатын Оңтүстік Кечуаның бір түрі. Шамамен миллиондай адам сөйлейтін бұл тіл, Куско Кечуадан кейін Оңтүстік Кечуаның ең көп таралған түрі болып табылады. Оңтүстік Кечуа тілінің әдеби стандарты осы екі жақын туысқан Кечуа түріне негізделген.

Қысым ережелері мен сөз тіркесімдері

Кечуа тілінде негізгі (күшті) екпін әдетте соңғы буыннан бұрынғы буынға түседі (егер сөзде бірнеше буын болса). Ол соңғы буынға да түсуі мүмкін, мұндай жағдайда сәуір белгісімен тікелей көрсетіледі. Баяу сөйлегенде, әлсіз екпін сөздің бірінші буынына түсуге бейім. Барлық фонемалар сөздің басында кездеседі, бірақ дауыстылардың тізбегіне рұқсат етілмейді, ал сөздің басындағы дауыссыз тізбегі тек испан тілінен алынған сөздерде ғана кездеседі (олар: bl, br, bw, by, pl, pr, pw, py, dy, dr, ty, tr, gr, gl, gw, kr, kl, kw, fr, fl, sp, sk, "st", "sw" және sy). h, l және ñ дауыссыз дыбыстары сөздің соңында кездесе алмайды (сондай-ақ, испан тілінен алынған b, g және f дауыссыз дыбыстары да). Бұл V (тек сөздің басында) ең минималды буынға және CVC ñan (тыйым салынған дауыссыз дыбыстар соңғы орынға келмейді) ең максималды түпкі буынға, ал CCVC kreyey (испан тілінен алынған creer 'сену' сөзінен) ең максималды мүмкін буынға әкеледі.

Шолу

Кечуа тілі көбінесе агглютинативті тіл және зат есімдер көптеген жұрнақтармен (көбінесе қосымшалармен) өзгертілуі мүмкін, олар зат есімнің септелуін көрсетеді немесе жаңа сөз тудырады. Кейбір қосымшалар бірігіп қолданылуы мүмкін, мысалы pa + ta, ñuqapata, 'маған орын'. Есімдіктер де тұрақты зат есімдер сияқты бірдей қосымшалармен белгіленеді, мысалы, ñuqa 'мен', ñuqa pa 'менікі'.

Қаптаманың таңбалануы

Аякчухо кечуа тіліндегі есімдер он бір грамматикалық жағдай бойынша белгіленеді, олар жұрнақтар арқылы да білдіріледі. Бұл жұрнақтар зат есімдерге, сандарға, есімдіктерге және – есімдік мағынасында – сын есімдер мен үстеулерге қосылуы мүмкін. *ta* транзитивті етістіктің нысанын немесе мақсатын көрсетеді. Мысалы, *wasita qawan* – «ол үйді қадағалайды» сөйлемдеріндегі тікелей нысан осылай белгіленеді. Сондай-ақ, ол сын есімдермен (мысалы, *allin* ‘жақсы’ → *allinta* ‘жақсырақ’), уақытты білдіретін сандармен, үстеулермен және үстеулік есімдермен (*punchaw* ‘күн’ → *punchawta* ‘күнде’) де қолданылады. *pi* зат есімге қосылғанда, «ішінде», «үстінде», «жанында» немесе «ішінде» орналасқан жерін көрсетеді (мысалы, *wasipi* – «үйде»). Үстеулік есімге қосылғанда, *pi* «барысында» мағынасын алады, мысалы, *setembripi* – «қыркүйек айында». Есімдік етістікке қосылғанда, «күтіп тұрғанда» мағынасын білдіреді, мысалы, *suyasqampi* – «ол күтіп тұрғанда». Сонымен қатар, *pi* үстеулік функцияны көрсету үшін сын есімдерге де қосылуы мүмкін (мысалы, *katulikapi kasarakunqa* – «олар католик шіркеуінде үйленеді»). *pa* – жаттық жағдайды көрсетеді (мысалы, *wasipa* – «үйдің»). *waqta* ‘жақ’ → *waqtapa* ‘жанында, бүйірінен’ мысалындағыдай, көптеген үстеулер зат есімге *pa* жұрнағын қосу арқылы жасалады. *man* *ta* жұрнағымен ұқсас мағынаға ие, бірақ қозғалыспен байланысты (мысалы, *wasiman rin* – «ол үйге барады»). Бұл жұрнақ, қозғалмайтын нысанға қарайтын бағытты көрсетеді (мысалы, *kay ñanmi ayakuchuman riq* – «осы жол Аякучоға барады»). *manta* (жеке *man* және *ta* жұрнақтарынан құралмайды) – зат есімнен алыстап қозғалуды көрсетеді (мысалы, *wasimanta* – «үйден»). Ол сондай-ақ «туралы», «орнына» немесе «дайындалған» сияқты басқа да қатынастық мағыналар үшін де қолданылады (мысалы, *firumantam* – «темірден», *wasimanta riman* – «ол үй туралы айтады»). *wan* – серікпен бірге болуды (*ñuqawanmi rin* – «ол менімен бірге барады») немесе әрекеттің орындалу құралын (*lampawan llamkachkan* – «ол сопақпен жұмыс істейді») көрсетеді. *paq* – әрекеттің артық пайдасын көрсетеді, мысалы, *amikumpaqmi rimapunqa* – «ол досының атынан сөйлейді». Етістікке қосылғанда, «әзірленіп тұрған» мағынасын білдіреді, мысалы, *mikuypaq kachkan* – «ол жеуге дайын». *rayku* – себептілікті көрсетеді (мысалы, *ñuqarayku* – «мен үшін», *munasqayrayku* – «мен қалағандықтан»). *kama* – нысанға дейін, бірақ одан аспайтын қозғалысты көрсетеді (немесе, етістік жағдайында, қосылған етістікке дейін уақыт өтуін), мысалы, *wasikama* – «үйге дейін». *pura* – бір нысанның басқа нысандардың арасында орналасқан жерін көрсетеді (мысалы, *kikinchikpura qunakuranchik papakunta* – «біз картопты бір-бірімізбен алмастырдық»). *nka* – топ мүшелері арасында тең бөлінуді білдіреді (мысалы, *iskayninka quwanchik* – «ол бізге әрқайсысына екі береді»). Бұл жұрнақ дауыссыз дыбыстан кейін *ninka* түрінде келеді. *kuna* – қосылған есімнің көпше түрін көрсетеді (мысалы, *wasikuna* – «үйлер»). Оны басқа жұрнақтармен бірге қолдануға болады және жеке тұлғалық жұрнақтарынан басқа барлық жұрнақтардан бұрын келеді, мысалы, *wasikichikkunaman* – «сіздің үйлеріңізге (көпше)». Бұл жұрнақ міндетті емес және мағынасы түсінікті болса, оны тастап кетуге болады, мысалы, *runa* және *runakuna* екеуі де «адамдар» дегенді білдіреді (*runa* сонымен қатар жалғыз адамды білдіруі мүмкін).

Ayacucho Quechua substantives are marked for eleven grammatical cases, which are also conveyed through the use of suffixes. These suffixes may be placed onto nouns, numerals, pronouns, and—with an adverbial meaning—on adjectives and adverbs. ta marks the object or goal of a transitive verb. This includes the direct object in sentences like wasita qawan 'he watches the house'. It also has an adverbial function with adjectives (e. g. allin 'good' → allinta 'well'), numbers in telling time, adverbs, and adverbial nouns (e. g. punchaw 'day' → punchawta 'by day'). pi marks location in, on, at, or within the noun to which it is attached (e. g. wasipi 'in the house'). When attached to an adverbial noun, pi acquires the meaning 'during', as in setembripi 'during September'. When suffixed to a nominalized verbal, it means 'while', as in suyasqampi 'while he waited'. Additionally, pi can be affixed to adjectives to indicate an adverbial function (e. g. katulikapi kasarakunqa 'they'll get married in a Catholic church'). pa marks the genitive case (e. g. wasipa 'the house's; of the house'. A number of adverbials can also be formed from nouns + pa (e. g. waqta 'side' → waqtapa 'on its side, sideways'. man means almost the same as ta but is related to movement (e. g. wasiman rin 'he goes to the house'). It marks the direction towards a noun for a non human actor (e. g. kay ñanmi ayakuchuman riq 'this road goes to Ayacucho'). manta (which is not composed of the individual suffixes man and ta) marks motion away from a noun (e. g. wasimanta 'from the house'). It is also used for a number of other relational meanings such as 'about', 'instead of', or 'made of' (e. g. firumantam 'made of iron'; wasimanta riman 'he speaks about the house'). wan marks accompaniment (as in ñuqawanmi rin 'he goes with me'), or indicates the means by which an action is performed (as in lampawan llamkachkan, 'he is working with the hoe'). paq indicates the beneficiary of an action, as in amikumpaqmi rimapunqa, 'he'll speak on behalf of his friend'). When attached to a verbal, it means 'about to', as in mikuypaq kachkan, 'he is about to eat'. rayku indicates causality (e. g. ñuqarayku 'because of me'; munasqayrayku, 'because I want to'). kama marks motion up to but not farther than the object (or, in the case of a verbal, passage of time until the affixed verbal), as in wasikama 'up to the house'. pura indicates the location of an object among others of its kind (e. g. kikinchikpura qunakuranchik papakunta, 'we exchanged potatoes amongst ourselves'). nka implies equal distribution among members in a group (e. g. iskayninka* quwanchik 'he gives us two each'). This suffix appears as ninka following a consonant. kuna pluralizes the noun to which it is attached (e. g. wasikuna 'the houses'). It can be used in conjunction with other suffixes and precedes all other suffixes except the personal markers, as in wasikichikkunaman 'to your (pl.) houses'. This suffix is not obligatory and can be omitted if the meaning is clear without it, as in runa and runakuna which both mean 'people' (runa may also mean a single person).

Синтаксисі

Аякучо кечуа тілінде стандартты субъект-объект-етістік (SOV) сөз тіркесінің реті бар, мысалы, (pay) wasitam ruwachkan 'ол үй салып жатыр', бірақ бұл рет өзгертілуі мүмкін, себебі зат есімдер арасындағы синтаксистік байланыс нақты кейс маркерлері арқылы көрсетіледі. Дегенмен, басқа кейс маркерлері бар тілдерден (мысалы, орыс немесе латын тілдерінен) айырмашылығы, Аякучо кечуа тіліндегі стандартты сөз тіркесінің ретін өзгерту сөзді (немесе сөз тіркесін) ерекшелеу үшін қолданылмайды, өйткені бұл да qa сөз тақырыбы маркерімен нақты белгіленеді. Ең бастысы, сөз тіркесінің ретін өзгерту сөздерді, әсіресе етістіктерді, ерекше маңызды немесе көзге түсетін етіп көрсетуге қызмет етеді. Мысалы, стандартты 'wasita qawan' 'ол үйді бақылайды' мен 'qawan wasita' 'ол үйді бақылайды' (оны сезіну немесе есту емес) салыстырыңыз, онда бақылау әрекетіне назар аударылады. Ал кішігірім құрамдас бөліктердің реті көбінесе өзгермейді. Сөздерді анықтаушылар, мысалы, сын есімдер, преадиктивалдар, есімшелер және анықтауыш зат есімдер, олар өзгертетін сөздің алдында келеді (па маркерімен белгіленген иелік зат есімдерді қоса алғанда). Алдын ала сөздер болған жағдайда, олар өздері анықтайтын есімдік сөз тіркесінің алдына қойылады.