Кіріспе

Терімен қапталған қайық – солтүстіктің дәстүрлі терімен қапталған қайығы.

Умиак (umialak, umiaq, umiac, oomiac, oomiak, ongiuk, or anyak) – Юпик және Инуиттер қолданған ашық тері қайық түрі. Бұл қайық бастапқыда Сібірден Гренландияға дейінгі жағалау аймақтарында кездесетін. Туле дәуірінде алғаш пайдаланылып, дәстүрлі түрде жаз айларында адамдар мен мүліктерді маусымдық аң ауру жерлеріне тасымалдауға, сондай-ақ киттер мен морждарды аулауға қолданылған. Умиакты әдетте ескектер (әйелдер) немесе қалақтар (ерлер) арқылы қозғалтса, кейде теңіз жануарларының ішегінен жасалған желкендер де, ал 20-шы ғасырда сыртқы моторлар да қолданылған. Умиактың кілі жоқ болғандықтан, желкендерді желге қарсы бағыттап жүруге болмайды. Тігістерді су өткізбейтін ету үшін, әдетте теңіз жануарларының майымен жағатын. 9 метрлік үлкен умиакты жасау үшін шамамен жеті теріні тігіп, қаңқаға керіп, кептіру қажет еді. 1721 жылы Гренландияға келген норвегиялық-дандық лютеран миссионері Ханс Эгеде 18 метрлік умиактарды көргенін айтқан. Қазіргі уақытта умиак жасауды үйрететін компаниялардың бірі 7 метрлік қайықтың салмағы қазіргі заманауи кемелерге қарағанда жеңіл екенін мәлімдейді.

Қазіргі қолданысы

Арктиканың көп бөлігінде умиак пен каяк қолданысы тоқтап кеткенмен, ол әлі де Алясканың Юпик және Инупиат кит аулаушы ауылдарының өмірінің маңызды бөлігі болып табылады. Қайық мұздың қалың тіректерінен жасалған қиын жолмен, қар мотоцикліне ілінген санамен мұздың ашық жерлеріне дейін тартылады, онда кит аулауға қолданылады. Умиактың терісі екі-үш жылға дейін тозуға төтеп береді, алюминий қайық та осылай, бірақ умиактың терісін ауыстыру алюминий қайықты жөндеуге қарағанда әлдеқайда оңай. Сонымен қатар, баубалық кит алюминий қайықтардың металл шуына өте сезімтал, сондықтан олардан қашу үшін мұздың астында жылжып кетеді. Аляскадағы Уткияджвик қаласында умиактың терісін ауыстыру процесі шілде айында мұз Арктика мұхитының жағалауынан шегінген кезде басталады. Жазғы маусымда теңізге алғашқы мүмкіндік алған кит аулаушылары, қолайлы терілерді табу үшін бақалы тұздықты (оогрук) аулайды. Терілер мұз балық майына салынып, наурыз айына дейін ашытылады. Осы уақытта терілерден түк алынып, су өткізбейтін тігіспен тігіледі, содан кейін ағаш қаңқаға керіліп, карибудың сіңірлерімен бекітіледі. Рональд Лоудің "Kangiryuarmiut Uqauhingita Numiktittitdjutingit", "Inuinnaqtun English Dictionary" және "Asuilaak Inuktitut Living Dictionary" сияқты қазіргі заманғы инуит сөздіктерінде umiak сөзі "қайық", "дәстүрлі тері қайық" немесе "кәдімгі қайық" деп аударылады. Шығыс Арктикада, умиак аң аулауға көбінесе қолданылмаған, ол негізінен әйелдер мен балаларды жазғы маусымда тасымалдау үшін пайдаланылды, ал ерлер каякпен саяхаттады, сондықтан ол "әйелдер қайығы" деп белгілі болды.