Кіріспе

Англия, Уэльс және Солтүстік Ирландиядағы ауылдық белгіленген аймақ. Ерекше табиғи сұлулық аймағы (AONB; Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol, AHNE) – Англия, Уэльс немесе Солтүстік Ирландиядағы маңызды ландшафттық құндылығы үшін қорғау мақсатында белгіленген 46 ауылдық аймақтың бірі. 2023 жылдың 22 қарашасында Англия мен Уэльстегі AONB-лер жаңа атау – Ұлттық ландшафттар (Tirweddau Cenedlaethol) қабылдады және қайта брендтеу процесі жүріп жатыр. Аймақтарды ұлттық маңыздылығын мойындау үшін тиісті мемлекеттік органдар белгілейді: Табиғи Англия, Табиғи ресурстар Уэльсі және Солтүстік Ирландияның қоршаған орта агенттігі. AONB орнына Шотландия ұқсас ұлттық көрікті аймақ (NSA) тағайындамасын қолданады. Ерекше табиғи сұлулық аймақтары Ұлыбританияның ұлттық парктеріне ұқсас дамудан қорғау деңгейіне ие, бірақ ұлттық парктерінен айырмашылығы, жауапты органдардың өздеріне жоспарлау өкілеттіктері жоқ. Олар сондай-ақ ұлттық парктерінен кең ауқымды ашық ауада демалу мүмкіндіктерінің шектеулі болуымен де ерекшеленеді.

Тарих

Ақырында AONB атауына айналатын идеяны алғаш рет Джон Доуэр 1945 жылғы Англия мен Уэльстегі ұлттық саябақтар туралы үкіметке жасаған баяндамасында ұсынды. Доуэр кішкентай өлшемді және жабайы табиғаты жеткіліксіз болғандықтан ұлттық саябақтар ретінде жарамсыз, бірақ табиғи сұлулығымен ерекшеленетін белгілі бір ландшафттарды қорғау қажеттігін атап көрсетті. Доуэрдің осы "басқа да жақсы жайлар" деп аталатын аймақтарды белгілеу туралы ұсынысы 1949 жылғы Ұлттық саябақтар және елдің ауылдық жерлеріне қолжетімділік туралы заңда AONB атауы ретінде жүзеге асты.

Мақсаты

AONB тағайындамасының мақсаты – белгіленген ландшафттың табиғи сұлулығын сақтау және күшейту. 2014 жылы Англиядағы AONB шекараларын Google Maps-те көрсетуге сәтті келісімге келді.

Статистикалық шолу

Ұлыбританияда 46 ерекше табиғи сұлулық аймағы бар: 33 Англияда, төрт Уэльсте, біреуі Англия мен Уэльс шекарасында және сегіз Солтүстік Ирландияда. Алғашқы табиғи сұлулық аймағы 1956 жылы Оңтүстік Уэльстегі Говер түбегінде құрылды, ал соңғы тағайындалған – 1995 жылы құрылған Тамар аңғары табиғи сұлулық аймағы. Жақындағы өзгерістерге 2012 жылы Clwydian Range табиғи сұлулық аймағының кеңейтіліп, Clwydian Range және Dee Valley табиғи сұлулық аймағына айналуы, сондай-ақ Strangford Lough және Lecale Coast табиғи сұлулық аймақтарының 2010 жылы біріктіріліп, бір табиғи сұлулық аймағы болуы кіреді. Табиғи сұлулық аймақтары жер көлемі, түрі, пайдаланылуы және олардың ішінара немесе толыққанды түрде халыққа ашық болуы тұрғысынан әртүрлі. Ең кішкентай табиғи сұлулық аймағы – Сцилли аралдары, ал ең үлкені – Котсволдс. Табиғи сұлулық аймақтары Англияның шамамен 15%-ын және Уэльстің 4%-ын құрайды.

Құқықтық мәртебесі мен ұйымдық-құқықтық құрылысы

Англия мен Уэльстегі AONB-лер бастапқыда ұлттық саябасымен бірдей заңнама – 1949 жылғы «Ұлттық саябастар және елді мекендерге қол жеткізу» заңы бойынша құрылған. Ұлттық саябастардан өзгеше, AONB-лерде үйлесімсіз құрылыстың алдын алу үшін арнайы заңдық өкілеттіктер бар. Жалпы алғанда, AONB-лердің жауапкершілігі жергілікті билік органдарына тиесілі, олар министр және ауылдық округтер тағайындаған мүшелерді қамтитын арнайы комитеттер арқылы жүзеге асырылады. Ал бастапқы 1949 жылғы заң бойынша AONB-де жергілікті билік органдарына заңмен белгіленген өте шектеулі міндеттер ғана жүктелді. Дегенмен, Англия мен Уэльстегі AONB-лерді одан әрі реттеу және қорғау 2000 жылғы «Қауыл және жол құқығы (CRoW) туралы» заңмен күшейтілді, осы заң аясында жаңа тағайындамалар жасалады.

«Ұлттық жоспарлау саясатының аясында» (2012 жылғы наурыз) үкімет AONB және ұлттық саябастар ландшафт мәселелері бойынша жоспарлау шешімдерін қабылдауда тең мәртебелі екенін мәлімдеді. Көптеген жергілікті билік аумақтарына таралатын екі AONB (Котсуолдс және Чилтерн) өздерінің заңмен бекітілген органдарына – консервациялық кеңестерге ие. 2019 жылы Гловер есебі AONB-лердің болашағына қатысты әртүрлі ұсыныстар жасады, есептің «басты ұсынысы» ұлттық саябастар мен AONB-лерді бір «ұлттық ландшафттар отбасының» құрамына біріктіру болды. Бірақ 2020 жылдың 1 қарашасына дейін үкімет осы ұсыныстарға жауап берген жоқ. Дегенмен, Cotswolds Conservation Board 2020 жылдың қыркүйегінде аймақтың атауын өзгертіп, қазір ол Cotswolds National Landscape деп аталады деп хабарлады. Барлық ағылшын және уэльстік AONB-лерде арнайы AONB офицері және басқа да қызметкерлер бар. CRoW заңында талап етілгендей, әрбір AONB-де ландшафттың сипаттамалары мен ерекше қасиеттерін және оларды қалай сақтау және жақсартуды көрсететін басқару жоспары бар. AONB-лерді ұлттық деңгейде «Табиғи сұлулық аймақтарының ұлттық қауымдастығы» (NAAONB) білдіреді, ол AONB және олардың серіктестері атынан әрекет ететін тәуелсіз тіркелген қайырымдылық ұйымы болып табылады және «Өмір үшін ландшафттар» деген ұранды қолданады. Солтүстік Ирландиядағы AONB бастапқыда 1965 жылғы «Жақсартылған жерлер (Солтүстік Ирландия)» заңы бойынша, кейіннен 1985 жылғы «Табиғатты қорғау және жақсартылған жерлер (Солтүстік Ирландия)» бұйрығы бойынша тағайындалды.

Қауіптер

Қоршаған ортаны қорғау және ауылдық жерлерді сақтау топтары арасында AONB мәртебесіне дамудың қауіп төндіретіні туралы алаңдаушылық күшейіп келеді. 2006 жылдың шілдесінде Англия ауылдық жерлерін қорғау кампаниясы көптеген AONB-лер бұрынғыдан да үлкен қауіпке тап болғанын мәлімдеді. Нақты үш AONB мысал келтірілді: жол жоспарымен қауіп төндірілген Дорсет AONB, Суссекс Даунс AONB-де футбол стадионы салу қаупі және, басқаларынан гөрі ірі, Лондон Имперлік колледжінің Кент Даунстағы Вай қаласында AONB жерінің жүздеген акрларында мыңдаған үйлер мен кеңселер салуға арналған 1 миллиард фунт стерлингтік жоспары. 2007 жылдың қыркүйегінде қорғаушылардың қарсылығына қарамастан, үкімет Суссекс Даунс AONB шегінде Брайтон мен Хов Альбион футбол клубы үшін жаңа стадион салуға рұқсат берді. Бұл құрылыс, Фалмер стадионы деп аталды, 2011 жылдың шілдесінде ресми түрде ашылды. Дорсеттегі Веймут айналма жолы 2008-2011 жылдар аралығында салынды, себебі экологиялық топтар оның салынуын тоқтату үшін Жоғарғы соттағы шағымын ұтып ала алмады. 2006 жылы профессор Адриан Филлипс AONB-лерге төнген қауіптерді тізімдеді, олардың ішінде жерді басқаруға болашақ қолдаудың белгісіздігі, даму қысымының күшеюі, жаһанданудың әсері және климаттың өзгеруі бар. Ал, одан да көзге көрінбейтін қауіптерге қалалық жерлердің кеңеюі және жылқы шаруашылығы жатады.