Кіріспе

Жоқ. Ұлыбританияның премьер-министрі – оның әмірінің үкіметінің бас министрі және британдық кабинеттің басшысы. Премьер-министр лауазымының алғаш рет қашан пайда болғанына нақты дата жоқ, себебі бұл лауазым құрылмаған, керісінше, міндеттердің бірігуі арқылы уақыт өте келе дамыған. 1730 жылдарға қарай Роберт Уолполға қатысты бұл термин жиі, бірақ ресми емес түрде қолданылған. Ол 1805 жылы Халықтар палатасында, ал 1880 жылдары парламенттік қолданыста болған, бірақ 1905 жылы Артур Балфур премьер-министр болған кезде ғана ресми атаққа ие болды. Қазіргі тарихшылар 1721 жылдан бастап жиырма жылдан астам Ұлыбритания Корольдігінің үкіметін басқарған Роберт Уолполды бірінші премьер-министр деп есептейді. Осы анықтама бойынша Уолпол – ең ұзақ қызмет еткен британ премьер-министрі. Сол сияқты, 1801 жылдың 1 қаңтарында Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігі құрылған кезде Уильям Питт кішісі алғашқы премьер-министр болды. Бұл атақты ресми актіде алғаш рет Бенджамин Дизраэли қолданды, ол 1878 жылы Берлин шартына «Оның Британдық Әлеуметтігінің премьер-министрі» ретінде қол қойды. 1905 жылы премьер-министр лауазымы ресми түрде дәрежелік тізімде мойындалды, ал сол кездегі Генри Кэмпбелл Баннерман алғаш рет «премьер-министр» деп аталды. 1922 жылы (26 ирланд аймағы бөлініп, Ирландия еркін мемлекеті құрылған кезде) қазіргі Ұлыбритания және Солтүстік Ирландия Біріккен Корольдігінің алғашқы премьер-министрі Бонар Лоу болды, бірақ ел 1927 жылға дейін ресми түрде қайта аталмады, сол кезде Стенли Болдуин премьер-министр болып қызмет етіп жатқан еді. Қазіргі премьер-министр – Риши Сунак, ол 2022 жылдың 25 қазанында қызметке кірді.

Ұлыбритания патшалығынан бұрын

1707 жылы Англия мен Шотландияның бірігуіне дейін Англияның қазынашылығына Лорд-Жоғарғы қазынашы басшылық еткен. Тюдор дәуірінің соңында Лорд-Жоғарғы қазынашы Мемлекеттік жоғары лауазымды тұлғалардың бірі саналды және көбінесе (бірақ әрдайым емес) үкіметтегі ең ықпалды тұлға болды: Эдвард Сеймур, Сомерсет 1-дүгі (1547–1549 жж. Лорд-Жоғарғы қазынашы), жас сіңлісі король Эдуард VI-ның қамқоршысы қызметін атқарды; Уильям Сесил, 1-барон Бергли (1572–1598 жж. Лорд-Жоғарғы қазынашы), королева Елизавета I-нің басты министрі болды; Берглидің ұлы Роберт Сесил, Солсберидің 1-графы, әкесінен кейін Елизаветаның (1598–1603 жж.) бас министрі болды және ақырында король Джеймс I оны Лорд-Жоғарғы қазынашы (1608–1612 жж.) етіп тағайындады. Стюарт дәуірінің соңында қазынашылықты көбінесе жеке тұлға (яғни, Лорд-Жоғарғы қазынашы) емес, Қазынашылық лордтарының комиссиясы басқарды, оған Қазынашылықтың бірінші лорды басшылық етті. Соңғы Лордтар-Жоғарғы қазынашылар – Сидни Годольфин, Годольфиннің 1-графы (1702–1710 жж.) және Роберт Харли, Оксфордтың 1-графы (1711–1714 жж.) королева Аннаның үкіметін жүргізді.

1707 жылдан 1721 жылға дейін

1714 жылы Георг I патшалыққа келгеннен кейін, Қаржы лордтарының комиссиясы (бір Жоғары қазынашыдан өзгеше) бекітілді. Келесі үш жыл бойы үкіметке Солтүстік бөліміне Мемлекеттік хатшы болып тағайындалған Чарльз Тауншенд, 2-ші виконт Тауншенд жетекшілік етті. Сосын Стэнхоп және Сандерленд лордтары үкіметті бірлесіп басқарды, Стэнхоп шетел істерін, ал Сандерленд ішкі істерді жүргізді. Стэнхоп 1721 жылдың ақпан айында қайтыс болды, ал Сандерленд екі айдан кейін отставкаға шықты; Тауншенд пен Роберт Уолпол келесі үкіметті құруға шақырылды. Осы кезден бастап Бірінші лорд лауазымын атқарушы, көбінесе (де-факто болса да) премьер-министр мәртебесіне де ие болды. Премьер-министр атағы Эдвард дәуірінде ғана конституциялық тұрғыдан мойындалды. Конституциялық дәстүр бойынша премьер-министр әлі де Бірінші лорд лауазымын сақтайды, жалғыз ерекшелік – лорд Чатэм (1766–1768) және Солсбери (1885–1886, 1886–1892, 1895–1902).