Гренландия экономикасы және тарихы

Кіріспе

жоқ. Еңбек = кәсіп = жай тізімделген: ауыл шаруашылығы: 15,9% өнеркәсіп: 10,1% қызмет көрсету: 73,9% (2015 ж. бағасы) сыртқы сауда. Бұл экономиканың қарқынды өсуге, айтарлықтай инфляцияға, жұмыссыздық мәселелеріне және Корольдік үкіметінен келетін капитал ағынына үлкен тәуелділікке әкелді. Жан басына шаққандағы ЖІӨ еуропалық экономикалардың орташа көрсеткішіне жақын, бірақ экономика Дания үкіметінің айтарлықтай қолдауына өте тәуелді, ол Өзін-өзі басқару үкіметінің кірісінің шамамен жартысын құрайды, ал ол өз кезегінде 25 620 жұмыс істейтін азаматтың ішінде 10 307 гренландтыққа жұмыс береді (2015). Дегенмен жұмыссыздық деңгейі жоғары болып қалады, экономиканың қалған бөлігі шаян мен балық экспортына деген сұранысқа байланысты.

Тарихи дамуы

1728 және 1730 жылдар аралығында майор Клаус Паарс басқарган корольдік колониядан басқа, колониялық Гренландия 1908 жылға дейін корольдік жарғы бойынша компаниялардың басқаруында болды. Ханс Эгеденің Үміт колониясы 1727 жылы банкротқа ұшырағанға дейін Берген Гренландия компаниясының басқаруымен ұйымдастырылды; одан кейін саудагер Якоб Северин (1733–1749), Жалпы сауда компаниясы (Det almindelige Handelskompagni; 1749–1774) және, ақырында, Корольдік Гренландия сауда департаменті (KGH; 1776–1908) басшылық етті. Бастапқыда минералдық немесе ауылшаруашылық байлығына деген үміттер көңіл көшiрiп, ашық сауда басқа елдердің жақсырақ сапалы, арзан тауарлары мен жауыздығына байланысты сәтсіз аяқталды. Гренландияда қырыққабат, салат және басқа да көкөністер сәтті өсірілді, бірақ бүкіл Гренландияда бидай немесе кондық шөп өсіруге жасалған көптеген әрекеттер сәтсіз болды, бұл еуропалық мал шаруашылығын дамыту мүмкіндігін шектеді. Үкімет қаржылаған кит аулау сәтсіз аяқталғаннан кейін, KGH гренландтарды дәстүрлі аң аулау және кит аулау ісімен айналыстыруға бейімделді және олар мен Еуропа арасындағы саудаға монополия орнатты. Сауданы ашуға жасалған көптеген әрекеттер коммерциялық және гуманитарлық себептермен қарсылыққа ұшырады, бірақ 1850 және 1860 жылдардағы шағын реформалар қант және кофе сияқты "жақсы заттарға" жергілікті тұрғындардан алынатын бағаны төмендетті; KGH табысының бір бөлігі жергілікті қауымдастықтарға берілді; және Ivigtut криолит кенішін жеке компанияға беруге рұқсат берілді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, реформалар Гренландия провинциялық кеңесінің мүшелері мен даниялық экономистерден құралған Данияның Гренландия комиссиясы арқылы жүзеге асырылды. Есепте Дания үлгісіндегі қазіргі заманғы әл-ауқат мемлекетін құру және KGH моделін жою бағдарламасы баяндалды, бұл бағдарлама Корольдік үкіметінің қолдауына ие болды. 1950 жылы KGH монополиясы жойылды; 1953 жылы Гренландия Дания Корольдігінің тең құрамына енді және 1979 жылы өзін-өзі басқару құқығы берілді. KGH ұзақ жылдар бойы Калааллит гренландтарының қалаға көшуіне қарсы болды, бірақ 1950 және 1960 жылдары Дания үкіметі қалаларды жаңғырту және модернизациялау бағдарламасын енгізді, мақсаты – қолданыстағы елді мекендерді біріктіру. Бағдарламаның мақсаты шығындарды төмендету, білім беруге және денсаулық сақтауға қол жеткізуді жақсарту және сол кезде қарқынды дамып жатқан модернизацияланған треска балық аулауына жұмысшыларды қамтамасыз ету болды. Бағдарлама балық шаруашылығының құлдырауы және, әсіресе, атақты П блогы сияқты көптеген ғимараттардың нашар сапалы құрылысы сияқты бірқатар мәселелерге тап болды, сонымен қатар тұрақты жұмыссыздық пен алкоголизм сияқты өз мәселелерін тудырды. Гренландия 1985 жылдың ақпан айында Еуропалық экономикалық қауымдастықтан шықты. Сол жылы Гренландия Royal Greenland Trading Company-ді қайта құру үшін оны қайта бақылауға алды. Келесі онжылдықтарда конгломераттың бөлімдері бірте-бірте бөлініп, Гренландия экономикасындағы бәсекелестік деңгейі көтерілді. 1990 жылы Maarmorilik қорғасын және мырыш кеніші жабылғаннан кейін және судың суынуына байланысты треска балық аулаудың құлдырауынан кейін Гренландия сыртқы сауда тапшылығына және экономиканың қысқаруына тап болды, бірақ 1993 жылдан бері өсуді көрсетуде.

Except for an abortive royal colony established under Major Claus Paarss between 1728 and 1730, colonial Greenland was administered by companies under royal charter until 1908. Hans Egede's Hope Colony was organized under the auspices of the Bergen Greenland Company prior to its bankruptcy in 1727; it was succeeded by the merchant Jacob Severin (1733–1749), the General Trade Company (Det almindelige Handelskompagni; 1749–1774), and finally the Royal Greenland Trading Department (KGH; 1776–1908). Early hopes of mineral or agricultural wealth were dashed, and open trade proved a failure owing to other nations' better quality, lower priced goods and hostility. Kale, lettuce, and other vegetables were successfully introduced, but repeated attempts to cultivate wheat or clover failed throughout Greenland, limiting the ability to raise European livestock. After government funded whaling failed, the KGH eventually settled on maintaining the native Greenlanders in their traditional pursuits of hunting and whaling and enforced a monopoly on trade between them and Europe. Repeated attempts to open trade were opposed on both commercial and humanitarian grounds, although minor reforms in the 1850s and 60s lowered the prices charged to the natives for "luxuries" like sugar and coffee; transferred more of the KGH's profits to local communities; and granted the important Ivigtut cryolite concession to a separate company. After World War II, reforms were finally enacted by the Danish Greenland Commission composed of Greenland Provincial Council members and Danish economists. The report outlined a program to end the KGH model and establish a modern welfare state on the Danish model and supported by the Kingdom Government. The KGH monopolies were ended in 1950; Greenland was made an equal part of the Kingdom of Denmark in 1953 and Home Rule granted in 1979. The KGH had long opposed urbanization of the Kalaallit Greenlanders, but during the 1950s and 1960s the Danish government introduced an urbanization and modernization program aimed at consolidating existing settlements. The program was intended to reduce costs, improve access to education and health care, and provide workers for modernized cod fisheries, which were growing rapidly at the time. The program faced a number of problems including the collapse of the fisheries and the shoddy construction of many of the buildings, particularly the infamous Blok P, and produced a number of problems of its own, including continuing unemployment and alcoholism. Greenland left the European Economic Community in February 1985, In the same year, Greenland exercised its new control over the Royal Greenland Trading Company to reestablish it as KNI. Over the next few decades, divisions of the conglomerate were slowly spun off and competition within the Greenlandic economy somewhat increased. Following the closure of the Maarmorilik lead and zinc mine in 1990 and the collapse of the cod fisheries amid colder ocean currents, Greenland faced foreign trade deficits and a shrinking economy, but it has been growing since 1993.

Экономика салалары

Гренландия экономикасы балық экспортіне және Дания үкіметінің қолдауына өте тәуелді, ол мемлекеттік кірістердің шамамен жартысын құрайды. Мемлекеттік сектор, мемлекеттік меншік кәсіпорындар мен муниципалитеттерді қоса алғанда, экономикада басым роль атқарады.

Басқару

Гренландиядағы ең ірі жұмыс берушілер – әртүрлі әкімшілік деңгейлер, оның ішінде Даниядағы Корольдік үкіметі, Гренландияның жергілікті басқару үкіметі және муниципалитеттер. Осы лауазымдардың көп бөлігі астана Нуук қаласында шоғырланған. Тікелей жұмыспен қамтудан өзге, үкімет экономиканың басқа да салаларындағы ірі жұмыс берушілерді, соның ішінде «Ұлы Гренландия» компаниясының тері сатып алуларын, «Пилерсуисок» компаниясының ауылдық дүкендерін, сондай-ақ «Air Greenland» және «Royal Arctic» әуе компанияларының аймақтық бағыттарының бір бөлігін үлкен қаржылық қолдаумен қамтиды.

Балық шаруашылығы

Жұмыспен қамту бойынша екінші орында Гренландияның балық шаруашылығы тұр. Коммерциялық балық аулау флоты шамамен 5000 қайықтан, 300 кемеден және 25 траулерден тұрады. Бұрын треска балықтары негізгі улов болса, бүгінде индустрия негізінен суық су креветкалары мен гренландтық палтусына шоғырланған, олар сәйкесінше әлемде екінші және үшінші орында тұр. Кит аулау және теңіз есірткішін аулау даулы мәселеге айналып, олардың өнімдеріне деген нарықтың мүмкіндіктерін шектеді. Осы себепті, Какартұқта орналасқан елдегі жалғыз тері өңдеу зауыты – Great Greenland, үкімет тарапынан ауыр субсидия алады.

Аралдың солтүстік-батысында бұғылар немесе карибулар кездеседі, ал солтүстік-шығысында және Кангерлусуакта мускус сиырлары таралған. Мускус сиырларының табиғи ареалы қорғалатын Солтүстік-Шығыс Гренландия Ұлттық паркіне жақын болғандықтан, бұрынғыға қарағанда аңшылық нысаны ретінде сирек кездеседі. Гренландияда ақ аю мен бұғы аулау әлі де жүргізіледі, бірақ популяцияларды қорғау үшін қатаң реттеледі.

Кішігірім сауда

Жалпы сатудың шамамен жартысы KNI (Корольдік Гренландия сауда департаментінің мемлекеттік мұрагері), оның ауылдық сауда бөлімшесі Pilersuisoq, немесе Данияның Dagrofa Pisiffik компаниясы сатып алған оның еншілес компаниясы арқылы жүзеге асырылады.

Тау-кен өндірісі

Ивигтт бұрын әлемдегі табиғи криолиттің басты көзі болып есептелді, ол алюминий өндірісінде маңызды минерал, бірақ 1980 жылдары коммерциялық жағынан пайдалы қоры таусылды. Сол сияқты, көмір, алмаз және күміс, никель, платина, мыс, молибден, темір, ниобий, тантал, уран және сирек кездесетін металдар сияқты көптеген металдардың кен орындары бар екені белгілі, бірақ олар әлі коммерциялық тұрғыдан тиімді кен орындары ретінде табылмаған. Технологияның жетілуі және минерал бағаларының өсуі кейбір кен орындарының қайта ашылуына алып келді, мысалы, Мармориликтегі қорғасын мен мырыш кені және Налунақтағы алтын кені. Гренландияның жаһандық жылыну салдарынан мұзды қоршаған ортадан құнды металдарды ашып, әлемдегі келесі ірі кен өндіруші аймақтардың бірі болуы күтілуде. Табиғи ресурстар саласындағы бизнес-интеллектуалдық қызметтерді ұсынатын GlobalData компаниясы жүргізген зерттеулерге сәйкес, геологиялық карта жасау технологияларының арқасында пайдалы қазбалардың айтарлықтай көлемі қолжетімді болып отыр.

Энергия

Гренландия 70% жаңартылатын энергияның үлесімен әлемдегі ең жоғары көрсеткіштердің бірін иеленеді, оның көп бөлігі гидроэнергиядан алынады. Гренландияның жергілікті үкіметі материктегі минералдық ресурстарға толық құқыққа ие болса, мұнай ресурстары Данияның эксклюзивті экономикалық аймағына жатады. Бірақ, барлау жұмыстары екі үкімет арасындағы NUNAOIL серіктестігі аясында жүргізіледі. Кейбір геологтар Гренландияда әлемдегі ең ірі мұнай қорлары сақталғанын айтады: 2001 жылы АҚШ Геологиялық қызметі Гренландияның солтүстік-шығыс суларында (Арктикалық аймақтың солтүстігі мен оңтүстігінде) 400 миллион тоннаға дейін мұнай болуы мүмкін екенін анықтады. 2010 жылы британдық Cairns Oil мұнай-химия компаниясы коммерциялық тұрғыдан пайдалы мұнай кен орындарының "алғашқы нақты белгілерін" хабарлады. Дегенмен, 1970 жылдан бері бұрғыланған алты ұңғыманың ешқайсысы да мұнайға толы болған жоқ. Гренландия Баффин шығанағының батыс жағалауындағы 8 лицензиялық блокқа тендер жариялады. Осы блоктардың жетісіне көпұлтты мұнай компаниялары мен NUNAOIL бірлесіп үсыныс білдірді. Бұрынғы лицензиялық раундтарда сәтті қатысқан және NUNAOIL-мен серіктестік құрған компаниялар: DONG Energy, Chevron, ExxonMobil, Husky Energy және Cairn Energy. Батыс Диско лицензиялық аймағы басқа Арктикалық бассейндерге қарағанда қолжетімділігі жоғары болғандықтан қызығушылық тудырады, себебі аймақ көбінесе мұзсыз және палеоцен дәуірінен қалған перспективті геологиялық белгілерге толы. Бұрын Qullissat-та көмір өндіріліп келген, бірақ қазір тоқтатылған. Электр энергиясын өндіруді мемлекеттік Nukissiorfiit компаниясы жүзеге асырады. Ол 220 В және 50 Гц жиілігімен таратылады және Дания стандартындағы K типті розеткалар қолданылады. Тарихи тұрғыдан электр энергиясы мұнай немесе дизельдік электр стансалары арқылы өндірілген, әлі де гидроэнергетиканың үлкен әлеуеті бар болса да. Мұнай бағасының өсуіне байланысты гидроэлектр стансаларын салу жоспары жасалған. 1993 жылы Буксефьорд сусаймасы іске қосылғаннан кейін, оның Nuuk-қа дейінгі тарату жолы Ameralik Span-ды қамтиды, Гренландия үкіметінің ұзақ мерзімді саясаты аралдың электр энергиясын жаңартылатын ішкі көздерден өндіру болып табылады. 2008 жылы Buksefjord-тағы үшінші турбина қуатын 45 МВт-қа дейін арттырды; 2007 жылы Qorlortorsuaq-та екінші 7,2 МВт-тық сусаймасы салынды; ал 2010 жылы Sisimiut-та үшінші 15 МВт-тық сусаймасы салынды. Алюминий қорыту зауытын салу жоспары бар, ол үшін бірнеше ірі (жалпы 600-750 МВт) гидроэлектр стансалары қажет. Су электр стансасы бар жерлерде үйді жылыту электр энергиясы арқылы жүзеге асырылады.

At 70%, Greenland has one of the highest shares of renewable energy in the world, mostly coming from hydropower. While the Greenland Home Rule Government has primary sovereignty over mineral deposits on the mainland, oil resources are within the domain of the Danish exclusive economic zone. Nonetheless, prospecting takes place under the auspices of NUNAOIL, a partnership between the two governments. Some geologists believe Greenland has some of the world's largest remaining oil resources: in 2001, the U. S. Geological Survey found that the waters off north eastern Greenland (north and south of the Arctic Circle) could contain up to of oil, and in 2010 the British petrochemical company Cairns Oil reported "the first firm indications" of commercially viable oil deposits. Nonetheless, all six wells drilled since the 1970s have been dry. Greenland has offered eight license blocks for tender along its west coast by Baffin Bay. Seven of those blocks have been bid for by a combination of multinational oil companies and NUNAOIL. Companies that have participated successfully in the previous license rounds and have formed a partnership for the licenses with NUNAOIL are DONG Energy, Chevron, ExxonMobil, Husky Energy, and Cairn Energy. The area available known as the West Disko licensing round is of interest due to its relative accessibility compared to other Arctic basins, as the area remains largely free of ice and contains a number of promising geological leads and prospects from the Paleocene era. Coal used to be mined at Qullissat but this has been suspended. Electricity generation is controlled by the state owned Nukissiorfiit. It is distributed at 220 V and 50 Hz and sockets of Danish type K are used. Electricity has historically been generated by oil or diesel power plants, even though there is a large surplus of potential hydropower. Because of rising oil prices, there is a program to build hydro power plants. Since the success of the 1993 Buksefjord dam, whose distribution path to Nuuk includes the Ameralik Span the long term policy of the Greenland government is to produce the island's electricity from renewable domestic sources. A third turbine at Buksefjord brought its capacity up to 45 MW in 2008; in 2007, a second, 7.2 MW dam was constructed at Qorlortorsuaq; and in 2010, a third, 15 MW dam was constructed at Sisimiut. There is a plan for an Aluminium smelter plant, which requires multiple large (total 600 750 MW) hydropower plants. Domestic heating is provided by electricity at locations where there is a hydro power plant.

Туризм

Туризмді қысқа жаз бен жоғары баға шектейді. Мұнда көбінесе әуе арқылы, негізінен Скандинавия және Исландиядан келуге болады. Кейбір туристер круиздік кемемен келеді (бірақ олар жергілікті экономикаға көп шығын жұмсамайды, себебі кемеде тұру және тамақтану мүмкіндігі бар). 2007-2008 жылдары АҚШ-тың шығыс жағалауынан тікелей рейстермен сынақтар жасалды, бірақ олар тоқтатылды. Мемлекеттік туризм агенттігі Visit Greenland веб-сайтының мекенжайы – Greenland.com. Туризм 2015 және 2019 жылдар аралығында айтарлықтай өсті, келушілер саны жылына 77 000-нан 105 000-ға дейін жетті. Бір дереккөздің бағалауынша, 2019 жылы экономиканың осы саласынан түскен кіріс шамамен 450 миллион кронды (67 миллион АҚШ доллары) құрады. COVID-19 пандемиясының салдарынан енгізілген шектеулерге байланысты, экономиканың көптеген салалары сияқты, бұл көрсеткіш 2020 және 2021 жылдары күрт төмендеді; бір дереккөз бұл жағдайды «коронавирустың ең ірі экономикалық құрбаны» деп сипаттады. Балық шаруашылығының арқасында 2020 жылдың ортасына дейін жалпы экономика күрт зардап шекпеді. 2020 жылдың соңында немесе 2021 жылдың басында туристер қайтадан келе бастайды. Гренландияның мақсаты – туризмді дұрыс дамыту және «ұзақ мерзімді тұрақты туризмді құру».

Ауыл шаруашылығы және орман шаруашылығы

Ауыл шаруашылығы экономикада маңызы аз, бірақ Оңтүстік Гренландиядағы климаттың өзгеруіне байланысты өсу маусымы он жыл бұрынғыдан шамамен үш аптаға ұзарды, брокколи, гүлкөмбе, капуста және сәбіз өсіруге мүмкіндік туды, сондай-ақ елдің егістік жерлерінің ауданы да кеңейтілуде, әйтсе де қазірдің өзінде Гренландияның шамамен 1% ғана егістікке жарамды деп есептеледі. Өндірістің ұлғаюы мемлекеттік Neqi A/S азық-түлік дүкендері желісінің сатып алу кепілдігі арқылы мемлекет тарапынан субсидияланады. Гренландиядағы жалғыз орман – Нанорталикке жақын орналасқан Цингуа аңғарында. Ол қорғалып, ағаш өндіруге пайдаланылмайды.

Мал шаруашылығы

Мал шаруашылығы негізінен қой өсіруден тұрады, онда еркін жайылатын малдар бар. Қазіргі заманғы қой өсіру әдістері 20 ғасырдың басында енгізілді, ал алғашқы ферма 1906 жылы салынған. Фермалар жергілікті тұтынуға ет, ал негізінен экспортқа жүн өндіреді. Нарсақта мемлекеттік компания Neqi A/S жыл сайын шамамен 20 000 қошқар сояды. Жерді пайдалану шарттарын фермерлер бірлесіп келісуге міндетті. Оңтүстікте шағын мал фермасы да бар. 1952 жылдан бастап Гренландияға бұғы шаруашылығы кезең-кезеңімен енгізілді. Скандинавиялық саамдардың қадағалауы 1978 жылы аяқталды, бірақ кейінгі нәтижелер көңіл көншітпеді. 1980-ші және 1990-шы жылдарда Гренландияның батыс-орталық аймағында жасалған қайталанған әрекеттер малдың жылжымауының қиындығынан, олардың жемдік базасын жойғандықтан сәтсіз аяқталды. 1998 жылы қалған мал Нуук муниципалитетіне сатылып, аң аулау арқылы алынып тасталды. Осы кезде тек бір гренландтық бұғы шаруашылығымен айналысты, ал қалған 20-ға жуық адам норвегиялық саамдарды жұмысқа алды. Бұғы шаруашылығы жергілікті мәдениетке үйлеспейді деген қорытындыға келгенімен, оңтүстіктегі бұғылар әлі де жақсы өсіп келеді. 2008 жылы Исландық Стефан Магнуссон мен норвегиялық Оле Кристиансен күтіп бағып отырған Исорток бұғы стансасындағы мал саны әлі де көп болды.