Кіріспе

Британ армиясының генералы (1894–1978)

Генерал-лейтенант сэр Оливер Уильям Харгривс Лиз, 3-ші баронет, (27 қазан 1894 – 22 қаңтар 1978) – екі дүниежүзілік соғыста да көзге түскен британ армиясының жоғары шенді офицері. Ол Солтүстік Африка мен Сицилиядағы XXX корпусына қолбасшылық етті, генерал-лейтенант сэр Бернард Монтгомериге бағынышты болды, содан кейін 1944 жылдың көп бөлігінде Италия кампаниясында Сегізінші армияға қолбасшылық етті.

Жастық шағы мен Бірінші дүниежүзілік соғыс

Оливер Уильям Харгривс Лиз 1894 жылғы 27 қазанда Лондонның Вестминстер ауданындағы Сент-Эрминс қаласында, Уильям Харгривс Лиздің (кейін 2-ші барон) және Вайолет Мэри Сэндменнің үлкен баласы ретінде дүниеге келді. Ол Людгроув және Итон колледждерінде білім алды. 1909 жылы Итон оқушысы болып оқығанда Офицерлерді даярлау корпусына (ОДК) қосылды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың басында Британ армиясына қатысып, 1914 жылғы 15 қыркүйекте офицерлердің арнайы резервіне екінші лейтенант дәрежесінде Колдстрим гвардиясына қабылданды, ал 1915 жылғы 15 мамырда құрлық әскеріне кірді. Тек бес апталық оқудан өткенімен, Лиз 1914 жылғы қазанның ортасында Францияға жіберілді және Бельгияның Ипр қаласы маңындағы 2-ші дивизияның 4-ші (Гвардиялық) бригадасының құрамындағы Колдстрим гвардиясының 3-ші батальонына бағындырылды. Алайда, 20 қазанда, Лиздің 20 жасқа толуына бір апта қалғанда, ол соғыста алған үш жарақатының біріншісін алды – оқшаңнан шашыраған сынықтардан арқасы жараланды. Ол емделу үшін Англияға оралды, ал 1915 жылы Францияға қайта оралып, бұл жолы 2-ші батальон, Колдстрим гвардиясы, сондай-ақ 4-ші бригада, 2-ші дивизия құрамында қызмет етті. Ол жылдың көп бөлігін окоп соғысында өткізді, шілде айында екінші рет жараланды, бетіне көптеген жаралар келді, бірақ қызметін жалғастырды. Қыркүйекте оның батальоны, енді жаңа құрылған Гвардия дивизиясының 1-ші Гвардиялық бригадасына ауыстырылды, Лус шайқасына қатысты және 3 қазанда Лиз лейтенант болып тағайындалды. Келесі бірнеше ай окоптарды ұстаумен өтті, ірі шайқастар болған жоқ. 1916 жылғы қыркүйекте Сомма шабуылы кезінде Лиз үшінші рет жараланды, осы шайқаста көрсеткен ерлігі үшін хабарламада аталып, Еңбек орденімен (DSO) марапатталды. 1916 жылғы қарашада жарияланған DSO-ға берілген мінездемеде:

Соғыс аралығы

Соғыстан кейін ол британ армиясында қызметін жалғастырып, 1921 жылы капитандыққа көтерілді және 1927-1928 жылдары Камберлидегі штаб колледжінде білім алды. Бітірген соң батальонына қысқа ғана уақытқа оралғаннан кейін, 1929 жылдың қараша айында 1-ші жаяу әскер бригадасының штаб бастығы болып тағайындалды және бірнеше күннен кейін майор шеніне ие болды. 1933 жылдың шілдесінде ол подполковник болып тағайындалды. 1933 жылдың 18 қаңтарында сэр Болдуин Лейтонның, 8-ші баронеттің немересі, Маргарет Элис (1964 жылы қайтыс болды) атты әйелге үйленді. Ол Кнутсфордтағы Tabley House иесі, Cuthbert Leighton (іс жүзінде Leicester Warren), DL, JP (1877–1954) мен Hilda Margaret Davenportтың қызы еді; олардың балалары болған жоқ. Леди Лиздің ағасы Tabley иелігінің соңғы иесі болды, ол қайтыс болғаннан кейін Манчестер университетіне өтті. 1932 жылдан 1938 жылға дейін Лиз бірнеше штабтық қызметтерде болды және 1936 жылдың желтоқсанында подполковник, 1938 жылдың қыркүйегінде полковник, ал 1938 жылдың қазан айында полковник шеніне көтерілді. 1938 жылдың қыркүйегінде ол Үндістанға, Кветтадағы штаб колледжінде GSO1 оқытушысы болып жіберілді. Әкесі 1937 жылдың 17 қаңтарында қайтыс болғаннан кейін ол баронеттік атағын мұраға алды.

Франция мен Бельгия

Екінші дүниежүзілік соғыс Лиз әлі Үндістанда, Кветтадағы штаб колледжінің бас нұсқаушысы болып қызмет еткен кезде басталды. Әр курс әдетте екі жылға созылатын, бірақ соғыс басталғандықтан бір жылға дейін қысқартылды, тіпті оны бес айға дейін азайту жоспарланған еді, бұл британдық және британдық үнділік армияларды тездетіп дамытуға мүмкіндік берер еді. Осыған қарамастан, Лиз колледждің болашақ командирі ретінде қарастырылса да, ол Еуропаға қайтуға асықты, онда шайқас сөзсіз болады деп ойлады. Оның тілегі 1940 жылдың наурыз айында орындалды және ол сол айдың соңында Англияға оралды. Англияға келгеннен кейін көп ұзамай ол асыққан түрде құрылған 20-ші тәуелсіз жаяу әскер бригадасының (Гвардия) басшылығын қабылдады, оның Норвегия науқанына қатысуы жоспарланған, бірақ ол іске аспады. 10 мамырда Германияның Батыс Еуропаға басып кіруіне байланысты Лиз Францияға бару және Британдық экспедициялық корпусының Бас қолбасшысы, генерал-лорды Гортқа есеп беруге бұйрық берілді. Ол генерал-лейтенант Генри Поунолдың штаб бастығының орынбасары болып тағайындалды. Лиз неміс шабуылының кешінде BEF бас штабына (GHQ), содан кейін Аррасқа келді. 11 мамырда ол тоғыз күн бұрын бригадир дәрежесіне көтерілгеннен кейін генерал-майордың міндетін атқарушы лауазымына тағайындалды. Келуінен төрт күн өткен соң, ол қазіргі Дил желісінде орналасқан BEF-ке жақынырақ болу үшін Ренэде алдыңғы штабты құрды. Келесі күндері BEF бірнеше өзен бойындағы шептерге шегіне бастады, ал Горттың GHQ Вагагниге көшті. 18 мамырға қарай жағдай күннен-күнге нашарлағандықтан, Лиз BEF-тің Дюнкеркке шегінуіне қатысты төтенше жоспар жасады, бірақ сол кезде оны іске асыру саяси жағынан мүмкін емес еді. Оқиғалар жылдам дамыды және GHQ бірнеше рет көшіріліп, 26 мамырда Дюнкерк периметріндегі Бельгиядағы Last Panne-ге жетті. Келесі бірнеше күнде штаб қызметкерлері Лиз жасаған жоспарға сәйкес BEF-тің Ұлыбританияға кері қайтуын және эвакуациясын қадағалау үшін тынымсыз жұмыс істеді. Ол өзі 31 мамырда эвакуацияланды. Наурыз барысында Лиз "Дюнкеркке шегіну кезінде салқынқандылық пен табандылықтың үлгісі болды" және "BEF-тің шегінуі мен эвакуациясына ең көп тәртіп орнатқан адам болды", оның сенімділігі көтеріңкі болды. Ұлыбританияға оралғаннан кейін бірнеше апта өткен соң, генерал-майордың міндетін атқарушы лауазымынан бас тартып, 29-шы бригаданы қамтитын Батыс Суссекс округінің дивизиясына басшылық етті. Бір айдан кейін ол 15-ші (Шотландия) жаяу әскер дивизиясының бас қолбасшысы болып тағайындалды. Ол дивизияны маусымның ортасына дейін басқарды. Сонымен қатар, ол жаңадан құрылған гвардиялық бронедивизияның бас қолбасшысы болып таңдалғандығына қуанды. Дивизияның құрамына бастапқыда 5-ші және 6-шы гвардиялық бронетанкті бригадалар кірді, олардың әрқайсының құрамында үш бронетанкті полк және мотоатқыштар батальоны болды, сонымен қатар екі далалық артиллерия полкі, танкіге қарсы полк, жеңіл әуе шабуылына қарсы полк және жүк машиналарын пайдаланатын жаяу әскер батальоны болды. 5-ші және 6-шы бригадалардың бронетанкті полктері бұрын Гвардия бригадасының жаяу әскер батальондары болған және оларды қайта даярту қажет болды, бірақ бұл нашар жабдықпен қиындыққа тап болды, сонымен қатар жаңа жауынгерлік оқу әдістерін меңгеру қажет болды. "Күшті тұлға Лиз соғыс ведомствосынан қалағанын алуда өте белсенді болды, содан кейін өз адамын салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде жақсы ұйымдастырылған дивизия құруға жетеледі". Оның атағы қараша айында уақытша генерал-майор болып, желтоқсан айында толыққанды генерал-майор болып бекітілді. XXX корпусының штабы. Монтгомери 1920 жылдардың соңында Лиздің штаб колледжіндегі оқытушысы болған кезде оның қабілетін жоғары бағалаған, ал Дюнкерк эвакуациясы кезіндегі Лиздің жұмысы осы пікірін нығайтты. Лиз Эль-Аламейннің екінші шайқасында және 1943 жылдың мамыр айында Тунисте аяқталған Солтүстік Африка науқанының қалған бөлігінде XXX корпусына басшылық етті, сондай-ақ көрсеткен қызметі үшін мақтау қағазы алды. Ұзақ тынығудан кейін, XXX корпусы 1943 жылдың шілде-тамыз айларында одақтастардың Сицилияға шабуылға қатысты, содан кейін Ұлыбританияға оралды, Солтүстік-Батыс Еуропаға одақтастардың шабуылға түсуіне дайындалды. Генерал-лейтенанттың міндетін атқарушы лауазымына тағайындалғаннан бір жыл өткен соң, қыркүйек айында оның атағы уақытша генерал-лейтенант болып бекітілді.

Италия

1943 жылғы 24 желтоқсанда Лиз Монтгомери орнына Италияға жіберіліп, Сегізінші армияның қолбасшысы болды. Лиз келген кезде Сегізінші армия алғаш рет тоқтағанын анықтады. Ол және генерал-лейтенант Марк У. Кларктың АҚШ-тың Бесінші армиясы (екеуі де генерал сэр Гарольд Александрдың басшылығындағы 15-ші армия тобының құрамында) неміс Қысқы шебінің алдында қиын жағдайға түсті. 1944 жылдың қаңтар айының ортасындағы шағын шайқас болмаса, оның әскері 1944 жылдың мамырына дейін өз орнында тұрды. Бұл оған өзінің бағынындағы әскер мен құрамаларды жақсы тануға уақыт және мүмкіндік берді. 1944 жылдың мамырында Кларктың Бесінші армиясының Қысқы шебді бұзуға жасаған көптеген әрекеттерін көргеннен кейін, ол Монте-Кассино шайқасының төртінші және соңғы кезеңінде әскерін басқарды. Содан кейін ол сол жылдың соңында Готикалық шепке шабуыл жасаған Зәйтүн операциясында әскерін жетектеді. Жеңіске жеткеніне қарамастан, бұл үміттерге сай келмеді және Италиядағы соғысты ерте аяқтамады. Лиз американдық армия қолбасшысы Марк Кларкпен бірге жұмыс істегенді ұнатпады. Оның генерал-лейтенант шені 1944 жылдың шілдесінде бекітілді.

Бірма және Қиыр Шығыста

1944 жылдың қыркүйек айының соңында ол Үндістанда орналасқан және Бирмадағы операцияларды басқаратын Он бірінші армия тобының Бас қолбасшысы (C in C) болып тағайындалды, бірақ ол қарашаға дейін міндетін атқара алмады, ол кезде ол Оңтүстік-Шығыс Азиядағы Одақтас Құрлық Әскерлері (ALFSEA) деп аталды. Лиз қолданыстағы басқару құрылымын тиімсіз деп санады және өзінің Сегізінші армия штабының бұрынғы қызметкерлерін тағайындады. Екі штабтың жұмыс әдістері әртүрлі болғандықтан, жаңа келгендерге наразылық білдірілді. ALFSEA-ның 14-армиясына қолбасшылық еткен генерал-лейтенант Уильям Слим өз естеліктерінде «оның штабының аяқ киімдерінде шөлдің құмы көп болды және олар бізге Сегізінші армияны күштеп таңуға бейім болды» деп жазды. ALFSEA Бирмада сәтті науқан жүргізіп, 1945 жылдың мамыр айының басында Рангунды қайта басып алды, ол 1942 жылы жапондықтардың шабуылы кезінде жауға түскен еді. Лиз Слимнің Бирмадағы ұзақ жылғы қызметін және Рангун алынғаннан кейін демалыс сұрағанын ескере отырып, ол шаршаған деп ойлады және оны генерал-лейтенант Филипп Кристисонмен алмастыруды ұсынды. Соңғысы Слимнің орнын алмастыруға таңдалды, өйткені ол амфибиялық соғыста тәжірибелі болды, бұл Британдық Малайяны қайта басып алу үшін теңізден шабуыл жасалатын келесі ALFSEA операциясына өте қолайлы болар еді. Нәтижесінде Лиз Слимді жаңа 12-ші армияға басшылық етуге таңдады, ол Бирмадағы қалған жапон күштерін тазалаудың аз қиын міндетін орындауға тиіс болды. Лиз жағдайды дұрыс түсінбеді және Слимнің бұл шешімдерге келіскеніне сенді. Шындығында, Слим өзінің штабына жұмыстан босатылғанын айтты және Лизге, сондай-ақ Үндістанның Бас қолбасшысы генерал сэр Клод Аучинлекке жаңа лауазымнан бас тартатынын және наразылық ретінде армиядан кетіп қалатынын жазды. Бұл жаңалық тарағаннан кейін 14-ші армия ішінде кең қарсылық болды. Жоғары жақтағы қолдауы болмағандықтан, Лиз Слимді қызметіне қайта орнатуға мәжбүр болды. Саяси салдарлар Лиздің басқарудан алынып тасталуына және оның орнына Слимнің тағайындалуына әкелді.

Соғыстан кейінгі

Ричард Мид «Черчилльдің арыстандары» кітабында Лиздің шешімінің наив екенін, Слимнің ренішті болғанын, ал Маунтбеттеннің (Лиздің жоғары лауазымды офицері) Лизді қолдаудан қарсы болуға ауысқандықтан ашкөз болғанын айтты. Лиздің мансабына нұқсан келді және ол Ұлыбританияға оралып, C Шығыс командасының GOC-і болды, бұл британдық армиядағы үш әскер тобының командирі болғаннан кейін маңызды деградация болды. Оның толық генерал шеніне көтерілуіне Маунтбеттеннің кедергі келтіргеніне сендіреді, ал Лиз 1947 жылдың қаңтарында армиядан зейнетке шықты. Лиз белгілі бағбан болды, кактустар туралы кітаптар жазды және Шропширдегі Уорфилд қаласындағы Лоуэр Холл үйінің жанында әсем бақ ұстады. Ол жақын крикетші болғанымен, 1914 жылғы Итон XI құрамында шабуылшы ретінде үлкен жетістікке жете алмады және сол жылы Итон-Харроу матчында 12-ші ойыншы ретінде тағайындалды, бірақ 1965 жылы Мэрилебон крикет клубының президенті болды. 1958 жылы Шропширдің жоғары шерифі қызметін атқарды. 1960 жылдың 10 сәуірінде Лиз американдық «What's My Line?» ойын-шоуында қатысушы ретінде пайда болды. 1973 жылы оң аяғы ампутацияланғаннан кейін, әйелі Маргарет 1965 жылы қайтыс болғаннан кейін жесір қалған Лиз Уэльске, Озуэстри қаласының жанындағы Лланрхейдр йм Мокнанттағы Долуэн атты үйге көшіп барды. Ол 1978 жылдың 22 қаңтарында 83 жасында жүрек талмасынан қайтыс болды және Уорфилд шіркеуіне жерленді.