Кіріспе

Көкөніс

Армения қияр, Cucumis melo Flexuosus тобы немесе Cucumis melo var. flexuosus – ұзын, жіңішке пішінді, дәмі қиярға ұқсас және ішкі құрылысы да қиярға еске түсетін жеміс. Бұл, шын мәнінде, қарбыздың (C. melo) бір түрі және қиярға (C. sativus) жақын туыс. Оны аулалық ұзын қияр, жылан қияр, жылан қарбыз, парсы тілінде шанбар, күрд тілінде тирози, Семанн тілінде шенг, жапон тілінде ури, түрік тілінде акур, хинди тілінде какади, панджаби тілінде тар, араб тілінде قثاء, итальян тілінде коммарелла немесе тортарелло деп те атайды. Оны жылан лақтарымен (Trichosanthes spp.) шатастырмау керек. Қабығы өте жұқа, ашық жасыл және тегіс. Оның дәмі ащы емес, ал жемісі көбінесе қабықсыз қолданылады. Кейде оны гута деп те атайды.

Сипаттама

Армян қызанағы шамамен ұзын болады. Ол жерде де, торда да жақсы өседі. Өсімдіктер күнінің көп бөлігінде тікелей күн сәулесінде өсуді ұнатады. Жемісінің ең жақсы дәмі ұзын болғанда сезіледі. Тұздалған армян қызанағы Таяу Шығыс нарықтарында "тұздалған жабайы қызанақ" деп сатылады.

Тарих

Фредерик Хассельквист, 18 ғасырда Кіші Азия, Мысыр, Кипр және Сирияға жасаған саяхаттарында, "Египеттік немесе түкті қызанақ, Cucumis chate" кездесті, бүгінде Мысырда "атта" (классикалық قِثَّاء немесе قُثَّاء (qiṯṯāʾ немесе quṯṯāʾ) деп белгілі. Қазіргі таңда Армян сортының құрамына кіреді. Хассельквист айтуынша, ол "қызанақтың патшайымы, жаңартатын, тәтті, тығыз және пайдалы". Ол сондай-ақ: "Египеттегі қарапайым халықтың тағамының үлкен бөлігін құрайды, олар оны ет, сусын және ем ретінде пайдаланады" дейді. Джордж Э. Пост, Гастингстің Киелі кітап сөздігінде былай демек: "Ол қарапайым қызанақтан ұзын және жіңішке, көбінесе бір футтан аса, кейде бір дюймнан да аспайтын қалыңдығымен және екі басында да сүйір болады". C. melo subsp. melo Chate тобы ұзын жемістерді ерте таңдаудың бастауы болғандықтан, б.з.д. 10-6 ғасырлардағы Израильдің қишуимдері және б.з. 1 ғасырындағы римдік жазушылар Колумелла мен Плиний негізінен C. melo subsp. melo Flexuosus тобынан шыққан. Плинийдің сөзіне қарағанда, император Тиберий жаз және қыс айларында күнделікті дастарқанына қызанақ қойған. Оның үстелінде жыл бойы болуын қамтамасыз ету үшін римдіктер жасанды өсіру әдістерін (жасыл үйлерге ұқсас) қолданған, онда "айна тасы" Плинийдің lapis specularis-іне сілтеме жасайды, ол тақталы мика деп есептеледі. "Шындығында, ол ешқашан одан айырылмады, өйткені ол дөңгелектерде жылға бағытталған көтеріңкі жатқан орындар жасады, арқылы қызанақтар жылжытылып, күннің күшті жылуына ұшырады; ал қыста олар алынып, айна тасымен шыныланған жақтаулардың қорғанысына қойылды". – Плиний Ақсақал, Табиғат тарихы XIX. xxiii, "Шырышты табиғаттағы көкөністер – Қызанақтар. Пепондар".

Сонымен қатар, олар майланған матамен шыныланған specularia, яғни қызанақ үйлерінде де өсірілген. Алайда, кейбір ғалымдар оның орнына Линейге дейінгі кезеңде Cucumis silvestris немесе Cucumis asininus ("жабайы қызанақ" немесе "есек қызанақ") деп аталған Ecballium elaterium туралы айтқан болуы мүмкін, бұл қарапайым қызанақтан өзгеше түр. Плиний сонымен қатар қызанақтың басқа да бірнеше түрлерін, соның ішінде өсірілген қызанақты және әртүрлі түрлерден алынған емдік заттарды (9-ы өсірілгеннен; 5-і "ангуиннен"; және 26-ы "жабайыдан") сипаттаған. Шарльман 8/9 ғасырлардағы бақшасында кукумисті өсірген. 2018 жылы жарияланған зерттеу Израильдегі қарбыздың өнімділігін жергілікті сорттарды таңдау арқылы жақсартуға болатынын көрсетті. Зерттеуде 42 егістік жерден жиналған жергілікті сорттар зерттелді, олар жергілікті өндірісті жақсарту үшін өңдеуге болатын белгілі бір қасиеттерде кең ауқымды айырмашылықтарды көрсетті.