Кіріспе
Балалық шақтағы өлімге әкелетін генетикалық жағдай. Баттен ауруы көбінесе NCL-дің (немесе "3-түрі") жасөспірімдер түрі ретінде қарастырылса да, кейбір дәрігерлер Баттен ауруы терминін NCL-дің барлық түрлерін сипаттау үшін қолданады. Тарихи тұрғыдан алғанда, NCL аурудың басталу жасына қарай нәрестелік NCL (INCL), кеш нәрестелік NCL (LINCL), жасөспірімдік NCL (JNCL) немесе ересектердегі NCL (ANCL) болып жіктеледі. Баттен ауруымен байланысты кем дегенде 20 ген анықталды, бірақ Баттен ауруының ең көп таралған түрі – жасөспірімдердегі NCL, CLN3 генімен кодталған Бэттенин ақуының мутацияларымен байланысты. Алғаш рет 1903 жылы сипатталған. Алғашқы белгілері: жеңіл мінез-құлық және әрекеттегі өзгерістер, баяу оқу немесе регрессия, қайталама сөйлеу немесе эхолалия, ұқыпсыздық немесе құлау. Нәрестелік түрінде бас өсуінің баяулауы, төменгі аяқ-қолдардың (аяқтар мен табандардың) қан айналымының нашарлауы, дене майы мен бұлшық ет массасының азаюы, омыртқаның қисылуы, гипервентиляция және/немесе тыныс алуды тоқтату, тістерді қысу және іш қату болуы мүмкін. Уақыт өте келе, ауруға шалдыққан балалар ақыл-ой қабілетінің нашарлауын, нашарлайтын ұстамаларды және көру, сөйлеу және қимыл-қозғалыс дағдыларының прогрессивті жоғалуын бастан кешіреді. Баттен ауруы – өлімге алып келетін ауру; өмір сүру ұзақтығы түріне немесе нұсқасына байланысты өзгереді. Жасөспірімдердегі Баттен ауруымен ауырған қыздар алғашқы белгілерін ұлдарға қарағанда бір жыл кешірек көрсетеді, бірақ орташа есеппен бір жыл ертерек қайтыс болады.
Although Batten disease is usually regarded as the juvenile form of NCL (or "type 3"), some physicians use the term Batten disease to describe all forms of NCL. Historically, the NCLs were classified by age of disease onset as infantile NCL (INCL), late infantile NCL (LINCL), juvenile NCL (JNCL) or adult NCL (ANCL). At least 20 genes have been identified in association with Batten disease, but juvenile NCL, the most prevalent form of Batten disease, has been linked to mutations in Battenin, the protein encoded by the CLN3 gene. It was first described in 1903. Early signs may be subtle personality and behavioral changes, slow learning or regression, repetitive speech or echolalia, clumsiness or stumbling. Slowing head growth in the infantile form, poor circulation in lower extremities (legs and feet), decreased body fat and muscle mass, curvature of the spine, hyperventilation and/or breath holding spells, teeth grinding and constipation may occur. Over time, affected children experience mental impairment, worsening seizures and progressive loss of sight, speech and motor skills. Batten disease is a terminal disease; life expectancy varies depending on the type or variation. Females with juvenile Batten disease show first symptoms a year later than males, but on average die a year sooner.
Себеп
NCL – аутосомалық рецессивті жолмен мұрагерлікке берілетін аурулар тобы. Жиынтығында Беттен ауруы деп аталатын NCL-дер балалар нейродегенеративті ауруларының басым бөлігіне жауап береді. NCL-дің нақты түрі симптомдардың пайда болу жасымен және қатысты генетикалық мутациямен анықталады. Қазіргі таңдағы мәліметтер бойынша, он геннің мутациясы Беттен ауруының дамуына себеп болады; "көрсеткіші 12 500 тірі туған баланың біріне дейін жетеді". Ерте балалар NCL (LINCL): CLN2 лизосомалық фермент қызметін атқаратын TPP1 ақуызын кодтайды. Жастар NCL (JNCL): CLN3 лизосомалық трансмембраналық ақуызды кодтайды.
Диагностика
Бэттен ауруы сирек кездеседі; дұрыс диагноз қойылмаса, медициналық шығындар артады, отбасылық стресс туындайды және науқастың жағдайын нашарлататын қате емдеу түрлерін қолдану қаупі туады. Дегенмен, Бэттен ауруы дұрыс анықталса, оны диагностикалау мүмкін. Көру қабілетінің нашарлауы – аурудың ең көп байқалатын белгісі. Балалық шақтағы Бэттен ауруымен ауыратын науқастарда көру қабілетінің толық немесе ішінара жоғалуы жиі дамиды, ал ересектерде басталатын Бэттен ауруында көру қабілеті көбінесе сақталады. Бэттен ауруына күдік туған балалар мен ересектер алдымен оптометрист немесе офтальмологқа қаралуы керек. Орталық макуладағы торлы қабықтың пигменттік эпителийінің түйіршіктілігі сияқты көру қабілетінің нашарлауының жиі кездесетін аномалияларын анықтауға көмектесетін fundus eye зерттеуі жүргізіледі. Көз жасушаларының жоғалуы, басқа да ауруларда кездеседі дегенмен, Бэттен ауруының ескерту белгісі болып табылады. Егер Бэттен ауруы күдік тудырса, диагнозды нақты растау үшін бірнеше тесттер жүргізіледі, олардың ішінде: Қан немесе зәр сынақтары Бэттен ауруын көрсететін аномалияларды анықтауға көмектеседі. Мысалы, NCL-мен ауыратын көптеген адамдардың зәрдегі Долихол деңгейі жоғары болып табылады. Микроскоп арқылы қан жағындарында тесіктер немесе қуыстар бар (вакуолизацияланған) ақ қан жасушаларының (лимфоциттер) болуы, NCL-ді көрсететін басқа да белгілермен бірге, CLN3 мутацияларынан туындаған жасөспірім түріне қатысты болуы мүмкін. Бұл диагностикалық әдіс пайдалы, бірақ Баттен ауруын диагностикалау үшін басқа инвазивті тесттер сенімдірек. Электроэнцефалограмма (ЭЭГ) – адамның бас терісіне бекітілген арнайы зондтарды қолданатын әдіс. Ол мидағы электр тогының/сигналдарының белсенділігін тіркейді, бұл медицина мамандарына мидағы электрлік үлгілерді талдауға мүмкіндік береді. ЭЭГ науқаста ұстамалар бар-жоғын анықтауға көмектеседі. Паллиативтік емдеу – симптомдық және қолдаушы ем. «The New England Journal of Medicine» журналында сипатталған милазен – генетикалық ауруды емдеудің алғашқы «жекешелендірілген» емдеуі деп саналады. Ол Мила Маковецтің құрметіне аталған, осы препаратты қабылдайтын жалғыз науқас болуы мүмкін.
Blood or urine tests can help detect abnormalities that may indicate Batten disease. For example, elevated levels of Dolichol in urine have been found in many individuals with NCL. The presence of vacuolated lymphocytes—white blood cells that contain holes or cavities (observed by microscopic analysis of blood smears)—when combined with other findings that indicate NCL, is suggestive for the juvenile form caused by CLN3 mutations. This diagnostic technique is useful, but other invasive tests are more reliable for diagnosing Batten disease. Electroencephalogram (EEG) is a technique that uses special probes attached on to the individual's scalp. It records electrical currents/signals, which allow medical experts to analyze electrical pattern activity in the brain. EEG assists in observing if the patient has seizures. Palliative treatment is symptomatic and supportive. One drug, an antisense oligonucleotide, milasen, described in The New England Journal of Medicine, is believed to be the first "custom" treatment for a genetic disease. It is named after Mila Makovec, the only patient who may ever take it.
Тарих
Бэттен ауруы 1903 жылы алғаш рет сипаттаған британдық педиатр Фредерик Бэттеннің атымен аталады. Спильмейер-Вогт-Шёгрена Баттен ауруы деп те белгілі, ол нейрондық цероидтық липофусциноз (НЦЛ) деп аталатын аурулар тобының ең көп кездесетін түрі. Баттен ауруы көбінесе НЦЛ-дің жасөспірімдік түрі ретінде қарастырылса да, кейбір дәрігерлер НЦЛ-дің барлық түрлерін сипаттау үшін Баттен ауруы терминін қолданады. Клиникалық сынақ сәйкестендірілмеген, рандомизацияланбаған және соқырланбаған, сондай-ақ бір мезгілдегі плацебо/қалпым бақылау тобы болмағанмен, негізгі нәтиже көрсеткішін бағалау емделген балалардағы ЛИНЦЛ прогрессиясының баяулауын көрсетті. Зерттеушілердің пікірінше, ЖНЦЛ-де жиі кездесетін неврологиялық жетіспеушіліктер мидағы АМРА рецепторларының жоғары белсенділігінен туындауы мүмкін. Бұл гипотезаны тексеру үшін зерттеушілер әсер етуші егешқұйрықтарға АМРА антагонистерін енгізді. Антагонистпен емделгеннен кейін әсер етуші егешқұйрықтардың моторлық дағдылары айтарлықтай жақсарды, бұл ЖНЦЛ-дегі неврологиялық жетіспеушіліктердің АМРА рецепторларының жоғары белсенділігінен туындайтыны туралы гипотезаны қолдайды. Бұл зерттеулер адамдардағы ЖНЦЛ-дің неврологиялық жетіспеушіліктерін жеңілдетуге көмектесуі мүмкін. 2006 жылдың қарашасында АҚШ тағайындағаннан кейін, нейрохирург Натан Селден, педиатр Боб Штайнер және Орегон денсаулық және ғылым университетіндегі Доернбехер балалар ауруханасының әріптестері клиникалық зерттеуді бастады, онда тазартылған нейрондық шектік жасушалар алты жасар Дэниел Кернердің миына енгізілді, ол Баттен ауруынан қалыпты түрде жүру және сөйлеу қабілетін жоғалтқан. Бұл пациент Пало-Альтодағы StemCells Inc. биотехнологиялық компаниясынан алынған шектік жасушалар өнімінің инъекциясын алған алты пациенттің біріншісі болды. Бұл жаралғылық шектік жасушаларды адам миына алғаш рет трансплантациялау болып саналады. Желтоқсанның басында бала үйге қайтуға жеткілікті жақсы жағдайға келді және сөйлеу қабілетінің қалпына келуі туралы хабарлар түсті. Дегенмен, І фаза клиникалық сынақтарының басты мақсаты трансплантацияның қауіпсіздігін зерттеу болды. Жалпы алғанда, І фаза деректері көрсеткендей, мидың бірнеше жеріне тікелей трансплантациялау процедурасы арқылы берілген адам нейрондық шектік жасушаларының жоғары дозалары, содан кейін 12 айлық иммуносупрессия барлық алты қатысушыға жақсы көтерілді. Пациенттердің медициналық, неврологиялық және нейропсихологиялық жағдайлары трансплантациядан кейін аурудың қалыпты барысына сәйкес келді. 2013 жылдың қарашасында Корнелл университетінің Вейлл медициналық колледжі гендік жеткізу векторының қауіпсіздігін зерттеуге қатысушыларды іріктеуді бастады, бұл сынақ рандомизацияланбаған қауіпсіздік және тиімділік сынағы ретінде сипатталды. 2014 жылдың наурыз айында Рочестер университетінде басталған сынақтың бөлігі ретінде. Микофенолат мофетилінің тиімділігі мен қауіпсіздігін анықтау үшін гендік жеткізу векторы қолданылып сыналып жатыр. 2019 жылдың сәуірінде Haney және басқалар миға ерітілетін лизосомалық фермент TPP1 жеткізіп, ауруды емдеді. Нәтижелер көрсеткендей, емделгеннен кейін балалық нейрондық цероидтық липофусциноз (ЛИНЦЛ) ауруы бар егешқұйрықтардың өмір сүру деңгейі жоғарылады. Емдеу кезінде тұздық сумен емделген егешқұйрықтармен салыстырғанда нейровоспаление, яғни нейрондық зақымдану мен өлімге әкелетін жиі кездесетін жанама әсер де азайды. Баттен сияқты күрделі ауруларда аурудың бірнеше аспектісін бір уақытта емдейтін терапиялар, бір аспектіге назар аударатындарға қарағанда жоғары нәтиже беруі мүмкін. "Нервтік аурулары бар пациенттерге бірнеше емдеу стратегияларын қолдану қосымша пайда әкелуі мүмкін, бірақ бұл тәсілдің пайдасын біріктірілген емдеудің тудыруы мүмкін қосымша жағымсыз әсерлермен мұқият салыстыру керек", - деп жазды зерттеушілер. Медициналық команда сондай-ақ "соңғы 20 жыл ішінде Баттен ауруы бойынша жұмыс істейтін ғалымдар мен дәрігерлер тиімді емдеуге жету үшін бұрын-соңды болмаған қарқынмен жұмыс істеді" деп атап өтті. "Баттен ауруын зерттеудегі соңғы жетістіктер жақын арада тиімді және мақсатты емдеу әдістерінің қол жетімді болатынына үміт береді", - деді зерттеушілер, "Баттен ауруын зерттеу қауымдастығы тиімді және нәтижелі сирек кездесетін ауруларды зерттеудің қалай жүзеге асырылуының үлгісіне айналуда" деп қосты.