Мәрия, Иосиф және Исаның Египетке қашуы

Кіріспе

Жүсіптің, Мәриямның және нәресте Исаның қашуы туралы Киелі кітаптағы оқиға. Мысырға қашу – Матай ілтебігінде (Матай 2:13–23) және Жаңа өсиеттегі апокрифтерде баяндалған оқиға. Ғалымдардың келуінен кейін көп ұзамай, Жүсіпке түсінде періште көрініп, оған Мәриям мен нәресте Исаны алып Мысырға қашуды бұйырды, себебі патша Ирод осы баланы іздеп, өлтіруге тырысады. Бұл оқиға өнерде Исаның тууының соңғы эпизоды ретінде жиі бейнеленеді және Әулие Мәриямның өмірі мен Мәсіхтің өмірінен құралған циклдердің маңызды бөлігі болды. Әңгімелік дәстүрде "Мысырға қашу кезіндегі демалыс" бейнесі 14-шы ғасырдан кейін дами бастады.

Иродтан қашу

Исаны іздеп келген қасиеттілер Иерусалимдегі Ұлы Иродқа барып, жаңа туған «Яһудилердің Патшасын» қайда табуға болатынын сұрады. Ирод баласының өзінің тағына қауіп келтіретініне қорқып, оны өлтіруге тырысты. Ирод осы баланы өлтіру ниетімен күнәсіздерді қырғынға ұшыратты (Матай 2:16). Бірақ бір періште Жүсіпке түсінде көрініп, Иса мен анасын Мысырға алып кетуді ескертті (Матай 2:13). Мысыр Ирод патшалығының шегінен тыс болғандықтан, қашуға қолайлы орын болды. Алайда, Мысыр да, Иудея да Рим империясының құрамына кіріп, «теңіз жолы» деп аталатын жағалау жолы арқылы байланыстырылғандықтан, олардың арасында саяхаттау оңай және салыстырмалы түрде қауіпсіз болды.

Мысырдан оралу

Біраз уақыттан кейін қасиетті отбасы Мысырдан оралды. Мәтінде Иродтың қайтыс болғаны айтылады. Ирод б.з.д. 4 жылы қайтыс болды деп есептеледі, және Матай оның қалай өлгенін айтпаса да, яһуди тарихшысы Иосиф Флавий оның қанды өлімін ерекше бейнелейді. Қасиетті отбасы қайтып оралатын жер Яһуда деп көрсетілген, бұл Жаңа Өсиеттегі жалғыз орын, онда Яһуда бүкіл Яһуда және Ғалилеяның географиялық сипаттамасы ретінде қолданылады (Матай 2:20), діни топтарды немесе яһуди халқын жалпылама білдірмейді. Дегенмен, олар бастапқыда Яһудаға қайтып оралып бара жатқандай сипатталған, бірақ Архелай жаңа патша болғанын білген соң, олар Ғалилеяға баруға шешім қабылдады. Тарихи деректер бойынша, Архелай өте зорлықшыл және агрессивті патша болғандықтан, 6 жылы римдіктер халықтың шағымдарына жауап ретінде оны тақтан түсірді.

Тарихилығы

Лұқаның Ізгі хабарында бұл оқиға баяндалмаған, оның орнына Киелі Отбасы Иерусалимдегі ғибадатханаға барып, содан кейін Назарет қаласына оралған. Сондықтан Иса семинарының жақтастары Лұқа мен Матайдың тууы мен балалық шағы туралы айтқандарының бәрі қиялдау екеніне келіседі. Матайдың басты тақырыбы – Исаны Мұса пайғамбармен салыстыру, және Мысырға қашу осы тақырыпты көрсетеді. Матайдың балалық шағы туралы баяндауына қатысты, 20 ғасырдың британдық ғалымы Уильям Нил былай деді: «Егер біз тартымды поэтикалық безендірулерден тысқары қарасақ, біз өте ықтимал тарихпен бетпе-бет келеміз. Киелі Отбасының Иродтың өлімінен кейін Мысырға қашуы және олардың қайтып келгенде Ғалилеяға қоныстану себебі, Лұқаның Назаретте тұрғандары туралы ақпаратынан бөлек, жағдайларға байланысты ықтимал». Anchor Bible Series тізіміндегі Матайға арналған түсіндірмелерінде У. Ф. Олбрайт және С. С. Манн былай деп мәлімдейді: «Отбасының Мысырға қашу оқиғасының тарихилығына күмән тудырудың қажеті жоқ. Ескі өсиетте қуғын-сүргіннен, кек алудан немесе экономикалық қысымнан Мысырға паналаған жеке тұлғалар мен отбасылар туралы көптеген сілтемелер бар». Британдық ғалым Р. Т. Франс та оқиғаның тарихилығын қолдайды. «[Жүсіптің] Мысырды жер аудару орны ретінде таңдауы үкіметтен жазалаудан қорқып жүрген басқа палестиналықтардың әдеттеріне сай келді; көрші елде үлкен еврей халқы болғандықтан, ол айқын паналау орны болды. Архелайдың Яһудеяны араламай, Ғалилеяда қауіпсіздік күтуі біз білетін саяси жағдайға сәйкес келеді».

Христиандық

Бұл оқиға Жаңа Келісімнің апокрифтік жазбаларында кеңінен дамытылды, мысалы, жас Исаның алдында пальма ағаштары иілуі, Исаның айдаһарларды қолға түсіруі, шөлдің жануарлары оған құрмет көрсетуі және кейін Исамен бірге айқышқа тігілетін екі тонаушымен кездесуі. Кейінгі әңгімелерде Саломия Исаның күтушісі ретінде отбасыға қосылды. Мысырдағы оқиғалар Мысырда орналасқан Копт Православ шіркеуі үшін ерекше маңызға ие, сондықтан Мысырдың барлық аймақтарында отбасы тоқтаған жерлерді көрсететін көптеген шіркеулер мен қасиетті орындар бар. Олардың ең маңыздысы – қасиетті Сергий мен Бах шіркеуі, ол отбасының үйі орналасқан жерде салынған деп есептеледі. Шығыс христиандығында «Қашу» туралы ең толық және ықпалды әңгімелердің бірі, шамамен жетінші ғасырдағы Псевдо-Матфей Ізгі хабарында келтірілген. Онда күннің ыстығынан шаршаған Мәриям пальма ағашының көлеңкесінде демалады. Сәби Иса керемет түрде пальма ағашын иіп, Мәриямға жемісін ұсынады және тамырынан су ағыны шығарып, оған су береді.

Мұсылман

Құранда Мысырға қашу дәстүрі қамтылмаған, бірақ Әл-Муминун, 50 оған сіңісіп кеткен болуы мүмкін: «Біз Мәриямның ұлы мен анасын бір белгі етіп жасадық және оларды тыныш, суы мол, биік жерде қоныстандырдық». Дегенмен, Исаның тууы туралы оның баяндауы Псевдо-Матфей Ізгі хабарындағы қашу туралы баяндауға өте ұқсас: Мәриям құрма ағашының сабағына сүйеніп баласын туды, ол керемет түрде оған құрмалар мен су ағынын сыйлады. Сондықтан бір дәстүр екіншісіне қарыз болған деп есептеледі. Кейінгі мұсылман жазушыларының көптеген түрлілері Исаның өмірін баяндағанда Мысырға қашу туралы әңгімелер жеткізді. Мысалы, Әбу Исхақ әт-Талабидің «Араис әл-мажалис фи қисас әл-анбиях» – пайғамбарлар өмірінің баяны, қашуды және одан кейін Мысырда он екі жыл тұруды баяндайды; сондай-ақ әт-Табаридің «Пайғамбарлар мен патшалар тарихы» еңбегі де бар.

Литургиялық еске алулар

Копт православие шіркеуі 24 пашонда (Григориан күнтізбесі бойынша 1 маусымда) "Иеміздің Мысырға кіруін" еске алады. Шығыс православие шіркеулері мен грек-католик шіркеулері 26 желтоқсанда Мысырға қашуды еске алады. Католик шіркеуінің Римдік Миссалының 1962 жылға дейінгі басылымдары 17 ақпанда осы оқиғаға арналған айын ұсынады. Марониттік католик шіркеуі 29 желтоқсанда Мысырға қашуды және 30 желтоқсанда "Мысырдан Назаретқа оралуды" еске алады.

Өнер саласында

Мысырға қашу – өнерде жиі бейнеленетін тақырып. Онда Мария мен сәбиді есекке мінгізіп, Жүсіп бастап келе жатқан көрінісі көрсетіледі. Бұл суреттер Византиялық Бейт-Лехемге жасалған сирек сапардың ежелгі иконографиясымен байланысты. Дегенмен, кейде Жүсіп баласын иығына көтеріп алып жүреді. 1525 жылға дейін бұл көбінесе үлкен циклдердің бір бөлігі болып келді, мысалы, Құдай тууы, Мәсіхтің өмірі немесе Марияның өмірі. 15 ғасырдан бастап Нидерландыда Киелі отбасының саяхат барысында демалуы бейнеленген, Киелі кітапта көрсетілмеген тақырып – Мысырға қашу кезіндегі тынығу кең таралды. 16 ғасырдың соңына қарай бұл көрініс алғашқы саяхатшы отбасыдан да жиі кездесетін болды. Отбасына көбінесе періштелер еріп жүреді, ал ертеректегі суреттерде кейде Иеміздің інісі, Жақыптың ағасы бейнеленген. Ол Жүсіптің бұрынғы некеден туған ұлы ретінде түсіндіріледі. Мұндай көріністердің фонында (Трент соборы жазбалардағы қосымша мәліметтерге шектеу қойғанға дейін) көптеген апокрифтік кереметтер бейнеленді, бұл ландшафт суретінің дамуына мүмкіндік берді. "Бидай кереметі" көрінісінде, қуып жететін сарбаздар шаруалардан Қасиетті отбасы қашан өткенін сұрайды. Шаруалар шындықты айтады, олар бидай егіп жатқанда өткенін мәлімдейді, бірақ бидай керемет түрде толық бойға жетіп өседі. "Сенімді мүсіннің кереметі" көрінісінде, сәби Иса өткен кезде, пұтқа табынушылардың мүсіні тұғырынан құлайды және шөлден бұлақ ағып шығады (бастапқыда бөлек болған оқиғалар кейін біріктірілді). Басқа да аңыз бойынша, қарақшылар саяхатшыларды тонаудан бас тартып, құрма ағашы иіліп, жемісін алуға мүмкіндік береді. 16 ғасырда ландшафт суретіне қызығушылық артқан кезде, бұл тақырып жеке суреттер үшін танымал болды, көбінесе үлкен ландшафтта шағын бейнеленген тұлғалар көрсетілді. Бұл тақырып неміс романтиктерінің арасында ерекше танымал болды, ал 19 ғасырдың соңында Жаңа өсиеттегі көптеген тақырыптардың бірі ретінде шығыстық стильде бейнеленді. 18 ғасырдың суретшісі Джанбатиста Тиеполо Мысырға қашудан 24 көріністі бейнелейтін суреттер сериясын жасады, олардың көпшілігі тек Қасиетті отбасының саяхаттаған түрлі көріністерін көрсетті. Мысырға келгеннен кейін орын алатын оқиға – сәби Исаның өзінің туысы, сәби Жақия Шомылдыру рәсімін жасаушымен кездесуі. Аңыз бойынша, ол Бетлехемнен бас періште Уриелдің қырғыннан бұрын құтқарылып, Мысырда Киелі отбасына қосылған. Екі қасиетті баланың кездесуі Ренессанс кезеңінде көптеген суретшілердің туындыларында бейнеленді, Леонардо да Винчи және Рафаэль осы тақырыпты танымал етті, мысалы, Леонардоның "Тастар құдайы" сияқты туындылары арқылы. "Мысырға қашу" Генри Осава Таннердің сүйікті тақырыбы болды, ол Киелі отбасының Ирод патшаның өлтірушілерінен жасырынуын бейнелейді (Маттай 2:12–14). Онда Таннер жеке бостандық, қуғын-сүргіннен қашу және афроамерикалықтардың Оңтүстіктен Солтүстікке көшіп кету мәселелеріне деген сезімталдығын көрсетеді. Ортағасырлық Ордо Рахелис циклінің екі пьесасында Мысырға қашу туралы әңгіме бар, ал Флери пьеса кітабында Мысырдан қайтудың жалғыз драмалық бейнесі сақталған.

The Flight into Egypt was a popular subject in art, showing Mary with the baby on a donkey, led by Joseph, borrowing the older iconography of the rare Byzantine Journey to Bethlehem. Nevertheless, Joseph is sometimes holding the child on his shoulders. Before about 1525, it usually formed part of a larger cycle, whether of the Nativity, or the Life of Christ or Life of the Virgin. From the 15th century in the Netherlands onwards, the non Biblical subject of the Holy Family resting on the journey, the Rest on the Flight into Egypt became popular, by the late 16th century perhaps more common than the original traveling family. The family were often accompanied by angels, and in earlier images sometimes an older boy who may represent James the Brother of the Lord, interpreted as a son of Joseph, by a previous marriage. The background to these scenes usually (until the Council of Trent tightened up on such additions to scripture) included a number of apocryphal miracles, and gave an opportunity for the emerging genre of landscape painting. In the Miracle of the corn, the pursuing soldiers interrogated peasants, asking when the Holy Family passed by. The peasants truthfully said it was when they were sowing their wheat seed; however the wheat has miraculously grown to full height. In the Miracle of the idol a pagan statue fell from its plinth as the infant Jesus passed by, and a spring gushed up from the desert (originally separate, these are often combined). In other less commonly seen legends, a group of robbers abandoned their plan to rob the travelers, and a date palm tree bent down to allow them to pluck the fruit. During the 16th century, as interest in landscape painting grew, the subject became popular as an individual subject for paintings, often with the figures small in a large landscape. The subject was especially popular with German Romantic painters, and later in the 19th century was one of a number of New Testament subjects which lent themselves to Orientalist treatment. Unusually, the 18th century artist Gianbattista Tiepolo produced a whole series of etchings with 24 scenes from the flight, most just showing different views of the Holy Family travelling. A subject taking place after the arrival in Egypt is the meeting of the infant Jesus with his cousin, the infant John the Baptist, who, according to legend was rescued from Bethlehem before the massacre by the Archangel Uriel, and joined the Holy Family in Egypt. This meeting of the two Holy Children was to be painted by many artists during the Renaissance period, after being popularized by Leonardo da Vinci and then Raphael with works like Leonardo's Virgin of the Rocks. The "Flight into Egypt" was a favorite theme of Henry Ossawa Tanner, depicting the Holy Family's clandestine evasion of King Herod's assassins (Matthew 2:12–14). In it Tanner expresses his sensitivity to issues of personal freedom, escape from persecution, and migrations of African Americans from the South to the North. Two plays of the medieval Ordo Rachelis cycle contain an account of the flight into Egypt, and the one found in the Fleury Playbook contains the only dramatic representation of the return from Egypt.

Музыка саласында

Француз композиторы Гектор Берлиоздың 1854 жылғы "Христос балалығы" ораториясы Иродтың түсінен бастап, оның Даналармен кездесуінен, періштелердің ескертуінен және Мысырға қашудан, Киелі Отбасының Саиске келгеніне дейінгі оқиғаларды суреттейді. Немец композиторы Макс Брухтың екі хорлық туындысы Мысырға қашу тақырыбын негізге алады: "Киелі Отбасының қашуы" (1863) және "Мысырға қашу" (1871). Немец композиторы Валентин Руккбейер "Мысырға қашу" деген опера жазды, ол 2021/22 жылдары Модена коммунальдық театрында, Линц мемлекеттік театрында және Сербия ұлттық театрында қойылды.

Назареттіктер, назареттіктер және назирлер

Лұқа Исаның отбасының бастапқыда Назарет қаласынан екенін айтса, Матай олардың Архелайдан қорқып, Иродтың орнын басып Яһудеяны басқарғандықтан, сол қалаға көшіп келгенін жазады. Назарет, қазіргі кезде қала, Ескі Ұстазда, Иосиф Флавийдің еңбектерінде немесе раввиндік көздерде есімдері жоқ. Дегенмен, көптеген христиандық Киелі кітап археологтары, мысалы, евангелист және египтолог Кеннет Китчен, Иса заманында осы аймақта ауыл болғанына сенімді. Кларк Назареттің ірі Сепфорис қаласынан солтүстікке қарай орналасқандығын атап көрсетеді. Ол кезде Сепфорис Ұлы Иродтың қайтысынан кейін болған қырқыстарда көп бұзылған еді және Ирод Антипа оны қайта жаңартып жатқан. Сондықтан Кларк, Жүсіптің, ағаш шеберлігімен айналысатын адамның, осында жұмыс табуға мүмкіндік алғанын болжайды. «Ол назареттік деп аталады» деген қысқаша тізімнің қиындығы – оның Ескі Ұстазда немесе басқа да қолда бар көздерде кездеспейтіні. Ең жақын ұқсас мәтін – Жарғылар кітабында Самсон туралы айтылады, онда бала назир болады делінеді, ал назир – діни тақуалықты ұстанатын белгілі бір типтегі адам. «Назир» және «Назарет» есімдерінің өте ұқсас болуы, Назарет есімі Евангелия жазылғанға дейін басқа көздерде кездеспеуі және мәтіннің батырдың тууы туралы бірге жүретін сөйлемдерге ұқсас болуы көптеген зерттеушілерді Матайдың бастапқыда Исаны назир деп атағанын, бірақ кейін «назареттік» деп өзгертіп, Назарет деген жерді ойлап тапқанына алып келді, себебі тақуалық талаптары кейінгі діни практикаларға қайшы келді. Киелі кітап зерттеушісі Р.Т. Франс бұл түсіндірмені жоққа шығарып, Исаның назир емес екенін және оның ешқашан назир деп сипатталмағанын айтады. Тағы бір теория, бұл Исаның пайғамбарлығындағы «Исаның тұқымынан таяқ шығады және оның тамырларынан бұтақ өседі» деген сөздерге негізделген. Еврей тілінде «бұтақ» деген сөз נצר (netzer) деп аударылады. «Нецериттер» деп аталатын діни рудың Нецерет/Назарет болып белгілі болған жерге қоныстанғаны мүмкін. Баргил Пикснер «Иисус Галилея арқылы жүргенде» атты еңбегінде Исаға берілген «назареттік» атауы оның туған қаласына емес, патшалық тегіне сілтеме жасайтынын айтады. Бұл сөздерді грек тіліне аударғанда мағынасын жоятын болса да, Матайдың жазбаларында еврей тіліндегі сөздермен ойнау жиі кездеседі, бұл осы Евангелияның кейбір бөлімдері бастапқыда еврей тілінде жазылғанын көрсетеді.

While Luke places Jesus' family as being originally from the town of Nazareth, Matthew has the family moving there, fearing Archelaus who was ruling in Judea in place of his father Herod. Nazareth, now a town, is not mentioned by the Old Testament, Josephus or rabbinical sources, though many Christian Bible archaeologists, such as the evangelical and egyptologist Kenneth Kitchen, state that they are fairly sure that a village existed in the area at the time of Jesus. Clarke notes that the location of Nazareth is just to the north of where the large town Sepphoris was located. At the time, Sepphoris had been largely destroyed in the violence following the death of Herod the Great, and was being rebuilt by Herod Antipas, hence Clarke speculates that this could have been seen as a good source of employment by Joseph, a carpenter. The difficulty with the brief quote he will be called a Nazarene is that it occurs nowhere in the Old Testament, or any other extant source. The most similar known passage is Judges where of Samson it says the child shall be a Nazirite, where a nazirite was a specific type of religious ascetic. That the Nazirite and Nazareth are so similar in name, while Nazareth isn't mentioned in any other source until after the Gospels have been written, and that the passage almost parallels one about the birth of a hero who was a Nazirite, has led many to propose that Matthew originally had Jesus being a Nazirite, but it was changed to Nazarene, inventing a location named Nazareth, when the ascetic requirements fell foul of later religious practices. Biblical scholar R. T. France rejects this explanation, stating that Jesus was not a Nazirite and claiming that he is never described as one. Another theory is that it is based on a prophecy at , which states there shall come forth a rod out of the stem of Jesse, and a Branch shall grow out of his roots: — the Hebrew for branch is נצר (netzer). The priestly clan of the "netzerites" possibly settled in the place which became known as Netzereth/ Nazareth. Bargil Pixner in his work "With Jesus Through Galilee" says that the title Nazarene, given to Jesus, alludes not so much to his town of origin as to his royal descent. While this piece of wordplay is meaningless when translated into Greek, Hebrew wordplay is not unknown in Matthew, underlining the opinion that some parts of this gospel were originally written in Hebrew.

Мысырға қашумен байланысты христиандық дәстүрлер

Мысырға қашу – Мәриямның жеті қайғысының бірі. Жергілікті француз дәстүрі бойынша, Безиердің алғашқы епископы ретінде құрметтелген мысырлық әулие Афродизий, Киелі Отбасы Мысырға қашқанда оларға пана берген адам болған. Копт христиандығында Киелі Отбасы Мысырдың көптеген аймақтарын аралаған, оның ішінде Мустуруд (қазіргі Мәриям Ана шіркеуі орналасқан жер), Уади Эль Натрун (онда төрт ірі монастырь бар) және Ескі Каир, сондай-ақ Фарама, Тель Баста, Саманоуд, Билбайс, Самалут, Маади, Әл-Матария, Арган және Асиут сияқты жерлерге барған деп есептеледі. Сондай-ақ, Киелі Отбасы Копт Каиріне барып, Әулие Сергий мен Баку шіркеуінің (Абу Серга) және Киелі Мәриям шіркеуінің (Вавилон Эль Дараг) қазіргі орналасқан жерінде болған. Әл-Матарияда, бұрынғы Хелиополисте және қазір Каирдің бір бөлігінде 1672 жылы отырғызылған сикомор ағашы (және оған іргелес шіркеу) бар. Бұл ағаш, Мариямның демалып өткен немесе кейбір деректерде қуғыншылардан ағаш қуысының ішінде жасырылған жеріндегі бұрынғы ағаштың орнына отырғызылған. Ал ізгі ниетті бұлбұлдар кіреберісті тығыз тормен жапқан деседі.

Комментарийлер

Корнелий Лапид Мысырға қашу туралы пікір білдіріп, «тропологиялық тұрғыдан Мәсіх Мысырға қашып кетті, бізді жер аударылуды жек көруге үйрету үшін және біз, жер бетіндегі саяхатшылар мен шеттенушілер ретінде, көктегі нағыз отанымызға ұмтылуымыз үшін. Сондықтан Петр Хризолог (Serm. 115) былай дейді: «Мәсіх қашу арқылы бізді қудалау кезінде қашуды жеңілдетуі үшін қашты». Әйгілі Григорий Назианз (Orat. 28) «Барлық жер мен ешбір жер менің елім емес» деді. Григорий үшін ешбір жер отаны болған жоқ, себебі оның отаны – көк. Ол бүкіл әлемді өзінің отаны деп қарағандықтан, әрбір жер оның отаны болды. Сократтан қай елден екені сұралғанда, ол: «Әлемнің азаматымын» деп жауап берді.

Юст Кнехт ұшудың Құдайдың барлықбілімін көрсеткенін айтады, былай деп жазады: «Құдай Иродтың ертеңгісін екі жасқа дейінгі балаларды өлтіру үшін Бетлехемге әскер жіберетінін білді; сондықтан киелі Жүсіпке түн ортасында қашуға бұйрық берді. Раббы Құдай Иродтың қайтыс болатын уақытын, сондай-ақ оның ұлы және мұрагері Архелайдың зұлым мінезін де білді. Сондықтан Жүсіпке Яһудеяға қайтып бармай, Ғалилеядағы Назарет қаласына барып, онда тұруға бұйырды». Роджер Бакстер өзінің «Медитацияларында» ұшу туралы ой бөліседі: «Құдайдың ойлары мен адамдардың ойлары қаншалықты өзгеше! Мәсіх дүниеге келгеннен кейін дереу жер аударылды. Құдіретті Құдай оңайлықпен Иродтан әлемді құтқара алатын, оның ашуын басаңдата алатын немесе Өзінің Құдай Ұлын көрінбейтін ете алатын еді, бірақ ол қауіпсіздіктің қарапайым жолдарын таңдады және оның Ұлы қашуға мәжбүр болды. Бұл Құтқарушының қадір-қасиетіне келтіретін үлкен кемшілік және қиындықтарға толы еді. Құдай Өзі сүйетін адамдармен осылай қарым-қатынас жасайды. Сен Құдайдың Ұлынан артықсың ба? Егер солай болса, неліктен Оның құдіреті сен үшін дайындаған сынақтарға шағымданасың?»