Кіріспе
Бөжәлердің кіші класы Аптеригота атауы кейде қанаттары жоқ, соның ішінде эволюциялық тарихында да қанаттары болмаған шағын, епті бөжәлердің бұрынғы кіші класына қолданылады; оның көрнекті мысалдары – күміс балық, отқа құйрықты балық және секіретін қылқаяқтар. Олардың тасбақалар бойынша алғашқы кездесуі девон кезеңінде, 417–354 миллион жыл бұрын тіркелген. Аптеригота тобы – клад емес; ол парафилетикалық және қазіргі классификация жүйелерінде мойындалмайды. Анықтама бойынша, бұл топқа екі жеке қанатсыз жәндіктер клады кіреді: Археогната – секіретін қылқаяқтарды, ал Зигентома – күміс балықтар мен отқа құйрықты балықтарды қамтиды. Зигентомалар қанатты жәндіктермен бірге Дикондилия кладында орналасқан, бұл кладтың құрамында барлық басқа бөжәлер де бар, ал Археогната осы туыстың жақын туысы болып табылады. Нимфалар (жас кезеңдер) аз немесе тіпті метаморфозға ұшырамайды, сондықтан олар ересек нұсқаларына ұқсайды (аметаболизм). Қазіргі уақытта қорғау қаупі төніп тұрған түрлер тізімде жоқ.
The name Apterygota is sometimes applied to a former subclass of small, agile insects, distinguished from other insects by their lack of wings in the present and in their evolutionary history; notable examples are the silverfish, the firebrat, and the jumping bristletails. Their first known occurrence in the fossil record is during the Devonian period, 417–354 million years ago. The group Apterygota is not a clade; it is paraphyletic, and not recognized in modern classification schemes. As defined, the group contains two separate clades of wingless insects: Archaeognatha comprises jumping bristletails, while Zygentoma comprises silverfish and firebrats. The Zygentoma are in the clade Dicondylia with winged insects, a clade that includes all other insects, while Archaeognatha is sister to this lineage. The nymphs (younger stages) go through little or even no metamorphosis, hence they resemble the adult specimens (ametabolism). Currently, no species are listed as being at conservation risk.
Сипаттамалары
Аптириготтардың ерекше ерекшелігі – олар бастапқыда қанатсыз болып келеді. Кейбір басқа жәндіктер, мысалы, биттер де қанаты жоқ болғанымен, олар қанатты жәндіктерден тараған, бірақ эволюция барысында қанаттарын жоғалтқан. Керісінше, аптериготтар – қанаттар пайда болғанға дейін басқа ежелгі топтардан бөлініп шыққан жәндіктердің алғашқы тобы. Дегенмен, аптериготтар биіктіктен бағытталған, әуеде сырғанау арқылы түсу қабілетіне ие. Зерттеушілердің пікірінше, аптериготтарда дамыған осы сырғанау механизмі кейіннен қанатты жәндіктерге ұшу қабілетін дамыту үшін эволюциялық негіз болған болуы мүмкін. Аптириготтарда басқа жәндіктермен ортақ емес, тағы бірнеше алғашқы белгілер бар. Еркектер аналықтарды іштен тыныс алдырудың орнына сперматофорлар деп аталатын сперма пакеттерін салады. Шабақтар ересектерге ұқсас болып дүниеге келеді, едәуір метаморфозға ұшырамайды және тіпті нимфа сатысы да болмайды. Олар өмір бойы өріліп, жыныстық жетілгеннен кейін бірнеше рет түлейді, ал қалған жәндіктер жыныстық жетілгенде бір рет ғана түлейді. Аптириготтардың кейбір ішек сегменттерінде "стиль" деп аталатын кішкентай, сегменттелмеген қосымшалар болады, бірақ олар қозғалысқа қатыспайды. Сонымен қатар, оларда ұзын, жұпталған ішек церктер және бір орталық, құйрық сияқты каудальды жіпше немесе телсон болады. Қанатты жәндіктердің (Pterygota) барлық өкілдері эмбриональды даму кезінде жабық амниотикалық қуысқа ие болса, Apterygota-да бұл көрсеткіш әртүрлі болады. Археогнатада Petrobius brevistylis және Pedetontus unimaculatus сияқты түрлерде кең ашық қуыс бар, ал Trigoniophthalmus alternatus-та амниотикалық қуыс мүлдем жоқ. Зигентомада Thermobia domestica және Lepisma saccharina түрлерінде амниопор деп аталатын тар канал арқылы қуыс ашық, бірақ Ctenolepisma lineata сияқты басқа түрлерде ол толығымен жабық.
Тұжырымдаманың тарихы
Аптирогаттардың құрамы мен жіктелуі уақыт өте келе өзгерді. 20 ғасырдың ортасына қарай, кіші сынып төрт қатарды (Collembola, Protura, Diplura және Thysanura) қамтыды. Кладистік әдістеменің қатаңдауымен, бұл кіші сынып парафилетикалық екені дәлелденді. Алғашқы үш топ монофилетикалық топты құрады – энтогнаталар, олардың ауыз мүшелері бас капсуласының бүйірлік және құрсақ жағындағы бөліктерімен құралған қалтаға енгізілген. Ал тисануралар (Zygentoma және Archaeognatha) қанатты жәндіктерге жақын екені анықталды. Тисанура+Птериготаның монофилиясын көрсететін ең маңызды синапоморфия – энтогнаттарда, көп аяқтылар мен қабықшалылардың антенна сегменттерін байланыстыратын ішкі антенналық бұлшық еттерінің болмауы. Осы себепті, бұл топ жиі "антенналық бұлшық еттері жоқ" деген мағына беретін Amyocerata деп аталады. Дегенмен, қазір Zygentoma Pterygota-ға, Archaeognatha-дан гөрі жақын деп есептеледі, осылайша тіпті амиоцерат аптериготалар да парафилетикалық болып табылады, нәтижесінде Тисанура екі жеке монофилетикалық қатарға бөлінді.