Кіріспе

Шеберлік кәсібі

Ағаш ұсталығы – бұл шеберлік кәсібі және қолөнер, онда негізгі жұмыс ғимараттар, кемелер, ағаш көпірлер, бетон қалыптары және т.б. құрылысында құрылыс материалдарын кесу, пішіндеу және орнату болып табылады. Ағаш ұсталары дәстүрлі түрде табиғи ағашпен жұмыс істеді және қаңқалау сияқты ауыр жұмыстар жасады, бірақ бүгінде көптеген басқа материалдар да қолданылады, ал кейде шкаф жасау мен жиһаз жасаудың жоғары деңгейдегі шеберлігі де ағаш ұсталығының бір бөлігі саналады. АҚШ-та ағаш ұсталарының 98,5% -ы ерлер, және 1999 жылы бұл елдегі төртінші ең көп ерлер иеленген кәсіп болды. 2006 жылы АҚШ-та шамамен 1,5 миллион ағаш ұстасы жұмыс істеді. Ағаш ұсталары әдетте жұмысқа бірінші болып келіп, соңғы болып кетеді. 19 ғасырдың соңына дейін ағаш ұсталары көбінесе бағаналы және арқалықты құрылыстарды жасады; қазір бұл ескі ағаш ұсталығы ағаштан жасалған каркас деп аталады. Ағаш ұсталары осы кәсіпті әдетте төрт жылдық оқуға негізделген тәлімгерлік арқылы үйренеді және Ұлыбритания, АҚШ, Канада, Швейцария, Австралия және Оңтүстік Африка сияқты елдердегі біліктілік емтиханын сәтті тапсырғаннан кейін біліктілік алады. Сонымен қатар, көптеген жағдайларда ресми оқу бағдарламасынан өзге жұмыс тәжірибесін жинақтау арқылы да осы дағдыны үйренуге болады. Ағаш ұсталығы жиһазды жобалау және құрастыру, есіктер мен терезелерді орнату немесе жөндеу, еден төсеу, жиһаздар мен қалыптарды орнату, жеке ағаш өңдеу, баспалдақ құрылысы, құрылымдық каркас жасау, ағаш конструкцияларын және жиһаздарды жөндеу мен қалпына келтіру сияқты түрлі қызметтерді қамтиды.

Этимология

"Ағаш ұстасы" сөзі – бұл көне француз сөзі carpentier (кейіннен charpentier) ағылшын тіліне аударылған нұсқасы, ол латын тіліндегі carpentarius [artifex], "(көлік) жасаушы" сөзінен шыққан. Орта ағылшын және шотланд тілінде (құрылысшы мағынасында) wright (ескі ағылшын тіліндегі wryhta, "жұмыс" сөзімен туыс) сөзі қолданылған, оны дөңгелек жасаушы немесе қайық жасаушы сияқты күрделі сөздерде де пайдалануға болады.

Ұлыбританияда

Ұлыбританияда ағаш шеберлігі ағаштан жасалған бұйымдарды, мысалы, шатырларды, едендерді және ағаш қаңқалы ғимараттарды орнату дағдысын сипаттау үшін қолданылады, яғни дайын ғимаратта көрінбейтін құрылыс бөліктерін жасау. Оны қарапайым түсіндіруге болады: алғашқы орнату жұмыстары – бұл сырлау жұмыстарынан бұрын жасалатын барлық жұмыс. Екінші орнату жұмыстары сырлаудан кейін жасалады. Екінші орнату жұмыстары, мысалы, плинтустер, есік жақтаулары, есіктер мен терезелерді орнату ағаш шеберлігіне жатса да, бұйымдарды фабрикада жасау және алдын ала өңдеу ағаш өңдеушілігі деп аталады. Ағаш шеберлігі сондай-ақ жолдар мен эстакадалар сияқты құрылыстарды салу кезінде бетон құюға арналған қалыптар жасау үшін де қолданылады. Ұлыбританияда құйылған немесе орнында бетонға арналған ағаш қалыптар жасау шеберлігі – қаптама деп аталады.

АҚШ-та

Америка Құрама Штаттарында ағаш ұсталығы тарихи түрде Ұлыбританиядағы сияқты, ағаш ұстасынан – "жеңіл және әсемдік жұмыстарын жасайтынымен" ерекшеленетін "ауыр және берік" жұмыс ретінде анықталған, бірақ "ағаш ұстасы мен шебердің жұмысы көбінесе біріктіріледі". Шебер деген термин ағаш ұстасы немесе жиһаз жасаушы деген терминдерге қарағанда сирек қолданылады. Бұрын үй салушы және амбар салушы деген терминдер қолданылған, қазір дәстүрлі әдістер мен материалдарды пайдаланатын ағаш ұсталары оларды кейде қолданады. Арнайы бетон қалыптарын құрастыратын адам – қалып ағаш ұстасы.

Тарих

Таспен қатар ағаш та ең көне құрылыс материалдарының бірі болып табылады. Оны құрал-саймандарға, баспанаға және қару-жараққа айналдыру мүмкіндігі тас дәуірінен қола дәуіріне, содан кейін темір дәуіріне дейін технологиялық жетістіктермен жақсарды. Ағаш өңдеудің ең көне археологиялық дәлелдерінің бірі – су құдықтарының қаптамалары. Олардың арасында Чехияның Остров қаласында б.з.д. 5256 жылы табылған емен және қарағайдан жасалған құрылыс, сондай-ақ неолиттің алғашқы кезеңінде, шамамен 7000 жыл бұрын шығыс Германияда қазылған, тілішпен бекітілген емен ағашынан жасалған құрылыс бар. Жазба тілінің пайда болуына дейін ағаш өңдеу тарихы аз сақталған. Білім мен дағдылар әулеттен-әулетке беріліп келді. Тіпті тас суреттері мен жазулар да оны аз ғана қамтыды. Сәулет өнері туралы ең көне толық мәтін – Витрувийдің «De architectura» атты он кітабы, онда ағаш өңдеу туралы да айтылады. Тек 15 ғасырда баспа машинасының ойлап табылуымен бұл өзгерді, бірақ баяу болды, ал 18 және 19 ғасырларда құрылысшылар нұсқаулықтар мен үлгілер жинақтарын жариялай бастады. Әлемдегі ең көне ағаш ғимараттардың бірі – 782 жылы салынған Қытайдағы Нанчан ғибадатханасы, Англиядағы Гринстед шіркеуі, оның бір бөлігі 11 ғасырдан қалған, және Норвегиядағы 12 және 13 ғасырлардағы тілішпен салынған шіркеулер.

Еуропа

XVI ғасырда Еуропада ара өндірістері пайда бола бастады. Американың құрылуының бір бөлігі жаңа құрлықтан ресурстарды, соның ішінде Еуропадағы кемелер мен ғимараттар үшін ағаш алуға деген ниетпен байланысты болды. XVIII ғасырда Өнеркәсіптік революцияның бір бөлігі бу машинасы мен кескіш шегелердің ойлап табылуы болды. Бұл технологиялар дөңгелек араның ойлап табылуымен бірігіп, қаңқалы құрылыстың дамуына әкелді, ол дәстүрлі ағаш құрылысының төмендеуінің бастауы болды. XIX ғасырда электртехника және оны тарату дамыды, бұл қолға ұсталатын электр құралдарын, сым шегелерді және бұрандаларды жаппай өндіруге арналған машиналардың дамуына мүмкіндік берді. XX ғасырда портланд цементі кеңінен қолданыла бастады және бетон негіздері ұсталарға ауыр ағаш тіреулерді алып тастауға мүмкіндік берді. Сонымен қатар, гипсокартон (кеспе тақта) кеңінен қолданыла бастады, ол ағаш қабырғаларға жабылатын әк пластырының орнын басты. Фанера, жасалған ағаш және химиялық өңделген ағаш та пайдалануға түсті. Америкада қолданылатын емес шеберлік түрлері туралы мәліметтер үшін Американың тарихи емес шеберлігіне қараңыз.

Оқыту

Ағаш өңдеу білім мен тәжірибелік дағдыны қатар талап ететін оқытуды қажет етеді. Формалды оқытуда ағаш шебері шәкірт ретінде бастап, одан кейін саяхатшы, ал жеткілікті тәжірибе мен қабілеті болған жағдайда – шебер ағаш шебері мәртебесіне жетеді. Бүгінде кәсіподақ емес кәсіптік бағдарламалар, мысалы, мектеп шеберханалары мен колледждер арқылы алдын ала дайындық алуға болады. Бұл ретте жұмысшы жылдар бойы ағаш шеберлерімен бірге жұмыс істеп, бақылау және көмек көрсету арқылы біліктерін арттырады. Мұндай адам кәсіподаққа мүшелік жарнасын төлеп, саяхатшы куәлігін (кәсіподақ ағаш шеберлері тобында жұмыс істеу құқығын береді) алуға мүмкіндігі бар. Алайда, ағаш шеберінің бригадирі куәлігін ұсынған, бірақ күтілетін білік деңгейін көрсетпеген жұмыскерді міндетті түрде жұмыстан шығарады. Ағаш шеберлері жұмыс берушіде жұмыс істей алады немесе өздігінен кәсіпкерлікпен айналысады. Ағаш шеберінің қандай дайындығы болмасын, кейбір АҚШ штаттары мердігерлерге лицензия алуды талап етеді, ол үшін жазбаша емтихан тапсырып, тиісті сақтандыру полисін жасау қажет.

Мектептер мен бағдарламалар

Балтагерлік кәсібіне арналған ресми оқыту семинарларда, сертификатталған бағдарламаларда, жоғары мектеп бағдарламаларында, онлайн-сабақтарда, жаңа құрылыс, қайта жаңарту және сақтау салаларында қолжетімді. Кейде осы бағдарламалар алдын ала шеберлікке дайындық деп аталады. Қазіргі заманғы британдық құрылыс индустриясында ағаш ұсталары шеберлік бағдарламалары арқылы оқытылады, онда математика, ағылшын тілі және технология пәндері бойынша орта білім берудің жалпы сертификаттары (GCSE) көмектеседі, бірақ міндетті емес. Дегенмен, бұл бағыт артықшылықты деп есептеледі, себебі жастар ұлттық деңгейде мойындалған біліктілікке қол жеткізу үшін білім ала отырып, тәжірибе жинақтай алады. Оқудың екі негізгі бағыты бар: құрылыс ағаш ұстасы және жиһаз жасаушы. Алдын ала шеберлікке дайындық кезеңінде осы екі бағыттың оқушылары 12 апта бойы аптасына 30 сағат оқу залында және жабық шеберханаларда математика, кәсіби терминология және қол және электр құралдарын пайдалану дағдыларын үйренеді. Құрылыс ағаш ұсталарының оқу бағдарламасына дене шынықтыру жаттығулары да кіреді, олар жұмыстың физикалық жағына дайындалуға көмектеседі. Алдын ала шеберлікке дайындық курсын аяқтағаннан кейін, бағаланған оқу бағдарламасын (өте тәжірибелі ағаш ұсталары оқытады) сәтті аяқтаған оқушылар жергілікті кәсіподаққа және құрылыс алаңдарында немесе жиһаз цехтарында жұмыс істейтін кәсіподақ ағаш ұсталарының бригадаларына бірінші жылдық оқушылар ретінде жіберіледі. Келесі төрт жылда, екінші, үшінші және төртінші жылдық оқушылар мәртебесіне көтеріле отырып, оқушылар әр үш ай сайынғы бір апталық оқуға оқу орталығына қайта оралып, кәсіптің нақты аспектілері бойынша тереңірек білім алады. АҚШ-та ағаш ұсталарының 5%-дан азы әйелдер болып табылады. АҚШ-тағы бірқатар мектептер дәстүрлі емес мамандық иелерін тарту үшін әйелдерге арналған және әйелдер оқытатын балтагерлік сабақтарын ұсынады, мысалы: Итакадағы (Нью-Йорк штаты) «Hammerstone: Әйелдерге арналған балтагерлік», Уэйтсфилдтегі (Вермонт штаты) «Yestermorrow» және Портлендтегі (Орегон штаты) «Oregon Tradeswomen».

Үйреншік және жолсерік

Германия мен Австралия сияқты елдерде кәсіпқой ағаш ұстасы ретінде жұмыс істеу үшін ресми шәкірттік курсты (әдетте үш-төрт жыл) өту қажет. Шәкірттік курсын бітірген соң, олар "жүргізуші ағаш ұсталар" деп аталады. 19-шы және тіпті 20-шы ғасырдың басында жүргізуші ағаш ұсталар елдің басқа аймағына барып, сол аймақтың құрылыс стилі мен техникаларын үйреніп, (әдетте) үйіне оралатын. Қазіргі заманда жүргізуші ағаш ұсталардың саяхаттауы міндетті емес, ал бұл термин енді біліктілік және шеберлік деңгейін көрсетеді. Америка Құрама Штаттарындағы кәсіби одаққа біріккен ағаш ұсталар, яғни Американың Ағаш ұсталары мен Жоғары білікті жұмысшылар бірлестігінің мүшелері, ресми жүргізуші мәртебесін алу үшін біліктілік емтиханын тапсыруы керек. Бірақ, сертификаты жоқ кәсіби ағаш ұсталар да өз біліктілігіне, тәжірибесіне немесе кәсіппен айналысып, өзін-өзі қамтамасыз ете алатындығына байланысты жүргізушілер ретінде танылуы мүмкін. Америка Құрама Штаттарында ағаш ұстасы ретінде кәсіби мәртебе алудың бірнеше жолы бар. Ресми оқыту Американың Ағаш ұсталары мен Жоғары білікті жұмысшылар бірлестігі жүзеге асыратын төрт жылдық шәкірттік бағдарламасында жүргізіледі. Бұл бағдарламада шәкірттік дайындықтың он екі аптасын сәтті аяқтағаннан кейін, тәжірибелі ағаш ұсталармен бірге жұмыс істей отырып, төрт жылдық тәжірибелік оқыту жүзеге асырылады. Timber Framers Guild (Ағаш қаңқа шеберлерінің гильдиясы) да дәстүрлі ағаш қаңқа құрылысы бойынша ресми шәкірттік бағдарламасына ие. Оқу Вьетнамдағы Ким Бонь ағаш өңдеушілер ауылы сияқты ұйымдарда да қолжетімді, онда шәкірттер ағаш өңдеу және ағаш ұсталық дағдыларын үйрену үшін тұрып, жұмыс істейді. Канадада әр провинция шәкірттікке қатысты өз стандарттарын белгілейді. Орташа ұзақтығы төрт жылды құрайды және жұмыс орнындағы оқыту сағаттары мен колледж немесе басқа оқу орнындағы техникалық оқытуды қамтиды. Шәкірт алған оқыту сағаттарының санына байланысты, ол біліктілік сертификатын алып, жүргізуші ағаш ұста болады немесе шектеулі көлемде ағаш ұсталықпен айналысуға рұқсат беретін біліктілік сертификатын алады. Канадалық ағаш ұсталар сонымен қатар, Канаданың кез келген жерінде жұмыс істеуге мүмкіндік беретін қосымша провинцияаралық Қызыл мөр алуға құқылы. Қызыл мөр алу үшін шәкірттік курсын аяқтау және қосымша емтихан тапсыру қажет.

Ағаш ұстасы

Бірнеше жыл жұмыс істегеннен кейін, балтагер шеберлікке оқуға немесе емтихан тапсыруға болады. Германия, Исландия және Жапония сияқты кейбір елдерде бұл қиын және қымбат процесс, шеберлік сертификатын алу үшін кең ауқымды білім (экономикалық және құқықтық білімді қоса алғанда) және шеберлік қажет; мұндай елдерде шеберлік статусы, шәкірттерді жұмысқа қабылдап, оқытатын кез келген адам үшін міндетті. Ал АҚШ сияқты басқа елдерде "шебер балтагер" термині кез келген білікті балтагерді сипаттау үшін қолданылуы мүмкін. Толыққанды оқытылған ағаш ұсталары мен балтагерлер көбінесе шеберханаларды жабдықтау, мұрағаттар құру, жиһаз жасау, техникалық қызмет көрсету және жүйелерді орнату сияқты туыс кәсіптерге көшеді.

Материалдар

Балташылар дәстүрлі түрде табиғи ағашпен жұмыс істеді, ол тіліп (ривинг), шаптап немесе шұңғыма арасымен немесе пилорамамен кесу арқылы дайындалды, бұл ағаш (американдық ағылшын тілінде) немесе ағаш материалдары (британдық ағылшын тілінде) деп аталады. Бүгінде балташылар пайдаланатын табиғи және жасалған ағаштар мен көптеген басқа да құрылыс материалдарын көбінесе басқалар дайындап, жұмыс орнына жеткізеді. 2013 жылы Америкадағы балташылар одағы "балташы" терминін барлық қызметтерді білдіретін жалпы атау ретінде қолданды. Одақтағы балташылар атқаратын жұмыстарға "еден төсеу, терезелер, есіктер, ішкі әрлеу, шкафтар, қатты беттік қаптамалар, шатырлар, қаңқа, қаптама, жылу оқшаулау, дыбыс өткізбейтін төбелер, компьютерлік едендер, металл қаңқа, қабырғалар, кеңсе жиһаздары жүйелері, сондай-ақ тапсырыс бойынша немесе зауытта жасалған материалдар, жиектер мен қалыптаулар, төбелік әрлеу, ашық бағаналар мен арқалықтар, көрмелер, мантельдер, баспалдақтар, металл тіреулер, металл торлар және гипсокартон" кіреді.

Америка Құрама Штаттары

Балтагерлік жұмыс көбінесе қауіпті. Ағаш өңдеу және балдау қауіптерінің түрлері: машина қауіптері, ұшып баратын материалдар, құралдың сығуы, өрт және жарылыс, электр тогының соғуы, шу, діріл, шаң және химиялық заттар. АҚШ-та Еңбек қауіпсіздігі және денсаулықты сақтау басқармасы (OSHA) ережелер арқылы аурулардың, жарақаттардың және өрттің алдын талуға тырысады. Дегенмен, жеке кәсіпкерлікпен айналысатын жұмысшылар OSHA заңының қолданыс аясына кірмейді. OSHA мәлімдемесіне сәйкес, "1970 жылдан бері жұмыс орындарындағы қаза болғандардың саны 65 процентке азайды, ал кәсіби жарақаттар мен аурулардың көрсеткіші 67 процентке төмендеді. Сонымен қатар, АҚШ-тағы жұмыс орындарының саны шамамен екі есеге артты". Жалпы қаза болғандардың басты себептері, "қауіпті төрттік" деп аталатын құлау, одан кейін дененің затқа соғылуы, электр тогының соғуы және арасында қысылып қалу. Жалпы құрылыс саласында "жұмыс берушілер белгілі қауіптерден азат жұмыс жағдайларын қамтамасыз етуі керек. Жұмыс алаңдарындағы едендерді таза және, мүмкіндігінше, құрғақ күйде ұстаңыз. Жұмысшыларға қажетті жеке қорғаныш құралдарын тегін ұсыныңыз. Жұмысшыларды жұмыс орындарындағы қауіп-қатерлер туралы олар түсінетін тілде оқытыңыз". Құлаудың алдын алудың мысалдары: жақсы жабылмаған еден тесіктеріне қоршаулар мен аяқ тақталарын орнату, биік платформалар, қауіпсіздік белдіктері мен арқандары, қауіпсіздік торлары, баспалдақ қоршаулары және тұтқаларды пайдалану. Қауіпсіздік – бұл тек құрылыс алаңындағы жұмысшылар туралы ғана емес. Балтагерлердің жұмысы ғимараттың ұзақ мерзімді сапасы мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін, өмірді сақтау кодексінің талаптарына, сондай-ақ баспалдақтар мен құрылыс нормаларына сәйкес болуы керек.

Басқа

Жапон ағаш ұсталығы, дайку – ағаш ұстасының жалпы атауы. Мия дайку (ғибадатхана ағаш ұстасы) ғибадатханалар мен храмдардың сәулетшісі және құрылысшысы болып жұмыс істейді, ал сукия дайку шайханалар мен үйлер салумен айналысады. Сасимоно ши жиһаз жасайды, ал татегуя ішкі әрлеу жұмыстарын жасайды. «Жасыл» ағаш ұсталығы құрылыс жобаларында қолдану үшін экологиялық таза, энергияны үнемдейтін және тұрақты құрылыс материалдарын пайдалануға маманданған. Олар сондай-ақ, аз материалды қажет ететін және сол құрылымдық беріктікті сақтайтын құрылыс әдістерін қолданады. Қайта өңделген (қайта пайдаланған, мақсаты өзгертілген) ағаш ұсталығы – жаңа ағаш өнімдерін жасау үшін ағаш қалдықтарын және тасталған немесе бұзылған жиһаздың бөліктерін пайдалануды білдіреді.