Кіріспе
Гонконг саясаткері Мария Там Вай чу (; 1945 жылғы 2 қарашада туған) – Гонконгтың көрнекті саясаткері және заңгері. 1997 жылдан бері Ұлттық халық конгресінің Тұрақты комитетінің (ҰХК ТК) Негізгі заң комитетінің мүшесі, ал 2015 жылдан бері Сыбайлас жемқорлыққа қарсы тәуелсіз комиссияның (СТЖК) Операцияларды тексеру комитетінің төрағасы. Тэм 1980 жылдары колониялық Гонконгтағы өкілдік кеңестердің төрт деңгейінің, Атқару кеңесінің, Заң шығару кеңесінің, Қалалық кеңесінің және Орталық және Батыс аудандық кеңесінің мүшесі болған. Ол сондай-ақ Гонконгтың Негізгі заңын жобалау комитетінің мүшесі болды және 1991 жылы мүдделер қақтығысынан туған дауға байланысты колониялық үкіметтен кеткеннен кейін Пекин үкіметінен түрлі лауазымдар алды. 1997 жылдан бері ол конституциялық мәселелер, мысалы, Негізгі заңның түсіндірмелері және конституциялық реформалар бойынша Пекин билігінің ең танымал өкілі және "ең адал айтқышы" атанды, ол әрқашан Пекиннің барлық шешімдерін берік қолдап, қорғады.
Maria Tam Wai chu (; born 2 November 1945) is a senior Hong Kong politician and lawyer. She is a member of the Committee for the Basic Law of the National People's Congress Standing Committee (NPCSC) since 1997 and the chairman of the Operations Review Committee of the Independent Commission Against Corruption (ICAC) since 2015. As a successful politician early on, Tam was a member of the four different levels of representative councils, Executive Council, Legislative Council, Urban Council and Central and Western District Board in colonial Hong Kong in the 1980s. She was also a member of the Hong Kong Basic Law Drafting Committee and took up various appointments from the Beijing government after she departed from the colonial government over the conflict of interest scandal in 1991. Since 1997, she has become one of the most recognisable spokespersons and "most loyal mouthpieces" for the Beijing authorities on constitutional matters such as the interpretations of the Basic Law and constitutional reforms, in which she has always firmly stood and defended all of Beijing's decisions.
Колониалды карьераның алғашқы жылдары
Там 1945 жылғы 2 қарашада Гонконгте Там Чунның отбасында дүниеге келді, ол жоғары дәрежелі полиция қызметкері болған. Ол Санкт-Польс аралас білім беретін колледжін бітіргеннен кейін Лондон университетінің заң бакалавры дәрежесін алды және Грейс Инн адвокатурасына қабылданды.
Өтпелі кезең
Оның кезінде 1997 жылдан кейін Гонконгтың мәртебесі туралы Қытай-Британ келіссөздері өтті. Ол, сэр Чунг Сзюен басқаратын Гонконгтың Атқарушы және Заңнамалық кеңестерінің (UMELC) ресми емес мүшелерінің делегациясы құрамында Лондонда және Пекинде Гонконг халқының мүдделерін қорғау мақсатында лоббилік жұмыстар жүргізді. 1984 жылдың желтоқсанында Британ премьер-министрі Маргарет Тэтчермен кездескенде, ол ұсынылып отырған Қытай-Британ ортақ декларациясы және «Қытай конституциясы мен Негізгі заң арасындағы ықтимал қайшылықтар» мәселесін көтерді, әсіресе адам құқықтарын қорғауға қатысты. 1985 жылы Пекин үкіметі оны Гонконгтың Негізгі заңын әзірлеуге жауапты комитетке мүше етіп тағайындады, ол 1997 жылдан кейінгі Гонконгтың «шағын конституциясы» болып табылатын Гонконгтың Негізгі заңын жасаумен айналысты. 1985 жылы Британ империясының Ең ұлы орденінің офицері, ал 1988 жылы Британ империясының Ең ұлы орденінің командирі атағымен марапатталды. Ол Әйелдер адвокаттары федерациясын және Полиция офицерлері қауымдастығын құрды. Колониялық үкімет ауысу кезеңінде кеңейтілген өкілді демократияны енгізуді жоспарлағандықтан, Там 1985 жылы сайлауға қатысу үшін Прогрессивті Гонконг қоғамын (PHKS) құрды. Прогрессивті Гонконг қоғамы 1990 жылы консервативті бизнес және кәсіби элиталар тобымен құрылған Гонконгтың Либералды-демократиялық федерациясының (ЛДФ) негізіне айналды, олар 1991 жылы Заңнамалық кеңеске алғашқы тікелей сайлауды дайындады, және ол жаңа партияның төрағасының орынбасары болды. Алайда, Тамның саяси мансабы оның отбасылық такси компаниясымен байланысы болған және сонымен бірге Көлік жөніндегі кеңесші комитеттің мүшесі және бұрынғы төрағасы болған кезде мүдделер қақтығысы туындағанда тоқтап қалды. Ол қысымға ұшырап компаниядағы үлесінен бас тарғанмен, оқиғадан кейін губернатор Дэвид Уилсон оны Атқарушы және Заңнамалық кеңестерге қайта тағайындамады. Сондай-ақ, кеңес мүшелері өздерінің бизнес мүдделерін жариялауды талап ететін жаңа ережелер енгізілді.
Бейжіңдік мансап
Ол отаршылдық үкіметтен кеткеннен кейін Пекин билігінің құрметіне ие болды. Ол 1997 жылға дейін түрлі лауазымдарға тағайындалды, соның ішінде ХКАНА-ның Дайындық комитетіне, Гонконг істері жөніндегі кеңесші және Таңдау комитетінің мүшесі. Ол Пекин құрған Уақытша заң шығарушы кеңеске сайланды. Кейіннен ол 1997 жылы Ұлттық халық конгресінің тұрақты комитетінің (NPCSC) Негізгі заң комитетіне мүше болып кірді. Осы ретте Там Пекин билігінің заң мәселелері бойынша, әсіресе Негізгі заңның даулы түсіндірмелерін қорғау және 1997 жылдан кейін конституциялық реформа талқылауларында ең адал жақтасы болды. 1997 жылы ол Либералды-демократиялық федерацияны Гонконгтың прогрессивті альянсымен (ГКПА) біріктірді, бұл тағы бір бизнеске қолдау көрсетіп, Пекинге жақын партия. 2005 жылы Прогрессивті альянс Гонконгты жақсарту үшін демократиялық альянсқа (DAB) біріктірілгенде, Там 2005 жылдан 2007 жылға дейін партия төрағасының орынбасары болды. Ол сонымен қатар қалалық жаңару агенттігі мен Гонконг әуежайының мүшесі сияқты түрлі мемлекеттік лауазымдарды атқарды. 2005 және 2010 жылдардағы конституциялық реформа талқылауларында Там Бас атқарушы мен Заң шығарушы кеңеске жалпы сайлау құқығын талап еткен демократтарға қарсы оппозицияны жетектеді және үкімет ұсынған бағдарламаны қорғады. 2006 жылдың ақпан айында Там Гонконгта тіркелген, әлемдегі ең ірі картон өндірушілердің бірі – Nine Dragons Paper Holdings Limited компаниясының директорлар кеңесіне қосылды. Оның зауыттарындағы жұмыс жағдайлары 2008 жылғы АҚШ Конгресінің Қытай жөніндегі атқарушы комиссиясының және Гонконг студенттері мен ғалымдарының корпоративтік тәртіпсіздікке қарсы (SACOM) ұйымының адам құқықтары жөніндегі есебінде сыналып баяндалды.
Соңғы мансабы
2013 жылдың наурызынан бастап Хонконг делегациясының Ұлттық Халық Конгресінің төрағасы болды. Бас атқарушыға жалпыға бірдей сайлау құқығы мәселесі бойынша Там Біріккен Ұлттар Ұйымының Азаматтық және саяси құқықтар туралы халықаралық келісімінде сайлауға қатысу құқығының барлығына бірдей емес екендігі көрсетілгенін айтты. Сондай-ақ, 2017 жылғы бас атқарушы сайлауында жалпыға бірдей сайлау құқығын қалай іске асыруды анықтау үшін Пекиннің Негізгі заңды түсіндіруі соңғы мүмкіндік болуы мүмкін екенін ұсынды. 2014 жылғы конституциялық реформа талқылауларында Там демократиялық күштердің бас атқарушының «халықтан ұсынуын» талап ету науқанына белсенді түрде қарсылық көрсетті, бұл Негізгі заңда белгіленгендей, үміткерлерді ұсыну комитеті ұсынатынына қайшы келеді. 2013 жылдың 1 шілдесінде ол Гонконгтың ең жоғары наградасы – Гранд Баухиния медалін алды. 2015 жылы Тамды Бас атқарушы Лян Чунъин Сыбайлас жемқорлыққа қарсы тәуелсіз комиссияның (СЖТК) Операцияларды қарау комитетінің төрағасы етіп тағайындады. Оның ықпалымен тергеу басқармасының жетекшісі Ли Бо Лан жұмыстан босатылды, бұл оқиға қырқыс пікірталас тудырды. Лидің жұмыстан босатылуы Лян Чунъинге 50 миллион гонконг доллары төленгеніне қатысты тергеу кезінде болды. 2017 жылы Там Жас полицейлер қауымдастығының қорының негізін қалаушысы болды, ол 2014 жылғы «Оккупай» наразылықтары кезінде белсенді Кен Цанг Киньчьюді ұрып-соққаны үшін сотталған жеті полицейдің отбасыларына 10 миллионнан астам гонконг долларын жинады. 2020 жылдың қарашасында 4 демократиялық заң шығарушы Заң шығару кеңесінен қуылғаннан кейін Там NPCSC шешімдеріне шағымдануға болмайтынын және кез келген сотқа шағым жасаудың сәтті болуы екіталай екенін айтты. 2021 жылдың қаңтарында 53 демократиялық бағытталған тұлғаларды қамауға қолдау көрсеткен Там, олардың қылмыстық әрекет жасап жатқан-жалмағандығы туралы сұраққа «Менің айта алатыным – бұл «ешнәрсе емес». Бір нәрсе бар. Бұл тек дәлелдердің жеткілікті болуымен байланысты» деп жауап берді. 2021 жылдың ақпанында 2020 жылғы Гонконг Заң шығару кеңесінің жаппай отставкасынан кейін Там сайлау жүйесін реформалау туралы шешім қабылдау үшін Заң шығару кеңесінің жеткілікті мүшелері жоқ екенін және сондықтан NPCSC осы реформаларды өз қолына алатынын мәлімдеді. 2021 жылдың желтоқсанында Гонконгтағы 2021 жылғы заң шығарушы сайлау кезінде Там сайлауға қатысудың рекордтық деңгейде төмендеуін азайтуға тырысты. Там сайлауға қатысудың 30% көрсеткіші «өте жақсы» және оның күтіміне сай екенін айтты. 2022 жылдың желтоқсанында NPCSC бас атқарушының ұлттық қауіпсіздік істері бойынша қорғауға шетелдік адвокаттарды тыйым салуына рұқсат бергеннен кейін, Джимми Лайдың Тим Оуэнды жалдауға тырысуына жауап ретінде Там NPCSC шешімін қолдады және Гонконг соттары әлі де тәуелсіз екенін, «Гонконг соттарына ешқандай сын айтылмады» деді. 2023 жылдың ақпанында Там Гонконгтың «британдық билікте болған кездегіден гөрі әлдеқайда күшті және демократиялық» екенін айтты және «Бізде жалпыға бірдей сайлау құқығы бар. Біз бас атқарушыны импичментке тарта аламыз. Атқарушы билік ұсынған заңдарға немесе бюджетке қатысты тексеру және тепе-теңдік механизмі бар».