Кіріспе

Ирландияның Майо округіндегі барондық

Эррис – Ирландияның Майо округінің солтүстік-батысында орналасқан барондық, ауданынан асады, оның көп бөлігі таулы батпақты жерлер. Оның батыс және солтүстік шекараларында кең теңіз жағалаулары бар. Басты қалалар – Белмуллет және Бангор-Эрис. Эррис атауы ирланд тіліндегі "Iar Ros" сөзінен шыққан, ол "батыс мүйісі" деген мағынаны білдіреді. Толық атауы – Иорраис Домнаны, ол Фир Болг тайпасының Фир Домнаны бөлігінен тараған. Оның солтүстігінде мұхиттың қаһарлы Атлант мұхиты және Броадхэвен мен Срут-Фада Конн шығанақтары орналасқан, ал батысында Блэксод шығанағы жатыр. Оның негізгі мүйістері – Духома түбегі, Муллет түбегі, Эррис мүйісі, Дун Чиортайн және Дун Чаочайн түбектері, сондай-ақ Бенви мүйісі. Эрристе бес католик приходы бар: Килкоммон, Килмор, Килтан, Белмуллет және Бэлликрой.

Гальтахта

Эрис аймағының бір бөлігі гаэлтахт аймағында, ал барондықтың мына аймақтарында ирланд тілін бірінші тіл ретінде қолданатындар бар: An Fál Mór, Tamhaiin na hUltaí, Glais, Eachléim, Tearmann, Tránn, An Mullach Rua, Cartúr, An Baile Úr, Cill Ghallagáin, Corrán Buí, Ceathrú na gCloch, Port a' Chluaidh, Ros Dumhach және Ceathrú Thaidhg. Ирланд тілінде сөйлейтіндердің саны ең көп аймақ – Ceathrú Thaidhg. Эрис аймағында 3500-5000 аралығында туған ирланд тілінде сөйлейтін адамдар бар.

Топография және геология

Эрис аймағының көп бөлігі жамылғылы батпақтармен жабылған. Балликрой, Беллакорик және Бангор-Эррис арасындағы үшбұрыштың ауданында басқа ештеңе өспейді. Жамылғылы батпақ, жоғары батпақтан айырмашылығы, жауын-шашыннан үздіксіз су түсуінің арқасында жер бетін жамылғы сияқты баяу жабады, соның нәтижесінде жер сулы күйде қалады. Батпақтың pH көрсеткіші 3,5-тен 4,2-ге дейін қышқыл. Бұл Атлант мұхитының жамылғылы батпағы, ол көптеген өсімдік түрлеріне қолайлы орта, әсіресе кішкентай мүктерге, бриофиттерге, етжегіш өсімдіктерге және қызыл пипернел сияқты нәзік гүлдерге. Атлант мұхитының жамылғылы батпағында кездесетін жануарлардың түрлеріне кішкентай бақалар мен жәндіктер, сондай-ақ басқа жерлерде сирек кездесетін көптеген құс түрлері жатады. Батпақтың бірнеше аймағы Еуропалық заңнамамен қорғалады, мысалы, ерекше қорғалатын аумақтар, құстар туралы директиваға сәйкес ерекше қорғалатын аумақтар және табиғи мұра аумақтары. Оларға Гленмой батпақ кешені, Бэлликрой ұлттық паркі және Беллакорик кіреді. Эрис әртүрлі тіршілік ортасына ие, оның ішінде батпақтар, сағалар, тұзды батпақтар, тұщы су көлдері, жағалаулар, жартастар, макира, құм төбелер, құмды жағажайлар және тасты жағалаулар бар. Бұл құс бақылаушылар үшін маңызды аймақ, себебі көбінесе ағаштар жоқ болғандықтан, құстарды бақылауға оңай қол жеткізуге болады. Қыстауға келген қаздар сағаларда тамақтанады. Сонымен қатар, сиыр қаз, қазылқан және Вильсонның қазылқасы сияқты сирек кездесетін құстар да байқалған. Алма немесе қызыл жолақты граниттер Элли шығанағы мен Анагх Хед жағалауларында табылады, олар Атлант мұхитының ортасында тектоникалық плиталардың қозғалысынан жүздеген миллион жылдар бұрын Солтүстік Канаданың шығыс жағалауындағы тастардан бөлініп кеткен. "Эрис Мүйісі" (ирланд тілінде: Ceann Iorrais) – Мюллет түбегінің ең солтүстік нүктесіндегі мүйіс. Бұл теңізшілерге жақсы таныс және Met Éireann метеорологтарының ауа райы болжамдарында көрсетілетін теңіз аймақтарының бірі. Эрис жағалауында Атлант мұхиты арқылы Американың шығыс жағалауына дейін созылған "Ирландиядағы ең әсем теңіз жартастары" орналасқан. Эрис Мүйісіне автомобильмен баруға жол жоқ, оған тек Гленлара ауылынан бірнеше егістік жерлерді кесіп өту арқылы ғана жетуге болады, онда жол аяқталады.

Елді мекендер мен аралдар

Жағалау бойында бірнеше адам тұрмайтын аралдар бар. Олардың ішінде Инишкеа аралдары, Инишглора, Дувиллан, Броадхейвен шығанағындағы бұғылар және басқа да кішірек аралдар бар.

Археология және тарих

Эрис, жалпы Ирландияның ішкі аймақтары сияқты, соңғы мұз дәуірі (шамамен 15 000 жыл бұрын) шегінгеннен кейін бірнеше мың жыл өткен соң кең ауқымды жергілікті орманмен жабылған, бірақ оның солтүстік және батыс жағалаулары салыстырмалы түрде аздап орманды болып қалды. Эрис аймағының ішкі бөлігінде осы орманның қалдықтарын шұңқырлы топырақты ландшафтта, көбінесе ежелгі шотланд қарағайының қалдықтары болып табылатын, ағаштардың тасқа айналған түптері түрінде көруге болады. Бұл көбінесе отын үшін торф (құрғақ шоқ) қазылған жерлерде айқын байқалады. Сонымен қатар, кейде тасқа айналған емен ағаштары да кездеседі. Неолит дәуірінде, шамамен 6000 жыл бұрын, Ирландияда тұра бастаған алғашқы адамдар, олардың ата-бабалары шамамен 9000 жыл бұрын Эрис жағалауында аң аулап, жинаған, егін өсіру және мал жаю үшін жерді дайындау үшін орманды кесуді бастады. Жер астындағы тау жыныстары ежелгі және ауа райынан күшті әсер көрген шисталардан тұрғандықтан, топырақ жұқа болып, қолайсыз ауа райынан оңай эрозияға ұшырады. Бірнеше жылдан кейін егін өнімділігі төмендеп, неолиттік халық егін үшін көбірек жер дайындау үшін жергілікті орманды одан әрі ортаға қарай кесуге мәжбүр болды. Климаттың шағын өзгерістері мен жоғары жауын-шашын деңгейі салдарынан жер батпаққа айналып, қазіргі күнге дейін солай болып келеді. Бүгінгі күні торф кесушілер отын үшін батпақты қазғанда, неолит және ерте қола дәуірінен қалған археологиялық жәдітелер жиі табылады. Кейбір археологиялық орындар Ordnance Survey карталарында белгіленген. Ерте христиандық кезеңде бірнеше шағын шіркеулер салынды, бірақ бұл аймаққа ірі діни орталықтар келмеді. Ирландияның жайылтылу кезеңінде аймақта екі ірі жер иесі болды – Бингемдер мен Картерлер. Оливер Кромвельдің (17 ғасырдың ортасы) оған бағынбаған ирландтарды «тозаққа немесе Коннахтқа» жіберу саясаты Эриске халықтың көптеп келуіне әкелді, онда мүліктен айырылған ирландтар жер иелері мен олардың агенттерінің жалдауымен өте нашар сапалы ауыл шаруашылығы жерінен күнкөріс табуға тырысты. 1845–47 жылдардағы Ирландиядағы ашаршылық кезінде Эристе көптеген адамдар қайтыс болды, теңізге жақын болғанына қарамастан, Америкаға баруға қажетті қаражатты таба алмады. 19-шы және 20-шы ғасырдың басында бірнеше антикварлар мен зерттеушілер Эрис аймағына сапар шегіп, сол кездегі аймақ туралы өздерінің тәжірибелері мен ойларын жазды. Оларға Патрик Найттың («Эррис Ирландияның таулы аймақтарында»), Цезарь Отуэйдің («Эррис және Тайроулидегі эскиздер») және Томас Джонсон Вестропптың («Промонтори форттары және Майо жағалауының ертедегі қалдықтары») еңбектері кіреді. Таин Бо Флидхайс жырларына байланысты Ольстер циклының аңызы шамамен біздің заманымыздан бұрын 1-ші ғасырға жатады.

Құтқару 116-ны іздеу

Эрис қауымдастығы 2017 жылы Ирландия жағалау күзетінің Rescue 116 ұшағының апатынан кейін өткен кең ауқымды іздеу-құтқару операциясына көмек көрсетті. Осы еңбегі үшін қауым мен Ирландия жағалау күзеті 2018 жылы «Жыл адамы» сыйлығымен марапатталды.

Аңыздар мен фольклор

Фольклор – Ерристің мәдениетінің маңызды бөлігі. Көптеген танымал фольклорлық әңгімелер осы аймақта туған (немесе осы аймақпен байланысты). Дәстүр бойынша, Лир балалары Иннисглора аралына жерленген. Балалар қызғанышпен күйеу баласының анасынан аққуға айналдырылып, 900 жыл бойы Ирландияның көлдері мен суларында өмір сүруге міндеттелді. Олар Иннисглорада адам кейпіне оралғанда, тым қарт болғандықтан қайтыс болып, сол жерге жерленді. Таин Бо Флидхайс – бұл мал ұрлау туралы әңгіме, онда ұрлық жасаушылар Роскомон графтығындағы Тулск қаласындағы Круахан (Раткроган) корольдік орнынан Эриске келіп, Баронияның ортасындағы Карроумор көлінің оңтүстік жағындағы Ратморган бекінісіне (Иоррас Домхнаннан) жетті. Тау үстіндегі Ратморган бекінісінің қалдықтарын төмендегі жолдан көруге болады. Инверден шыққан Брайан Руа У'Кербхен халық ауызында Ерристің пайғамбары ретінде еске алынады. Гленкастл деген шағын ауылдың тар шатқалында табиғи емес бірнеше үлкен үйінділер бар. Олар оң жақта, жол бойында, шығыстан Белмулетке қарай келе жатқанда көрінеді. Бұл жерлер археологиялық зерттелмеген, бірақ халық аңыздарында бұл Мюллетке кіретін ескі қақпа екендігі және әр жолаушыдан жол ақысы алыну керек екендігі айтылады, әйтпесе жолаушы қайтадан көрінбеуі мүмкін. Майоның осы аймағында екі жүз жылдан бұрын жол болған жоқ. Соңғы жылдары Гленкасл шатқалы кең көлемде карьерлерді қазудың салдарынан күрт өзгерді.

Су спорты

Эрис балық аулау, желкендеу, серфинг, жүзу, жел серфінгі, кайтбординг және кайтсерфинг сияқты түрлі су спорты түрлерімен айналысу үшін танымал аймақ.

Жаяу жүру жолдары

Эрис аймағында бірнеше жаяу серуендеу жолдары бар. Оларға Атлантика мұхитының үстіндегі Броадхейвен шығанағындағы Бенви-Хед, Глинск және Солтүстік Майо жағалауы бойындағы жартасты жолдар, сондай-ақ адам тұрмайтын табиғи жабайы дала арқылы тау жолдары және Бангор жолы мен Батыс жолы сияқты ұзақ қашықтыққа арналған жолдар кіреді. 1993 жылы Майо округінде 5000 жылдық тарихты еске алу мақсатында Тир Саиле мүсін жолы жобасы іске асырылды. Бұл жол Эрис аймағының Мюллет түбегінің ұшынан Килкоммон, Белдерриг және Бэлликастл арқылы өтеді. Бұл жол бойындағы алғашқы мүсіндер 1993 жылы орнатылды, кейіннен олардың саны көбейтілді. Мүсін жолының құрылысы Меитейл дәстүрімен жүзеге асырылды, яғни ортақ мақсатқа жету үшін жұмыс тобының бірігуі. Аймақ Атлант мұхитының жанында орналасқандықтан және теңізден соғатын тұрақты желдің болуына байланысты, энергия өндіруге қолайлы. Осы ресурстарды дамыту үшін қаражат бөлінді. Мұхит толқындарынан, су ағындарынан, су электр станцияларынан және жел электр станцияларынан энергия өндіру сияқты таза, баламалы энергияны өндіруге мүмкіндіктер бар, бұл аймақ үшін өте ыңғайлы.

Корриб газ кен орны

Атлант мұхитындағы Бродхэвен шығанағынан 85 шақырым қашықтықта Корриб газ кенінің табылуы Корриб газ жобасына және одан кейін туған дау-дамайларға себеп болды. Атлант мұхитының түбіндегі кен орындарынан алынған, иісі жоқ шикі табиғи газ Гленгадтан және Килкоммон елді мекендері арқылы 10 шақырым ішке орналасқан мұнай өңдеу зауытына жоғары қысыммен құбырлар арқылы тасымалдануы жоспарланған. Осы тақырыпта деректі фильмдер түсірілді. Жергілікті кинорежиссер Ричард О'Доннеллдің "Құбыр" ("The Pipe") атты деректі фильмі 2010 жылдың 8 шілдесінде Галвей кинофестивалінде тұңғыш рет көрсетілді, ал 2010 жылдың 3 желтоқсанынан бастап бүкіл елдегі кинотеатрларда көрсетілімге шықты.