Кіріспе

Давао Ориентал, Филиппиннің астанасы Мати, ресми түрде Мати қаласы (; ; ), Филиппиннің Давао Ориентал провинциясының 5-ші санаттағы құрамдас қаласы және астанасы. Минданао аралының оңтүстік-шығысында орналасқан және Филиппиннің екінші ең көп халқы бар Давао қалалық аймағының және оны басқаратын MDDA ұйымының құрамына кіреді. 2020 жылғы халық санауы бойынша, қала халқы 147 547 адамды құрайды. Матиде үш шығанақ бар: Пуджада, Майо және Балете. 2022 жылы әлемдегі ең әдемі шығанақтар қауымдастығы (Les Plus Belles Baies du Monde) осы шығанақтарды әлемдегі ең әдемі шығанақтардың бірі деп мойындады, бұл бір қалада үш шығанақтың болуымен ерекшеленеді, содан бері қала 'Көрікті шығанақтар қаласы' деген лақап атын алды. ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Хамигуитан тауының күн шығысына қарайтын және Матидің үш шығанағына қарап тұрған бөлігі Мати қаласының аумақтық құзыретінде орналасқан. 2023 жылғы қалалар мен муниципалитеттердің бәсекеге қабілеттілік индексі (CMCI) бойынша Мати Филиппиндегі бәсекеге қабілетті қалалардың арасында 114 қаланың ішінде 39-шы орынды иеленді. 2020 жылдан бері Мати қаласының әкімдігі Ішкі істер және жергілікті басқару министрлігінің 'Жақсы жергілікті басқару' және 'Жақсы қаржылық басқару' белгілерін тұрақты түрде алып келеді.

Тарих

Мати – Мандая тіліндегі «Маа ти» сөзінен туындаған, бұл сөз қалың жаңбырдан кейін де тез кеуіп кететін шағын өзенді білдіреді. Алғашқы қоныс салушылар – австронезиялық тайпалары Мандая және Калаган, сондай-ақ араб-үнді-малай әсеріне ұшыраған Магуинданао және Маранао тайпалары болды.

Испания кезеңі

Капитан Пруденсио Гарсия, 1861 жылы алғашқы саяси-әскери басшы, және оның серігі Хуан Назарено Давао Ориенталда Мати және тағы екі елді мекенді құрды.

Америка кезеңі

1903 жылғы 29 қазанда №21 заңға сәйкес Мати муниципалитет деп жарияланды.

Қалалық аудан

2007 жылдың 20 маусымында Сайлау комиссиясы Мати муниципалитетін құрамдас қалаға айналдыратын 9408 Республикалық заңның ратификациясын ресми түрде жариялады. 18 маусымда өткен плебисцитте 26 ауыл мен 266 сайлау учаскесінде тіркелген 51 287 сайлаушының ішінде 18 267 сайлаушы дауыс берді. Соңғы қорытынды көрсеткендей, «Иә» деп дауыс бергендер – 18 267 (%), «Жоқ» деп дауыс бергендер – 846 (1,6%). 2008 жылдың 18 қарашасында Филиппин қалаларының лигасы ұсынған шағым бойынша Жоғарғы Сот Мати және тағы 15 қаланың қала мәртебесін бекіткен заңды конституцияға қайшы деп шешті. 2009 жылдың 22 желтоқсанында Мати және тағы 15 муниципалитет 2008 жылдың 18 қараша күнгі сот шешімінен бас тартылғаннан кейін қала мәртебесін қайта алды. 2010 жылдың 23 тамызында сот 2008 жылдың 18 қарашасындағы шешімін күшінде қалдырып, Мати мен 15 қаланы қарапайым муниципалитеттерге айналдырды. Соңында, 2011 жылдың 15 ақпанында Мати және тағы 15 муниципалитет қала мәртебесіне ие болды, қалаға айналудың барлық заңдық талаптарға сәйкес екені жарияланды. Алты жылдық сот дауларынан кейін, Филиппин қалаларының лигасы кеңесінің шешімімен Мати және тағы 15 қаланың қала мәртебесі мойындалды.

География

Матиде үш қорғалған аймақ бар: Хамигуитан тауының жабайы табиғат қасиетті орны, Мати қорғалған ландшафты және Пуджада шығанағының қорғалған ландшафты және теңіздік көрінісі. Дахикан жағажайына да туристер мен жергілікті тұрғындар жиі келеді.

Климат

Матиде тропикалық жаңбырлы ормандарға тән климат орналасқан, жыл бойы мол жауын-шашын жауады. Нақты құрғақ маусым жоқ, бірақ мамырдан шілдеге дейін жаңбырдың ең жоғары деңгейі байқалады, ал маусым – жылдың ең жаңбырлы айы, онда 28 күн жаңбыр жауады. Температура жыл бойы тұрақты сақталады. Матидегі орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 2109 мм-ден аспайды (83.1 дюйм). Ақпан – жылдың ең құрғақ айы, онда бар болғаны 18 жаңбырлы күн және 141 мм жауын-шашын (5.6 дюйм) жауады. Орташа ең жоғары температура 30°C (85°F), ал орташа ең төмен температура 23°C (74°F). Ең суық ай – шілде, онда айдың барлық күндерінің 95,2%-ы 30°C-тан төмен температураны көрсетеді, ал ең ыстық ай – сәуір, онда айдың барлық күндерінің 62,9%-ы 30°C-тан төмен температураны көрсетеді.

Демография

Мати Давао аймағындағы Давао қаласы, Тагум, Панабо және Дигостан кейін халық саны бойынша бесінші қала.

Этностық және тілдер

Себуано тілі ең көп таралған тіл, ал оған сәйкес келетін этникалық топ (Бохоланолар кіші тобын қоса алғанда) 2000 жылғы халық санауы бойынша жалпы үй шаруалықтарының халқының 71,55% құрайды. Мандая 12,74% көрсеткішпен екінші орында, ал Калаган 6,87% көрсеткішпен үшінші орында тұр. Мати тұрғындарының көп бөлігі Висая аймағынан келген көшіп келгендердің ұрпақтары, олар жұмыс іздеу үшін орман шаруашылығы, кен өндіру, егіншілік, балық аулау, сауда және оқыту салаларында келген. Бикол-Орталық тілі Субанган мұражайына жақын орналасқан Дахикан ауылының кейбір бөліктерінде де қолданылады.

Дін

Рим католиктік діні қаланың басты діні болып табылады және жалпы халықтың 80% құрайды. Ислам 8% үлесімен екінші орында тұр. Сонымен қатар, қалада Iglesia ni Cristo, Church of Jesus Christ of Latter-day Saints, United Church of Christ, Seventh-day Adventists сияқты басқа да христиан діндері мен түрлі протестант шіркеулері де бар.

Экономика

Метро Даваоның оңтүстік-шығыс бөлігі болғандықтан, Мати Давао қаласы арқылы Минданао және Оңтүстік-Шығыс Азия нарықтарымен байланысқан. Аймақтық экономикалық орталықтан шамамен 150 километр қашықтықта орналасқан қала, Давао Ориентал провинциясының және басқа провинциялардың жақын жердегі муниципалитеттерінің экономикалық орталығы қызметін атқарады. Жергілікті халықтың көп бөлігі күнкөрісі үшін ауыл шаруашылығы мен агроөнеркәсіпке тәуелді. Бұрын кокосқа көп қатысы болған қаланың экономикасы бірте-бірте әртараптандырыла бастады. Қала әкімдігі өз құс өңдеу орнасын құрды, ал Мати балық порты іске қосылып, қаладағы балық аулау индустриясының кеңеюіне көмектеседі. Тропиктік климаты мен жағажайларының арқасында, соңғы жылдары қаладағы туризм индустриясы қарқынды дамыды. Қаланың негізгі тауарлары мен өнімдері: кокос жаңғағы, помело, банан, балық (әсіресе тунец және шабақ), құс еті, қарабао сүт өнімдері, күнбағыс және жеуге жарамды саңырауқұлақтар. Қала шетіндегі мыс кен орындарының молдығына байланысты, кен өндіру де қала экономикасына үлес қосады. Қалада банк жүйесі бар, онда тұтынушылар мен кәсіпкерлерге түрлі қаржылық қызметтер ұсынатын бірнеше банк орналасқан. Провинцияның маңызды қаржылық және институционалдық орталығы ретінде, банктерден басқа, банк емес қаржы институттары, мемлекеттік департаменттер мен агенттіктердің кеңселері де қалада табылады. Өнеркәсіптің жетіспеушілігіне және коммерция секторындағы монополияға қарамастан, соңғы жылдары қызмет көрсету, туризм және ауыл шаруашылығы сияқты басқа да секторлар жергілікті экономиканы дамытуға септігін тигізді. Аймақтағы ең жас қала болса да, 2011 жылы ғана қала мәртебесін қайта алған, Мати бірте-бірте инвестициялық орталыққа айналды және үкіметтік инфрақұрылымның қарқынды дамуымен және бизнеске қолайлы ортаның қалыптасуымен бизнес жасау үшін перспективті қалалардың бірі саналады. 2022 жылғы COA есебінде Мати, Давао аймағындағы алты қаланың ішінде жалпы кірісі 1.803 миллиард песомен төртінші орынды иеленді, тек Давао қаласынан (17.169 миллиард песо), Тагумнан (3.543 миллиард песо) және Панабодан (1.818 миллиард песо) кейін қалды, бұл оны Метро Даваодағы болашақ өсімнің маңызды аймағына айналдырады.

Үкімет

Мати қаласын сайланған және тағайындалған мемлекеттік қызметкерлер басқарады, қала әкімі, вице-әкім, он кеңесші, «Санггуньянг Кабатан» (СК) федерациясының бір өкілі, Барангай капитандары қауымдастығының (АВК) өкілі және Түпкі халықтардың міндетті өкілінен (IPMR) тұратын күшті әкімшілік кеңес үкіметі бар. Әрбір лауазым иесі үш жылдық мерзімге халықтың сайлауы арқылы тағайындалады. «Санггуньянг Панлунсод» қаланың заң шығару органы болып табылады және оның міндеті – қаланың және оның тұрғындарының әл-ауқатын жақсарту үшін қаулылар бекіту, жарлықтар қабылдау және қаражат бөлу. Кеңес мүшелері мен қала әкімі үш жылдық мерзімге сайланады және тағы екі үш жылдық мерзімге қайта сайлануға құқылы.

+ Мати қаласының әкімдері
Әкімнің мерзімі
Франсиско Г. Рабат 30 маусым 2001 – 30 маусым 2007
Мишель Н. Рабат 30 маусым 2007 – 30 маусым 2013
Карло Луис П. Рабат 30 маусым 2013 – 30 маусым 2019
Мишель Н. Рабат 30 маусым 2019 – қазіргі уақытқа дейін

+ Мати қаласының вице-әкімдері
Вице-әкімнің мерзімі
Цезар А. де Эрио 30 маусым 2001 – 30 маусым 2010
Карло Луис П. Рабат 30 маусым 2010 – 30 маусым 2013
Гленда С. Рабат Гайта 30 маусым 2013 – 30 маусым 2022
Лоренцо Леон Г. Рабат 30 маусым 2022 – қазіргі уақытқа дейін

Білім

Мати – Давао Ориентал провинциясының білім беру орталығы. Давао Ориентал мемлекеттік университетінің бас кампусы мен Давао Ориентал аймақтық ғылымға бағытталған жоғары мектебі Дахикан қаласында орналасқан. Қалада тағы екі колледж бар: Мати политехникалық колледжі және Мати медициналық колледжі. Бастауыш және орта білім беруде қалада жеті жеке мектеп, он алты мемлекеттік орта мектеп және көптеген мемлекеттік бастауыш мектептер бар. Бұл мектептерді Мати қалалық білім бөлімі қадағалайды.

Мәдениет

Матиде жыл сайын екі маңызды фестиваль өтеді: маусым айында Пуджада шығанағы фестивалі және қазан айында Самбуокан фестивалі. Даваоның Кадайуан фестивалімен және басқа да фестивальдермен салыстырғанда, Матидегі екеуі де салыстырмалы түрде жаңа. Пуджада шығанағы фестивалі 2004 жылы Пуджада шығанағын насихаттау және қорғау мақсатымен басталды, ал Самбуокан фестивалі 2001 жылы қазанның 29-ы муниципалитеттің құрылған күнін мерекелеу кезінде матиандарды біріктіру үшін ұйымдастырылды. Ұзақ жылдар бойы екі фестиваль де баламалы туристік орталыққа айналды, өйткені елдің әртүрлі аймақтарынан келген қатысушылар көшеде билеу, қайықтар жарысы және скимборд сияқты жарыстарға қатыса бастады. 2022 жылы қала әкімдігі Туризм министрлігімен бірлесіп, елдегі тұңғыш рет BAY DEEP MATI – су астында еркін жүзу фестивалін өткізді.

Көлік

Педикаб немесе үш дөңгелекті велосипед қалада тасымалданудың басты түрі болып табылады. Соңғы жылдары underbone мотоциклі кәсіби мамандар мен студенттердің арасында үлкен танымаллыққа ие болды, осылайша жылдамдықты қалайтындар үшін қоғамдық көліктің ыңғайлы баламасына айналды. Матиден көршілес қалаларға саяхаттау үшін джипнилер қолжетімді, ал фургон мен автобустар әлі де Матиден басқа қалаларға барудың жалғыз құралы болып табылады. Мати әуежайы қалаға қызмет көрсетеді, бірақ тек чартерлік рейстерді қабылдайды. 2022 жылы әуежайды кеңейтіп, коммерциялық рейстерді қабылдау жоспарлары қайта қарастырылды. Матиде сондай-ақ теңіз порты бар. Пуджада шығанағындағы Мати теңіз порты – Давао Ориентал провинциясының үш теңіз портының бірі.

Қуат

Мати электр қуатымен қамтамасыз етілуі үшін Давао Шығыс Электр Кооперативінің қызметін пайдаланады.

Су қызметі

Мати су ауданы қалаға су жеткізіп, қамтамасыз ететін жергілікті мекеме.