Кіріспе

Ортнит – Орта ғасырлық неміс тіліндегі ерлік эпостың басты кейіпкері. Алғаш рет шамамен 1230 жылы анонимді автормен өлең түрінде жазылған және бірнеше түрлі нұсқада тараған. Ең алғашқы нұсқасында Ортнит патшасы, мүшрік Махорелдің қызын әйелі ретінде алу үшін жорыққа шығады. Оған жынды Альберихтің айлакерлігі көмектеседі, оны тек сиқырлы сақина киген адам ғана көре алады, сондай-ақ Ортниттің інісі, орыс патшасы Ильястың жауынгерлік шеберлігі де көмектеседі. Оқиғаның екінші бөлігінде Махорел, Ортниттің қызын қашқақтап алғанына ашуланып, оған екі алып жұмыртқа жібереді. Жұмыртқадан шабалғаннан кейін, алыптар елді қорқытады. Бір жылдық кешігуден кейін Ортнит алыптарды өлтіруге аттанады, бірақ ұйықтап қалып, олардың қолынан қаза табады. Сақталған көптеген нұсқаларында бұл оқиғадан кейін Ортниттің өлімінен кек алатын және оның жесіріне үйленетін Вольфдитрих туралы әңгіме жалғасады. Екі оқиғаның бастауы әртүрлі болғанымен, олар ертеде біріктірілген болуы мүмкін. Ең ерте сақталған нұсқалар – Ортнит А және Вольфдитрих А бір автордың туындысы болуы мүмкін. Әйел іздеу және алыптар туралы мотивтер ежелгі ауызша дәстүрлерден келген, бірақ Левантқа жасалған саяхат пен мүшрік әскерін жеңудегі крест жорығының күшті елесі 13 ғасырдың алаңдаушылықтарын көрсетеді. Ортниттің өзінің шығу тегі туралы бір пікірге келмейді. Он екі қолжазба, алты басылған нұсқасы және театрлық қойылымы бар бұл оқиға 17 ғасырдың басына дейін танымал болды.

Орнито A

I. (Строфалар 1–69) Гардадағы өзінің қасарасында Ламбартеннің (Ломбардия) патшасы Ортнит өзінің вассалдарына әйел іздеуді көздеп отырғанын айтады, ал олардың бірі, оның ағасы Ильяс, Ресей патшасы, Мунтабурдың (Табор тауы) Махорельдің әдемі қызы туралы айтады. Махорель қызының кез келген күйеуіне қарсы шығып, әйелі қайтыс болғаннан кейін өзі үйленуге ниеттенгеніне қарамастан, Ортнит оған жүрегін салады. II. (70–212) Қысқы ауа райынан кейінге қалдырылған ол анасынан сақина алады, ол оған оқиғаға бастайтынын айтады. Ол анасының нұсқауларына сәйкес, далаға аттанады, ол балаға тап болады, оны тек сақина киген адам ғана көре алады. Олар айтысып, ұрысқаннан кейін бала күтпеген жерден күшті болады. Бала өзін карлик Альберих пен Ортниттің табиғи әкесі деп танытады (Ортниттің ата-анасы бала көтере алмағанда араласты). Ол Ортнитке сиқырлы қасиеттері бар алтын қару-жарақ береді және онымен бірге болуға уәде береді. III. (213–287) Ортнит өзінің әскерімен Мессинадан теңізге шығады және теңізде 10 күн болғаннан кейін Махорельдің астанасы Тирдің жағалауына жетеді. Альберих Ортнитке кез келген тілді сөйлеуге және түсінуге мүмкіндік беретін сиқырлы тасты береді, бұл оған саудагер ретінде кейіп танытып, кемежайға кіруге рұқсат алуға мүмкіндік береді. Ортнит ашық қақпалар арқылы қаланы дереу басып алғысы келеді, бірақ Альберих бұл абыройсыз деп санайды. Оның орнына Альберих Мунтабурға барып, Махорельге ресми түрде сынақ жасайды: қызын Ортнитке беру немесе оған шабуыл жасау. Махорель бас тартып, ашуға булынады. IV. (288–346) Сол түні Альберих порттан жүздеген кішкентай қайықты ұрлап алады және әскер оларды құрлыққа шығаруға қолданады. Таң атқанда қалада дабыл соғылып, қатал шайқас басталады. Альберих қала қақпаларының ашық екенін және жалған діндарлардың қашып кетіп, кемелерді өртеп жіберуі мүмкін екенін байқады. Ортнит Ілиясты негізгі шайқасты жалғастыруға қалдырып, қуып шығады. Ол қайтып келгенде Ілиястың барлық адамдарын жоғалтып алғанын біледі және олардың өлімі үшін кек алу үшін қайтадан шайқасады. Ұрыс аяқталғаннан кейін, Ілиясқа қалған жалған жауынгерлер жасырынған жертөле көрсетіліп, ол олардың барлығын бас кесуді ұсынады, бірақ Ортнит оған әйелдер мен балаларды өлтіруден бас тартады. Жарақат алғандарға көмек көрсеткен Ортнит көптеген адамнан айырылғандарына қайғырады. V. (347–483) Таң атқанда олар Мунтабурға жолға шықты. Олар қамалға келген кезде шатырларын қамалдың сыртына тізеді, бірақ тым жақын және қамалдан атып өлтіріледі. Алайда сол түні Альберих қамалға ұрланып кіріп, қамалдың қақпасына садақ пен жебелерді лақтырады. Мұны шайтанның ісі деп санай отырып, пұттар патшайымы Ортнитке қызын алуға мәжбүрлейді. Бірақ патша бұл ұсынысты ашуланып қабылдамайды. Келесі күні шайқас басталды. Ұрыстан және әкесінің өміріне қауіп төнгендіктен, ханшайым Аполлон мен Мұхаммедке дұға етеді. Альберих (христиан) құдайының елшісі болып көрінеді, бірақ қызды Ортнитке үйленуге көндіре алмайды, ол оған өз құдайларынан күшті екенін дәлелдеуге шақырады, содан кейін ол оның ғибадатханасын талқандап, орға лақтырады. Ханшайым әкесі үшін құлшылық етеді және өзінің сақинасын Ортнитке жібереді. Ұрыс тоқтап, жалған діндарлар қамалға қашады. Альберих кіргізіп, ханшайымды Ортнитке әкеледі, ол онымен бірге кетеді. Әкесі қыздың жоғалғанын білгенде, өз әскерімен Ортнитті қуып шығады. Соңынан басталған шайқаста жалған діннің әскері толығымен жойылады, бірақ Махорель қорғанышқа қашып кетеді. Ортнит теңізге шығады, ал қыз шомылдыру рәсімінен өткен соң олар үйленеді. VI. (484–526) Махорельге бір аңшы келеді, ол айдаһар үңгірінен екі жұмыртқа ұрлап, оларды Ломбардияға алып кетуге ұсыныс жасайды, содан кейін олар Ортнит жерін қиратуға болады. Махорель келісіп, аңшыны Ломбардияға сыйлықтармен жібереді. Ортнит пен оның әйелі татуласудың осы белгілеріне қуанышты. Ортнитке көрсеткен соң, аңшы бір сыйлық, яғни пил, оны беруге дейін өсіру керектігін айтады. Ортнит аңшыны таудағы қолайлы үңгірге апарып, азық-түлік беруге бұйырады. Аждаһалар өскен сайын азық-түлік жетіспей, жерді қиратып, азық-түлік іздеп жүреді. Бір жыл бойы жорықшылар айдаһарларды жеңе алмады, содан кейін Ортнит бұл тапсырманы өзі атқаруға шешім қабылдады. VII. (527–575) Жұбайынан ажырасу кезінде, ол оны қайтаруға тырысады, Ортнит егер ол қайтып оралмаса, оның қару-жарағы, сақинасы және айдаһар тілімен қайтып келген салт атты оның өлімі үшін кек алатын болады деп айтады. Альберих Ортнитке еріп барудан бас тартады, бірақ ұйықтамауға ескертеді. Бір күн мен бір түн бойы айдаһарды іздеп сарсаңбағаннан кейін, ол демалу үшін отырады, бірақ ұйықтап қалады. Айдаһар жақындағанда, Ортниттің иті оны оятуға тырысады, бірақ сәттілік болмайды. Айдаһар оны толығымен жұтып қояды, ал үңгірге қайтып келген соң, жас айдаһарларға жем етеді, олар Ортнитті қару-жарағы арқылы сорып алады. VIII. (576–597) Ит сарайға қайтып оралады, ал патшайым ақырында Ортнит оны еріп келмейтінін және өлгенін түсінеді. Бұл Ортниттің өліміне куә болған вассалдың оны өлтірген жерге баруымен расталады. Екі жыл бойы патшайым қайғырып, сарайдың өтініштеріне қарамастан, Ортниттің өлімі үшін кек алған салт аттыға ғана үйленуге дайын екенін мәлімдейді. Оның бас тартуы үшін оның байлығынан айырылып, мұнараға қамалады. Марграф оған аянып, Ортниттің өлімі үшін кек алуға уәде береді, бірақ оның мұрагері болар ұлы жетілгеннен кейін ғана. Сонымен қатар, ол оған мұнараға тамақ пен шарап жібереді. Оқиғаның соңында айдаһарды өлтіруге көп уақыт күтуге тура келеді, өйткені ол әлі дүниеге келмеген, кейіннен Вероналық Дитрихтің атасы болатын адам.

Ортинат D

Бұл нұсқа Ортнит А нұсқасын айдаһарлар елді қорқытып, осы оқиға аяқталатын жерге дейін қадағалайды. Қолжазбада және басылымдарда бұл оқиғадан кейін Хугдитрихтің қалыңдық іздеуі, одан соң Вольфдитрихтің тарихы келеді. Бұл нұсқада Ортниттің айдаһарды қууы мен оның өлімі де сипатталған. Вольфдитрихтің жастық шағы туралы айтылғаннан кейін, император Ортнит туралы әңгіме басталады. Ортниттің сарайларының бірі Греция королі Хугдитрих пен оның үш ұлы туралы хабарлайды, олар Ортнитке адалдық көрсете бермейді. Ортнит Хугдитрихке сыйлық талап ету үшін он екі графты жібереді. Ұлдары сыйлық талабына қарсы зорлық көрсетуге дайын екенін мәлімдесе де, Хугдитрих адам өмірін сақтау үшін алтынмен төлейді. Бірақ Вольфдитрих ересек болғанда Ортнитке қарсы шығатынын ескертеді. Вольфдитрих Сигеминнеге үйленгеннен кейін, Ортнитке қарсы шығуға берген уәдесін орындауға шешім қабылдайды. Ол Ортнитті шайқаста жеңіп, екеуі татуласады. Сигеминне ұрланғанда, Ортнит көмектесуді ұсынады және олар оны құтқарып алады. Ортнит үйіне келгенде, екі айдаһар мен екі алып – Вель және оның әйелі Рунзе оның жерін қорқытып жатқанын көреді. Ол алыптарды өлтіргеннен кейін, айдаһарларды өлтіруге кіріседі. Бірақ бірінші айдаһарды пілдің көмегімен өлтіргеннен кейін, ол түсініксіз себеппен ұйықтап қалады. Оянғанда өзін айдаһар алып бара жатқанын көреді. Қарсылық көрсетуге тырысса да, ол ағашқа шағылысып, қаза табады.

Шығу тегі

Ортниттің ең көне қолжазбалары 14 ғасырға дейін сақталып қалғанмен, поэманың тілі 1230 жылдар шамасында жоғарғы неміс диалектісінде жазылғандығын көрсетеді. Махорел және Мунтабур қамалының аттары 1217 жылы өткен Бесінші крест жорығында Сұлтан әл-Малик әл-Аделге қарсы, оның Табор тауындағы бекінісіне жасалған шабуылдан алынған болуы мүмкін. Ортниттің тарихын немесе кейіпкерін герман мифологиясымен немесе тарихи тұлғалармен байланыстыруға жасалған әрекеттер сәтті болған жоқ. Ортнит, Кениг Ротер, Орендел және Салман унд Морольф сияқты көптеген неміс қалыңдық іздеу оқиғаларының тамыры соңғы Меровинг кезеңіне дейін барып жетеді: жылнамаларда өздігінен аяқталған қалыңдық іздеу оқиғалары көптеп кездеседі, олардың бастауы франк корольі Хлодвиг І-нің 492 жылы Клотильдаға жасаған құдалық ұсынысына негізделген. Олардың барлығында кейіпкер шетелге сапар шегіп, келін табуға тырысады. Ортнит аты Þiðreks сағасындағы бес түрлі кейіпкердің ортақ аты – Хертниð атауымен байланысты, олардың бірі айдаһармен шайқаста жеңіледі. Бұл Солтүстік Германияда әртүрлі, мүмкін, байланыссыз Ортнит/Хертниð оқиғаларының таралуын көрсетеді. Ортниттің туысы Илияс бейнесі орыс халық батыры Илья Муромецтан алынған деп саналады. Солтүстік Германия мұндай кейіпкерді Ортнит оқиғасына енгізу үшін ең қолайлы орын болып табылады. Сонымен қатар, «Хуон де Бордо» әнімен де салыстыру жасалды: «Хуонда» кейіпкерге Альберихпен байланысты, табиғи емес күштері бар карлик Ауберон көмектеседі. Бұлардың барлығын ескерсек, географиялық шығу тегі Солтүстік-Батыс Германияда болуы мүмкін, бірақ оқиға «Ортнит сағасын» жай ғана қайта айту емес, әртүрлі элементтерден құралған сияқты. Қалыңдық іздеу және айдаһарды өлтіру оқиғалары алғаш рет Солтүстік-Батыс немесе Оңтүстік Германияда байланысқа түскені белгісіз, алайда Ортниттің айдаһарды өлтіре алмауы оның оқиғасы Вольфдитрихпен байланысқан кезде ғана қажет болған сияқты.

Пішін және құрылым

Ортнит пен Вольфдитрих екеуі де Хильдебрандстон деп аталатын өлең формасында жазылған (Нибелунгнлинд пен Кудрунда қолданылатын Нибелунгнстрофасына ұқсас). Ол төрт ұзын жолдан тұрады: әрбір ұзын жол үш буыннан тұрады, әйелдік ұшымен аяқталып, содан кейін үш буыннан тұрады, еркектік ұшымен аяқталып, рифмаланады. Өлең жолдары қолжазбаларда ломбард әріптерімен белгіленеді. Басылған Heldenbücher-де Хильдебрандстон Heunenweise-ге айналдырылды, ол сегіз жолды өлең: ұзын жол кесігінде бөлінеді және рифмасы жоқ жолдар рифмаланады, нәтижесінде ABABCDCD рифма схемасы пайда болады. Бұл мәтінді маңызды өзгертулер енгізуді талап етті.

Аудармалар

(Волфдитрих А-ның прозалық нұсқасы, кейбір өлеңдерімен бірге.) (Бұл аударма емес, қайта айту. Әртүрлі тақырыптармен бірнеше рет қайта басылды.)