Кіріспе

Э. М. Форстердің 1908 жылғы романы «Көресі бар бөлме» – ағылшын жазушысы Э. М. Форстердің 1908 жылғы романы. Ол Эдвард дәуіріндегі Англияның шектелген мәдениетіндегі жас әйел туралы. Оқиға Италия мен Англияда өрбітеді, бұл роман – махаббат хикаясы және 20 ғасырдың басындағы ағылшын қоғамын әзіл-қалжыңмен сынға алады. «Merchant Ivory» 1985 жылы марапатқа ие болған фильмді түсірді. «Modern Library» «Көресі бар бөлме» романын 20 ғасырдың 100 ең жақсы ағылшын тіліндегі романдары тізімінде 79-шы орынға қойды (1998).

Бірінші бөлік

Роман 1900 жылдардың басында жоғары орта таптағы ағылшын әйелдері тәуелсіз және шымыр өмірге бастаған кезде орын алады. Бірінші бөлімінде Люси Ханичерч Италияда тым ұқыпты туысы және серігі Шарлотта Бартлеттпен бірге саяхаттап жүр. Роман Флоренцияда әйелдер Pensione Bertolini-дегі бөлмелеріне шағымданады. Олар Арно өзеніне көрінісі бар бөлмелерді алуға уәде берілген еді, бірақ олардың орнына көңілсіз аулаға қараған бөлмелерге тап болады. Бір қонақ, мырза Эмерсон, олардың "көңілсіз дау-жанжалын" тоқтатып, бөлмелерді ауыстыруды ұсынады. Оның және оның ұлы Джорджтың екеуінің де Арноға көрінісі бар бөлмелері бар, ол: "Әйелдер көрініс тамашалауды жақсы көреді, ал ерлерге ол қажет емес". Шарлотта ұсынысты қабылдамайды, себебі ол Эмерсонның конвенцияға қайшы мінез-құлқына немқұрайлы қарайды және олардың оларды "жарамсыз міндетке" түсіруінен қорқады. Алайда тағы бір қонақ, англикан дін қызметкері Мистер Биб, Шарлоттаны ұсынысты қабылдауға көндіреді; Шарлотта Эмерсонның социалист екенін айтады. Келесі күні Люси Санта-Кроче базиликасында "ұзақ таңертеңді" өткізеді, оны шымырлыққа алып барамын деп уәде берген романшы Элеонора Лавишпен бірге. Лавиш Люсидің "шынайы Италияны" көрсету үшін Люсидің "Бейдекер" нұсқаулығын тартып алады. Санта-Крочеге бара жатқанда екеуі бұрылыс жасап, адасып кетеді. Олар бірнеше сағат бойы әртүрлі көшелер мен алаңдарды аралап, ақырында шіркеу алдындағы алаңға жетеді, бірақ Лавиш (ол әлі де Люсидің Бейдекерін ұстап отыр) жас әйелді тастап, ескі танысын іздеуге кетеді. Шіркеу ішінде Люси Эмерсонмен кездеседі. Басқа қонақтар Эмерсон мырзаның мінез-құлқын біршама мәдениетсіз деп тапса да, Люси олардың екеуін де жақсы көретінін біледі; Флоренцияда олармен қайта-қайта кездеседі. Пиацца-делла-Синьорияны аралап жүргенде Люси мен Джордж Эмерсон жеке-жеке кісі өлтіруге куә болады. Оның қорқыныштылығынан Люси есінен танып, Джордж оған көмектеседі. Ол қайтып оралғаннан кейін, ол одан қылмыс орнының жанында тастап кеткен суреттерін алуын сұрайды. Джордж оларды табады, бірақ олар қанға батқандықтан, Люсиге айтудан бұрын оларды өзенге лақтырады; Люси Джорджтың қаншалықты жас екенін байқайды. Олар Арно өзенінің жағасында тоқтап, пансионатқа қайту алдында жеке әңгімелеседі. Люси Джорджтан аулақ болуға шешім қабылдайды, себебі ол өзінің сезімдерімен шатасып, сонымен қатар эксцентриктік Эмерсоннан сақ болатын Шарлоттаны тыныштандыруға тырысады. Ол мырзаның сөзін естіпті, бір дін қызметкері мырза Эмерсонның "әйелін Құдайдың көз алдында өлтіргенін" айтқан. Аптаның соңында Мистер Биб, Мистер Ынталы, Эмерсон, Мисс Лавиш, Шарлотта және Люси Фиезолеге бір күндік сапарға шығады, Флоренциядан жоғары орналасқан көрікті аймақ, итальяндық жүргізушілер екі каретамен алып барады. Бір жүргізушіге оның қасында, қораптың жанында, әпкесі деп мәлімдеген сұлу қыз отыруға рұқсат етіледі. Ол оны құшақтап сүйгенде, Ажар оған дереу кетуге бұйырады. Екінші каретада Эмерсон мырза ғашық екі адамды бөліп алудың жеңіске ұшырауынан гөрі жеңіліс екенін айтады. Таудың етегінде Люси Лавиш пен Бартлетт мырзаларды олардың сыбырларына қалдырып, Мистер Бибті іздеуге кетеді. Люсидің итальянша сөйлегенін түсінбей, жүргізуші оны Джордж көрініске қарап тұрған жерге апарады. Люсидің сұлулығына таңғалған ол, қызғалдақтардың арасында оны құшақтап, сүйеді. Алайда оларды Шарлотта үзіп тастайды, ол шоққан және ренжіді, бірақ көбінесе өзінің шаферлік сәтсіздігіне ашуланған. Люси Шарлоттаға Джорджтың "әдепсіздігі" туралы анасына ештеңе айтпауға уәде береді. Екі әйел келесі күні Люси Джорджпен қоштасудан бұрын Римге кетеді.

Екінші бөлік

Римде Люси Англияда танысқан Сесил Вайспен уақыт өткізеді. Сесил Италиядағы Люсиге екі рет ұсыныс жасайды; ол оны екі рет те қабылдамайды. Екінші бөлім басталғанда Люси Англияның Суррей қаласына, өзінің отбасылық үйіне, Жел бұрышына оралды. Сесил оған тағы да ұсыныс жасайды, бұл жолы ол келіседі. Сесил - Лондонның көркем көркем адамы, оның дәрежесі мен сыныбы оны елдік қоғамды жек көруіне қарамастан, арзан матчқа айналдырады; ол - өзін-өзі мақтанышпен көрсететін, өзін-өзі мақтанышпен көрсететін, әзіл-оспақ кейіпкері. Викар, Мистер Биб, жергілікті вилла жалға берілгенін хабарлайды; жаңа жалға алушылар - Эмерсондар, олар Сесилмен Лондонда кездейсоқ кездесуден кейін вилланың қолжетімді екенін білді. Сесил оларды ауылға вилланың иесі сэр Гарри Отуэйге жауап ретінде келу үшін көндірді, Сесил (өзін өте демократиялық деп санайды) оны сноб деп санайды. Люси Сесилге ашулы, өйткені ол қарт Алан ханымға вилланы жалға беруді алдын ала ұйымдастырған, олар да Pensione Bertolini қонақтары болған. Тағдырдың әзіл-сықағы, Мистер Биби Люсидің інісі Фреддиді Эмерсондарға таныстырған кезде орын алады. Фредди Джорджты орманның жақын маңдағы тоғанға "жуынуға" шақырады. Фредди, Джордж және Мистер Биби сол жаққа барады. Фредди мен Джордж киімдерін шешіп, секіріп, ақырында Мистер Бибиді де қосылуға көндіреді. Ерлер өздерін ләззат алады, көлге кіріп-шығып, көлденең бұталар арқылы жүгіреді, Луси, оның анасы және Сесил, олардың жүріп өтуі кезінде орман арқылы қысқа жолды таңдағаннан кейін, оларға келеді. Фредди кейіннен Джорджты "Жел бұрышы" клубында теннис ойнауға шақырады. Люси Джордж пен Сесилдің екеуіне де қарауға ұялғанмен, ол мейірімді болуға шешім қабылдайды. Сесил барлық адамды ашуландырады, ол айналасында жүреді және жарық романнан дауыстап оқиды, онда Джордждың Люсиді Фиэзольде сүйгенін еске түсіретін көрініс бар. Джордж Люсиді бақта жалғыз ұстап алады да, оны қайтадан сүйеді. Люси романның Мисс Лавиш (Флоренциядан танысқан жазушы) жазғанын және Шарлотта оған сүйіспеншілік туралы айтқан болуы керектігін түсінеді. Шарлоттаның құпиясын ашты деп ашуланған Люси өзінің ағайындысына Джорджға Желті бұрышты тастап, ешқашан қайтып оралмауын бұйырады. Джордж Сесилдің Люсиді тек "қалтадағы зат" ретінде көретінін және оны ешқашан тәуелсіздік беруге жеткілікті жақсы көрмейді деп айтады, ал ол оны кім болғаны үшін жақсы көреді. Люси қатты қобалжып, бірақ берік тұрады. Сол түні Сесил теннис ойнаудан бас тартқаннан кейін Люси Сесилдің шынымен кім екенін көріп, олардың келісімін бұзады. Ол екі Алан ханыммен бірге Грекияға қашуға шешім қабылдайды. Сол арада Джордж Люсидің жанында бола алмай, әкесімен Лондонға көшіп барады, Люсидің қызбен ажырасқанын білмейді. Люсидің кетуінен аз уақыт бұрын ол Мистер Бибтің үйінде Мистер Эмерсонмен кездеседі. Ол Люсидің бұдан былай қалыспағанын және Люсидің оған өтірік айта алмайтынын білмейді. Ашық, шыншыл әңгімемен мистер Эмерсон оның қорғанысын алып тастап, оны Джорджты жақсы көретінін мойындауға мәжбүр етеді. Ол сондай-ақ әйелі қалай "құрып кеткенін" айтады. "Өмір сүру құштарлығын жоғалтты" өйткені ол Джорджтың 12 жасында тифпен ауыруы оның шомылдыру рәсімінен өтпегені үшін жаза деп қорықты. Оның қорқынышы қатал дін қызметкері мырза Бұл оқиға Эйгердің кейіннен мырза Эмерсонның "өз әйеліне Алланың алдында қол жұмсады" деген сөздерін түсіндіреді. Роман Флоренцияда аяқталады, онда Джордж мен Люси миссис Хоничерчтің келісімінсіз қашып кетеді. Алайда Люси Шарлоттаның сол күні мистер Эмерсонның мистер Бибидің үйінде болғанын білгенін және онымен кездесуге барудан бас тартпағанын біледі. Люси "Шымыл бұрышын, мүмкін, мәңгілікке" (егер қосымша оның отбасымен татуласуды білдірсе де) алса да, әңгіме ол екеуіне де өмір бойы сүйіспеншілік уәдесімен аяқталады.

Қосымша

Кейбір басылымдарда романға қосымша ретінде 1958 жылы Форстер жазған "Бөлмесіз көрініс" атты қосымша берілген. Онда Люси мен Джордждың роман оқиғаларынан кейін не болғаны баяндалады. Бұл Форстердің романға жасаған кейінгі ойлары, және ол "Джордж пен Люси қайда тұратынын тіпті біле алмаймын" деп нақты айтады. Олар Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін жайлы өмір сүрді, Шарлотта Бартлетт өсиеті бойынша барлық ақшасын оларға қалдырды, бірақ Форстердің сөзіне қарағанда, соғыс олардың бақытын жойды. Джордж саналы түрде соғысқа қатысудан бас тартып, үкіметтегі жұмысынан айырылды. Оны түрмеден сақтау үшін, соғысқа қатыспайтын міндеттерге жүктеді. Бұл Ханичерч ханымды күйеу баласына өте ренжітті. Эмерсон мырза соғыс кезінде қайтыс болды, алдында Люси пианинода неміс композиторы Бетховеннің шығармаларын орындағаны үшін полициямен қақтығысқа түскен еді. Соңында, олардың үш баласы болды – екі қыз және бір ұл. Үй табу үшін Хайгейттен Каршалтонға көшіп кетті. Ханичерч ханымның қайтыс болғаннан кейін "Жел бұрышына" көшуді қалағандарына қарамастан, Фредди отбасын асырау үшін үйді сатты, себебі ол "сәтті болмаған, бірақ көп еңбек ететін дәрігер" еді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Джордж Гитлер мен нацистік режимді тоқтату қажеттігін сезіп, әскерге жазылды. Соғыс кезінде ол Люсиге адал болмады. Люси Ватфордтағы пәтерінің бомбаға түсуінен үйсіз қалды, сондай-ақ Нюнетондағы үйленген қызы да осы жағдайға тап болды. Джордж капрал шеніне көтерілді, бірақ Африкада итальяндықтар оны тұтқынға алды. Италиядағы фашистік үкімет құлағаннан кейін Джордж Флоренцияға оралды. Ол қаланың "жағдайының нашар" екенін көрді және "Бертолини" пансионатын таба алмады, "Көрініс әлі де сол жерде" екенін, ал "бөлме де болуы керек, бірақ табылған жоқ" деді. Форстер Джордж пен Люси үшінші дүниежүзілік соғысты күтіп отырғанын, бірақ олар қайда тұратыны белгісіз екенін, тіпті ол да білмейтінін айтады. Ол Сесил соғыс кезінде "ақпараттық қызмет немесе ақпаратты жасыру қызметі" атты қызметте болғанын және Александриядағы қонақүй иесін өзін бельгиялық екенін айтып, Бетховеннің "Ай сәулесі" сонатасын ойнауға көндіргенін қосты.

Басқа шығармаларға сілтеме жасау

Мистер Биб Люсимен алғашқы кездесуін есіне алады, ол оны Тунбридж-Уэллстегі таланттар көрсетілімінде Бетховеннің соңғы фортепиано сонатасының, Op. 111, екі бөлімінің біріншісін ойнағанын естиді. Эмерсондарға қонақтап келгенде, мистер Биб айналаға шашырап жатқан кітаптарға көз жүгіртеді. "Олардың қалай оқып-жазатынын білетініне сенемін – сирек кездесетін қабілет. Не оқып жатыр? Байрон. Міне, сол. "Шропшир жігіті". Есімде жоқ. "Барлық тіршілік жолы". Есімде жоқ. Гиббон. Міне! Джордж неміс тілінде оқиды екен. Ым-ым... Шопенгауэр, Ницше, және осылай жалғаса береді. Жарайды, сіздердің буыныңыз өз ісін біледі, Хоничерч". Екінші тараудың соңында қарт мистер Эмерсон А. Е. Хаусманның "Алыстан, кештен және таңнан" деген жолдарын келтіреді, ол "Шропшир жігітінен" алынған. Бесінші тарауда, адамдар пейзаж суреттерін бағаламайтынына ренжулігін білдірген соң, мистер Айгер Уильям Вордсворттың "Дүние тым көп біз үшін" деген өлеңінің атауын қате айтады: "Дүние біз үшін тым ауыр". Екінші бөлімнің басында Сесил бірнеше белгісіз шумақтарды ("Төмен түс, әйел, сол таудан", т.б.) келтіреді. Олар Теннисонның "Принцесса" поэмасынан. Эмерсондардың үйіндегі гардеробқа "Жаңа киімді талап ететін кез келген іске сенбеңдер" (Генри Дэвид Тороның "Уолден" кітабынан алынған цитата) жазылған. Сесил Люсиге жасаған ұсынысын "I promessi sposi" ("құдалар") деген сөздермен жариялайды – бұл 1856 жылғы Понкиеллидің осы аттас операсына немесе оған негізделген Манцони романына сілтеме. Екінші бөлімде Джордж шөпте жатқанда Люси одан айнала туралы сұрайды, ол: "Әкемнің айтуынша, ең тамаша көрініс – басымыздың үстіндегі аспан", – деп жауап береді, бұл Сесилді Данте шығармалары туралы ойсыз пікір білдіруге итермелейді. Романның соңында Люси сэр Уолтер Скотттың "Ламмермур қалыңдығынан" ән айтады, ол "Бос жүрек, қол және көз, /Оңай өмір сүріп, тыныш өлесің" деген жолдармен аяқталады. Форстер сонымен қатар Доницеттидің Скотттың "Ламмермур қалыңдығы" романының опералық бейімделуін, "Люсия ди Ламмермур" операсын, өзінің алғашқы жарияланған "Жерде періштелер басудан қорқады" романының концерттік көрінісіне қосты. "Көресі бар бөлме" романы сияқты, "Ламмермур қалыңдығы" да дарынды, бірақ өзін ұстай білетін жас әйелдің өз қалауынша болмаған келісімге түсуі туралы әңгімелейді.

Жазу

"Көреберіс бөлмесі" романының жазылуы ұзаққа созылды. 1902 жылдың соңында Форстер Италияда өтетін, "Люси романы" деп атаған роман жұмысын бастады. 1903 және 1904 жылдары ол осы романды басқа жобаларға жұмыс істеу үшін тоқтатты. 1908 жылға дейін ол романды қайта жөндеумен айналысып тұрды.

Театр, кино, радио және теледидар бейімделулері

Романды алғаш рет Ричард Коттрелл Лэнс Северлингпен бірге Prospect Theatre Company үшін театрға бейімдеді, ал режиссерлер Тоби Робертсон мен Тимоти Уэст 1975 жылғы 27 қарашада Альбери театрында қойды. Merchant Ivory 1985 жылы Джеймс Айворидің режиссерлігімен, Мэги Смит Шарлотта Бартлетт, Хелена Бонэм Картер Люси Ханичерч, Джуди Денч Элеонора Лавиш, Денхолм Эллиотт Мистер Эмерсон, Джулиан Сэндс Джордж Эмерсон, Дэниел Дэй Льюис Сесил Вайс және Саймон Каллоу Реверенд Мистер Биби рөлінде ойнаған киноға бейімдеу жасады. BBC Radio 4 1995 жылы Дэвид Уэйд жазған және Глин Дирман режиссерлік еткен (BBC Radio Collection құрамында коммерциялық түрде шығарылған) төрт бөлімді радиолық бейімдеуді жасады. Онда Шейла Хэнкок Шарлотта Бартлетт, Кэти Сара Люси Хоничерч, Джон Моффат Мистер Эмерсон, Гэри Кейди Джордж Эмерсон және Стивен Мур Реверенд Мистер Биби рөлінде ойнады. Бұл өнім 2007 жылғы маусымда, 2008 жылғы сәуірде, 2009 жылғы маусымда және 2010 жылғы наурызда BBC7 арнасында, ал 2012 жылғы тамызда, 2017 жылғы наурызда және 2023 жылғы тамызда BBC Radio 4 Extra арнасында қайта көрсетілді. 2006 жылы Эндрю Дэвис ITV үшін «Көре бергіш бөлме» сериалын бейімдеуге кірісетінін хабарлады. Бұл алғаш рет 2007 жылғы 4 қарашада ITV1 арнасында көрсетілді. Онда әкесі мен ұлы Тимоти және Раф Сполл Мистер Эмерсон мен Джордж рөлінде, Элейн Кэссиди Люси Хоничерч, Софи Томпсон Шарлотта Бартлетт, Лоренс Фокс Сесил Вайс, Синед Кусак Мисс Лавиш, Тимоти Уэст Мистер Игер және Марк Уильямс Реверенд Биби рөлінде ойнады. Бұл бейімделу АҚШ-та 2008 жылғы 13 сәуірде жексенбі күні көптеген PBS станцияларында көрсетілді. Романның Скотт Шварц режиссерлік еткен музыкалық нұсқасы 2012 жылғы 2 наурызда Сан-Диегодағы «Олд Глобус» театрында ашылды. Марк Ацитоның идеясы бойынша, музыка мен ән сөздерін Джеффри Сток және Ацитоның қосымша сөздері жазды. Орындаушылар құрамында Шарлотта Бартлетт рөлінде Карен Зиемба, Люси Хоничерч рөлінде Эфи Аардема, Джордж Эмерсон рөлінде Кайл Харрис және Сесил Вайс рөлінде Уилл Рейнольдс болды. Музыкалық нұсқаның қайта өңделгені 2014 жылғы 15 сәуірде Сиэтлдің 5-авеню театрында, екі апталық алдын ала көрсетімнен кейін ашылды және 11 мамырға дейін жалғасты. Дэвид Армстронг (режиссер) режиссерлік еткен шоуда Джордж Эмерсон рөлін Луис Хобсон, Люси Хоничерч рөлін Лора Гриффит, Мистер Эмерсон рөлін Аллен Фицпатрик, Шарлотта Бартлетт рөлін Патти Кохенур және Реверенд Биби рөлін Ричард Грей ойнады. L. A. Theatre Works 2019 жылғы наурызда UCLA-ның Джеймс Бриджес театрында романның аудио бейімдеуін жазды. Бұл өнімде Джулиан Сэндс Мистер Эмерсон аға, Юджин Саймон Джордж Эмерсон және Элеонора Томлинсон Люси Хоничерч рөлінде ойнады. Онлайн ағымдау үшін екі бөлімде, 1-ші және 2-ші бөлімде қол жетімді. 2020 жылы Кевин Кван өзінің «Секс және босқындық» романын шығарды, бұл қазіргі заманғы бейімделу, онда кейіпкерлер жақсы байланыстағы аристократтар және кейбіреулері Crazy Rich азиялықтар.

Танымал мәдениетте

Ноэль Ковард 1928 жылы «Көрер көзі бар бөлме» атты хит әнін жазды, оның атауы Форстердің романынан алынғанын мойындады. Фильмге бейімделуіндегі бір көріністі 2004 жылғы «A Messenger, Nothing More» эпизодында «Gilmore Girls» американдық телешоуының басты кейіпкерлері көреді. Рори Лорелайға әжесімен Еуропаға саяхаттаған үй видеоларын көрсеткісі келетінін айтады. Мэгги Смит көрініссіздікке шағымданатын видео көрсетіледі. Rage Against the Machine тобының 1992 жылғы «Know Your Enemy» әнінің бірінші шумағында «As we move into '92/Still in a room without a view» деген сөздер бар. The Divine Comedy тобының 2005 жылғы «Victory for the Comic Muse» альбомының атауы кітаптан алынған. «Liberation» альбомынан «Death of a Supernaturalist» трегі Джордж Эмерсонның «Әкем тек бір ғана тамаша көрініс бар дейді, ол – басымыздың үстіндегі аспан» деген сөзімен басталады, содан кейін Сесилдің «Менің ойымша, сіздің әкеңіз Данте оқып жүр» дегені естіледі. 2007 жылғы «The Office» американдық телешоуының «Branch Wars» эпизодында Finer Things клубы ағылшынша шай ішіп отырып кітапты оқып, талқылайды. Фильмге бейімделуі 2011 жылғы британдық романтикалық драма «Weekend» фильмінің басты кейіпкерлері тарапынан талқыланады. Сара Уинманның «Still Life» романындағы Эвелин Скиннер кейіпкері «Көрер көзі бар бөлме» романын жазған кезде Э. М. Форстермен Флоренцияда болғанын айтады.