Кіріспе

Пакистанның саяси жүйесін исламдық үлгіде қайта қарау саясаты Исламдастыру немесе шариғаттастырудың Пакистанда 1950 жылдардан бері тарихы бар. Бірақ ол 1977 жылдан 1988 жылы қайтыс болғанға дейін Пакистанды басқарған генерал Мұхаммед Зия-ұл-Хактың үкіметінің басты саясаты немесе "орталық тұлғасы" болды. Зия "Пакистанды саяси Исламның жаһандық орталығына айналдырған адам" деп те аталады. Пакистан қозғалысы мұсылман көпшілігі құрайтын мемлекет ретінде Британ Үндістанынан тәуелсіздік алды. Құрылған кезде Пакистан Доминионында 1956 жылға дейін ресми мемлекеттік дін болған жоқ, сол жылы конституция оны Пакистан Ислам Республикасы деп жариялады. Оған қарамастан, 1970 жылдардың ортасына дейін үкімет және сот жүйесі, сондай-ақ азаматтық басқару үшін ешқандай діни заң қабылданбады. Генерал Мұхаммед Зия-ұл-Хактың әскери төңкеріс арқылы билікке келуіне дейін, бұл "Fair Play операциясы" деп те белгілі болды, ол премьер-министр Зұлфиқар Әли Бхуттоны қызметтен шеттетуге әкелді. Зия-ұл-Хак өзінің Низам-и Мустафа ("Пайғамбар Мұхаммедтің үкімі") түсінігін күштеуге міндеттенді, яғни Ислам мемлекетін құру және шариғат заңдарын енгізу. Зия жеке шариғат соттары мен сот алқаларын құрды. Пакистан заңдарына жаңа қылмыстық құқық бұзушылықтар (зиярат, жыныстық қатынас және түрлі дінге қарсы әрекеттер) және жаңа жазалар (сауаттылық, мүше кесу және таспен өлтіру) қосылды. Банктік шоттар бойынша пайыздық төлемдер "пайда мен зиян" төлемдерімен алмастырылды. Зәкат қайырымдылықтары жылдық 2,5% салық ретінде енгізілді. Мектеп оқулықтары мен кітапханалар Исламға қайшы материалдардан тазартылды. Консервативті ғалымдар Ислам идеологиясы кеңесіне қосылды. Бұл саясаттың себептері саяси одақтастар табу, "Пакистанның мұсылман мемлекеті ретінде болу мағынасын орындау" және/немесе кейбір пакистандықтардың пікірінше, оның "құғынды, өкілдіксіз әскери билік режимін" заңдыландыру қажеттігі болды. Сондай-ақ, суннит мұсылмандары арасында да пікір келіспеушіліктер болды. Пакистандағы исламист саяси партияларының коалициясы "Муттахида Мажлис-и Амал" (ММА) үкімет пен қоғамды исламдастыруға, әсіресе индустарға қарсы тұруға шақырады. ММА ұлттық ассамблеядағы оппозицияны басқарады, Солтүстік-Батыс Шептік провинциялық ассамблеясында көпшілікті құрады және Белуджистандағы биліктегі коалицияның бір бөлігі болды. Алайда, ММА мүшелерінің кейбіреуі индустарға қарсы риториканы жоюға тырысты.

Жұмысшылардың наразылықтары

Кәсіподақтар мен халықтың жалақыны көтеру, еңбек жағдайларын жақсарту, әлеуметтік қамсыздандыру, қарттық зейнетақы және жазатайым оқиғаларға байланысты өтемақы талаптары "наразылықтар мен ереуілдерге негіз болмайды" деп есептелді және тәртіпсіздік ретінде басып тастауға жатты. Күналыларға ең ауыр жаза – үш жылға қатаң түрме және/немесе қамшылау болды. 1986 жылдың 2 қаңтарында полиция Мултан қаласындағы Колония тоқыма фабрикасының ереуілде болған 19 жұмысшысын өлтірді, олардың басшылығы биліктен көмек сұраған еді.

Басқа да саясат

Оқулықтар ислами емес материалдардан тазартылды, кітапханалардан ислами емес кітаптар алынып тасталды. Үкімет ауылдық жерлерде мешіттер салып, ауыл тұрғындарының муллаларға қолжетімділігін арттырды. Сонымен қатар, көптеген муллалар кеңесші топтарға тағайындалды. Түрмелерде діни оқыту міндетті. Емтихан алдында Құранды жатқа оқу білімін көрсеткендерге екі жылға дейін жазасы қысқартылуы мүмкін.

Медреселер кеңейтілді

Білім беру реформалары сот реформаларының нәтижесінде ішінара дамыды, мысалы, 1979 жылы Quaid e Azam университетінде ислам құқығы мамандарын даярлау үшін шариғат кафедрасы құрылды. Бірақ Зия Құран мектептерін (dini madaris, медреселердің көпше түрі) қайта ұйымдастыруға жеке назар бөлді. Пәкістан медреселері (дәстүрлі діни мектептер) алғаш рет мемлекеттік қолдауға ие болды. Бір дереккөз бойынша, Зия жылдарында олардың саны 893-тен 2801-ге дейін өсті. Көпшілігі діни тұрғыдан деобанди бағытында болды, ал төрттен бірі барельви болды. Олар зекет қорларынан қаржыландырылып, мұқтаж пакистандықтарға діни білім, тұру және тамақпен қамтамасыз етілді. Телевизор мен радиоға тыйым салған мектептер мұсылман секталары арасында да, мұсылман емес адамдарға қарсы да алауыздық тудырды деп сынға ұшырады. (2004 жылғы мәлімет бойынша, Пәкістанның "Лолливуд" киноиндустриясы жылына шамамен 40 фильм шығарды, ал Үндістанда одан да көп, мыңға жуық фильм шықты.) Бұл Зияның ең ірі батыс елдерінің президентімен (АҚШ президенті Рональд Рейган) жақсы қарым-қатынаста болуына және осы елдің Зияға берген күшті қолдауына қарамастан болды. Сонымен қатар, Зия билігінде (солшыл мәдениет сыншысы Надим Ф. Парачаның айтуынша) экономикалық өркендеу елдің қалалық орта және төменгі орта таптарын кеңейтіп, 1980-жылдардағы батыс сәнінің, шаштың және поп-музыканың танымалдығын арттырды. Оңтүстік Азияда кең таралған «Худа Хафиз» деген қоштасу сөзі, 1985 жылы мемлекеттік БАҚ-та алғаш рет қолданылған «Алла Хафиз» деген сөздің пайдасына ие болды, себебі ол діни көптүрлілікке мүмкіндік беретін бұрынғы сөзден гөрі ислами деп есептелді.

Себептері, сын және сектанттық бөліну

Зияның исламизация бағдарламасына деген ынтасы оның жеке діни тақуалығы, «Пакистанның мұсылман мемлекеті ретінде болу мағынасын орындау» қалауы және көптеген адамдар Зияның «қатаң, халық өкілдігінсіз әскери билік режимі» деп қараған нәрсені заңды етудегі саяси қажеттілік ретінде сипатталды. Зайырлы және солшыл күштер Зияны исламды саяси мақсаттар үшін пайдаланды деп айыптады. Зұлфиқар Әли Бхуттоның бұрынғы әйелі Нусрат Бхутто Зияның «өзінің режимін сақтап қалу үшін исламды пайдаланғанын» мәлімдеді, бұл «Шығыс Бенгалдағы 1971 жылғы қорқынышты соғыстан» кейін қажет болды. Тағы біреу Зияның Конституцияның кез келген бөлігін, жеке заңдарды және қаржы заңдарын шариғат заңын бұзады деген айыппен жоюдан қорғау үшін 203-Б бапты қолданғанын атап көрсетті.

Қолдау

Халықаралық ислам университетінің профессоры Анис Ахмад исламның "фундаментализмі" туралы дауды "мұсылман элитасының" "құдайдан берілген заңның мәнін" түсінбеуіне және исламдық жазалар – аяқ-қол кесу, таспен жазалау, қамшылау сияқтыларды "бедуин дәстүрі", "тайпалық", "көне", "қатаң", "ескірген" және "адамгершіліксіз" деп айтуына байланысты деп санайды. Оның пікірінше, жыныстық құштарлық жеке бостандық мәселесі емес, "қоғамдағы орнықты моральдық нормаларға қарсы бүлік", ал Ахмадия қауымына қатысты сын Мунир есебіне негізделген, ал бұл есеп "ұламалар тарапынан бір жақты еңбек деп айыпталған". Ахмад қазіргі мәселелер туралы толық ақпаратты қамтитын білім беру мекемелерін дамытуға шақырады, соның арқасында ижтихадты әлеуметтік, саяси, экономикалық және құқықтық салаларда қолдануға болады. Зия және басқа да саясаткерлердің "үзінді-үзінді және кейде маңызсыз" іске асыруын сынға алғанымен, ол Исламданудың "ислами идеалдарына" Пәкістан мұсылмандарының "демеушілігі" бар екеніне сенеді.

Әйелдерді қорғау туралы заң

2001 жылдан кейін Худуд жарлығын қайта қарауға бірнеше үкімет тағайындаған комиссиялар назар аударды, сондай-ақ бұл тақырыпта бірнеше апталық теледебаттар өтті. 2006 жылы сол кездегі президент Первез Мушарраф жарлықты реформалауды ұсынды, ал қараша/желтоқсан айларында «Әйелдерді қорғау (Қылмыстық заңдарға түзету) туралы» заң қабылданды және қол қойылды. Бұл заң Зина жарлығында тек зинақорлықты қалдырды, ал зорлауды азаматтық құқық бойынша қудалауға мүмкіндік берді. Заң зинақорлық немесе зорлау бойынша нәтижесіз шағымдарды зинақорлық айыптауларына айналдырудың алдын алады және Пәкістанның Қылмыстық кодексіне зинақорлық туралы жалған айыптаудың жаңа құрамын қосады.

Мемлекеттік қолдау

Пакистанда исламдануға халықтың қолдауы зор. Шажиль Заидидің айтуынша, Зияның жерлеу рәсіміне миллиондай адам қатысты, себебі ол оларға қалаған нәрсені – дінді күшейтті. PEW сауалнамасы бойынша, пакистандықтардың 84%-ы шариғатты елдің ресми заңы етіп бекітуді қолдайды. 2013 жылғы Pew Research Center есебінде пакистандық мұсылмандардың көпшілігі (62%) исламнан бас тартқандарға өлім жазасын қолдау керектігін айтқан. Ал, Оңтүстік Азиядағы тағы бір мұсылман елі Бангладеште (Пакистанмен ортақ тарихы бар) исламнан бас тартқандарға өлім жазасын қолдау көрсеткендердің саны 36% құрады. 2011 жылғы қаңтарда Gallup Pakistan компаниясы еліміздің барлық төрт провинциясының ауылдық және қалалық аймандарынан 2700-ден астам ер және әйелдер арасында сауалнама жүргізіп, пакистандықтардың 67%-ы «Сіздің пікіріңізше, үкімет қоғамды исламдану үшін шаралар қабылдауы керек пе?» деген сұраққа «Иә» деп жауап бергенін анықтады. Сауалнамаға қатысқандардың 13%-ы Пакистанға исламданудың қажеті жоқ десе, 20%-ы жауап бермеді. 2016 жылы PEW жүргізген сауалнамада пакистандықтардың 78%-ы ел заңдары Құранды қатаң түрде сақтау керек десе, тағы 16%-ы заңдар исламдық құндылықтар мен принциптерді сақтауы керек, бірақ міндетті түрде қатаң болмауы керек деді. PEW жүргізген барлық мұсылман елдері арасында бұл көрсеткіш ең жоғары болды. 2010 жылы PEW Research Centre жүргізген сауалнама бойынша, пакистандықтардың 87%-ы өзін ұлтының мүшесі емес, «алдымен мұсылман» санайтынын мәлімдеді. Бұл көрсеткіш барлық мұсылман елдері арасында ең жоғары көрсеткішті құрады. Қарама-қарсылығы, Иорданияда 67%, Мысырда 59%, Түркияда 51%, Индонезияда 36% және Нигерияда 71% ғана өзін ұлтының мүшесі емес, «алдымен мұсылман» санайды.