Тыныш мұхиты аралдарының қабықтан жасалған матасы

Кіріспе

Тынық мұхиты аралдарының мәдениетінде жасалған қабық матасы.

Тапа матасы (немесе просто тапа) – Тынық мұхиты аралдарында, негізінен Тонга, Самоа және Фиджиде жасалған қабық мата, бірақ Ниуэ, Кук аралдары, Футуна, Соломон аралдары, Ява, Жаңа Зеландия, Вануату, Папуа-Жаңа Гвинея және Гавай (онда ол капа деп аталады) сияқты алыс аймақтарда да кездеседі. Француз Полинезиясында Маркиза аралдарындағы кейбір ауылдарды қоспағанда, ол дерлік жоғалып кеткен.

Сурет

Фэтаки көбінесе боялады. Содан кейін ол нгату атымен танылады, тонга тілінде – аяқталған өнім. Сурет бүкіл ұзындығы бойына салынады, бірақ ені бойынша орталық бөлігіне ғана. Екі жағында да шамамен бір метрлік боялмаған жиек қалдырылады, ол тапа (Тонгада) деп аталады. Оны бояу үшін парақтар үлкен ағаш барабанның үстіне жайылады, барабанның үсті жағы штамптармен немесе купесимен (Самоада – упети) жабылады. Бұл штамптар кокос жаңғағының орталық тамырынан (немесе бірнеше миллиметр қалыңдығындағы кез келген таяқтардан) жасалады және қолданылатын сурет үлгісіне сәйкес келеді. Купесидің бірнеше стандартты суреттері бар, мысалы, «қамыс жолы» (сарайдан патшалық зиратқа соққан жол), немесе «Тонганың қалқаны», немесе «арыстан» (патша), немесе «көгершін» (патша билеуші), сондай-ақ «Манулуа» (екі құс) сияқты абстрактілі суреттер. Тапа парағы барабанның үстіне қойылады, ал әйелдер күшпен қоңыр бояумен (кока ағашынан – Bischofia javanica) жағады. Бұл жұмыс татай деп аталады. Олар купесидің қабырғасының үстінен жаққанда, бояудың көбірек бөлігі сол жерге жабысады, ал қалғаны аз жабысады. Осылайша, негізгі сурет параққа түсіріледі. Бір бөлігі бітірілген соң, парақты көтеріп, келесі жолаққа және т.с.с. көшеді. Тек бүкіл парақ алдын ала өңделгеннен кейін ғана оны жерге жайып, панданус тұқымынан жасалған щеткамен бояйды. Әйелдер әлсіз көрінетін іздерді одан да көп бояумен, енді мангрдан (Rhizophora mangle) жасалған тонго бояуымен жақсартады. Кока және тонго бояуы әрқашан қоңыр түсті, бірақ екіншісі күңгірттеу. Қара түс Тонгада қолданылмайды, бірақ ол Фиджиге тән. Сурет салу кезінде нгатуға ені бойынша әрбір метрде немесе одан да жиі сызықтар салу қалыпты жағдай. Купеси де осы бөлімдерге сәйкес келетіндей етіп жасалады. Мұндай бөлім ланганда деп аталады және олар (бос тапада) бірден бүкіл ұзындығы үшін қажетті санына дейін нөмірленеді. Егер нгатудың кішкентай бөлігі қажет болса, парақ ланганда бөлімі бойынша кесіледі. 4-6 лангандадан тұратын бөлік фолаоси деп аталады. 8 бөлік – фатуа, ал 10 лангандадан тұратын нгату бөлігі тока хонгофулу деп аталады. Екі еселік фатуалар да кездеседі, олар фатуфа немесе одан да екі есе үлкені, фатувалу деп аталады. Бұл дәстүрлі нгату, оны туралы кең сөздіктер куәландырады (тағы да көптеген терминдер бар). Бүгінгі таңда туристік сауда үшін басқа да өлшемдер мен суреттер жасауға болады.

The fetaaki is almost always painted. It then becomes ngatu, the Tongan word for the final product. The painting is done over the whole length, but only the central in the width direction. On both sides there is an unpainted border of about wide, which is called the tapa (in Tonga). To paint it, the sheets are put over a huge wooden drum covered with stencils or kupesi (upeti in Samoa). These stencils are made from coconut front midribs (or any other sticks of a few millimeter thick) and made in the pattern which will be used. There are a handful of standard kupesi designs, like the 'pine road' (the road from the palace to the royal cemetery), or the 'shield of Tonga', or the 'lion' (the king), or the 'dove' (the king as ruler), and more abstract figures like the 'Manulua' (two birds). The tapa sheet is put over the drum and the women rub with force a dabber with some brown paint (made from the koka tree (Bischofia javanica)) over the sheet. This work is called tatai. Where they rub over a rib of the kupesi more paint will stick to that position while very little will stick elsewhere. In this way the basic pattern is put on the sheet. Once a part is done, they lift up the sheet and proceed to the next strip and so forth. Only when the whole sheet has been preprocessed, it will be spread out on the ground and with a brush (made from Pandanus seeds). The women will accentuate the faintly visible marks with some more generous paint, this time made from the tongo, the mangrove (Rhizophora mangle). Both koka and tongo paint are always brown, but the latter is much darker. Black is not used in Tonga, although it is characteristic for Fiji. It is customary that during the paint process lines are drawn on the ngatu along the width every or more. The kupesi too are made to the size that they will fit in the divisions thus made. Such a division is known as langanga and they are numbered (on the blank tapa) from one to as many as needed for the whole length. When a smaller piece of ngatu is needed, the sheet is cut along a langanga division. A 4 to 6 langanga piece is called folaosi. An 8 piece is fātuua, while a 10 langanga piece of ngatu is known as toka hongofulu. Less common are the double fātuua, named fātufā or double of that again, the fātuvalu. These are the traditional ngatu, as evidenced by the extensive vocabulary used (still many more terms exist). Nowadays for the tourist trade other sizes and designs can be made as well.

Жалпы көздер

Пуле, Дж. және Томас, Н. Хиапо: Ниуэ қабық матасының өткені мен қазіргісі. Дунедин, Отаго университетінің баспасы, 2005. Аркинсталл, Патриция Лорейн, «Гавай, Самоа, Тонга және Фиджидегі қабық матасын зерттеу: қабық матасының ерекше стильдерінің аймақтық дамуы және оның басқа мәдени факторлармен байланысы», Итака, Нью-Йорк, 1966. Бригам, Уильям Тафтс, «Ka hana kapa, Гавайдегі қабық матасын жасау». Гонолулу, Бишоп мұражайының баспасы, 1911. И. Ф. Хелу, «Сынақтар: Оңтүстік теңіздерден мәдени перспективалар», 1999. Кепплер, Адриен Лоис, «Гавай маталары (қабық матасы)». Лиг-он-Си, Ф. Льюис, 1975. Леонард, Энн және Террелл, Джон, «Жәннат үлгілері: әлемдегі қабық матасының стильдері мен маңызы». Чикаго, АҚШ, Табиғи тарих мұражайы, 1980. Нейх, Роджер және Пендерграст, Мик, «Тынық мұхиты тапасы». Гонолулу, Гавай университетінің баспасы, 1997. Винтер, Джоан Г., «Сөйлейтін тапа: Квинслендтегі Пасифика қабық матасы». Киэйра Пресс, Саутпорт QLD, 2009. Олдридж, Ричард және Хэмсон, Майкл, «Массим және Коллингвуд шығанағының өнері». Майкл Хэмсон, Палос-Вердес, Калифорния, 2009. Мейер, Энтони Дж. П., «Les Tapa funéraires des Nakanai de Nouvelle Bretagne (Жаңа Британиядағы Наканай тайпасының жерлеу тапасы)». Серия: Océanie Oceania № 11. Galerie Meyer, Париж, 1992. Куййман, Саймон, «Индонезиядағы әшекейленген қабық матасы». Серия: Mededelingen van het Rijksmuseum voor Volkenkunde, Лейден, № 16. Лейден, E. J. Brill, 1963. Мюрант, Жорж және Томпсон, Роберт Фаррис, «Мбути дизайны: Итури орманның пигмей әйелдерінің суреттері». Темза және Гадсон, 1996. Райт, Марго, «Қабық матасы: дайындалу, қолданылу, нашарлау, сақтау және көрсету аспектілері (этнографиялық артефактілерді сақтаушылар)». Архетип кітаптары, 2001. Ричардс, Рис, «Толық жойылмаған: Батыс Соломон аралдарындағы меланезиялық қабық матасы («Тапа»)». Paremata Press, 2005. Голдман, Ирвинг, «Кубео: Солтүстік-батыс Амазонканың үнділері». Иллинойс университетінің баспасы, 1979. Арбейт, Венди, «Тонгадағы тапа». Гонолулу, Гавай университетінің баспасы, 1995.

Pule, J and Thomas, N. Hiapo: past and present in Niuean Barkcloth Dunedin, University of Otago Press, 2005. Arkinstall, Patricia Lorraine, “A study of bark cloth from Hawaii, Samoa, Tonga and Fiji: An exploration of the regional development of distinctive styles of bark cloth and its relationship to other cultural factors”, Ithaca, N. Y., 1966. Brigham, William Tufts, “Ka hana kapa, making of bark cloth in Hawaii”, Honolulu, Bishop Museum Press, 1911. I. F. Helu; Critical essays: Cultural perspectives from the Southseas; 1999
Kaeppler, Adrienne Lois, “The fabrics of Hawaii (bark cloth)”, Leigh on Sea, F. Lewis, 1975. Leonard, Anne, and Terrell, John, "Patterns of Paradise: The styles and significance of bark cloth around the world", Field Museum of Natural History, Chicago USA, 1980. Neich, Roger and Pendergrast, Mick, "Pacific Tapa", University of Hawai'i Press, Honolulu, 1997. Winter, Joan G., "Talking Tapa: Pasifika Bark Cloth in Queensland", Keeaira Press, Southport QLD, 2009. Aldridge, Richard and Hamson, Michael, "Art of the Massim & Collingwood Bay", Michael Hamson, Palos Verdes, CA, 2009. Meyer, Anthony J. P., "Les Tapa funéraires des Nakanai de Nouvelle Bretagne (The funerary tapa cloths of the Nakanai from New Britain)", Series: Océanie Oceania No. 11. ", Galerie Meyer, Paris 1992
Kooijman, Simon, "Ornamented bark cloth in Indonesia", Series: Mededelingen van het Rijksmuseum voor Volkenkunde, Leiden, No. 16. Leiden, E. J. Brill, 1963. Meurant, Georges, and Thompson, Robert Farris, "Mbuti Design: Paintings by Pygmy Women of the Ituri Forest", Thames & Hudson, 1996. Wright, Margot, "Barkcloth: Aspects of Preparation, Use, Deterioration, Conservation and Display (Conservators of Ethnographic Artefacts)", Archetype Books, 2001. Richards, Rhys, "Not Quite Extinct: Melanesian Barkcloth ('Tapa') from Western Solomon Islands", Paremata Press, 2005. Goldman, Irving, "The Cubeo: Indians of the Northwest Amazon", University of Illinois Press, 1979. Arbeit, Wendy, "Tapa in Tonga", University of Hawaii Press, Honolulu, 1995.