Кіріспе

Қытай философы, эссеші, саясаткер, жазушы және космолог (1020–1077)

Чжан Цай (1020–1077) – қытай философы және саясаткер. Ол зиялылар үшін төрт негізгі мақсатты белгілеуімен әйгілі: Көк пен Жердің рухын дамыту, халыққа жақсы өмір сыйлау, бұрынғы даналардың жоғалып бара жатқан білімін жетілдіру және мәңгілік бейбітшілікті табу.

Өмір және жұмыс

Чжан Цай 1020 жылы Шэньси провинциясының Хенку қаласында дүниеге келген. Бала кезінде ол әскери істерге қызығушылық танытты, бірақ Конфуцийдің мәтіндерін оқуға кірісті. Көптеген Сун философтары сияқты, Чжан да бастапқыда Конфуций ойларына көңілі толмады және бірнеше жыл бойы Буддизмді және Даоизмді зерттеді. Бірақ ол "Жолды" Буддизм мен Даоизмде таба алмайтынын түсінді және қайтадан Конфуцийдің мәтіндеріне қайтып оралды. Оның түрлі діни ойларды зерттеуі оның жеке идеалдарына зор әсер етті. 1056 жылы Чжан «Өзгерістер кітабы» бойынша лекция оқыды, ол оның ең есте қаларлық еңбектерінің бірі ретінде танылды. Осы шамада Чжан Чэн ағайындыларымен (Чэн И және Чэн Хао) алғаш рет кездескен болуы мүмкін. Мемлекеттік қызметтегі емтиханның ең жоғары деңгейінен өткеннен кейін, ол бірнеше кішігірім лауазымдарда қызмет етті. 1069 жылы Чжан императорға ұсынылып, астана үкіметінде орын алды, бірақ көп ұзамай ол премьер-министрмен келіспеушілікке ұшырап, Хенкуға, үйіне қайтып, оқу және оқытумен айналысты. Бұл оның өміріндегі ең өнімді кезеңі болды, өзінің философиялық көзқарастарын дамыту және тарату үшін. 1076 жылы ол өзінің ең маңызды еңбегін, «Білімсіздікті түзетуді» аяқтады және оны шәкірттеріне ұсынды. Кейін, 1076 жылы ол қайтадан астанаға шақырылып, жоғары лауазымға қайта тағайындалды. Алайда, қыс мезгілінде ол ауырып, қайтадан отставкаға кетуге мәжбүр болды. Ол туған қаласы Хенкуға жетпей, 1077 жылы жолда қайтыс болды. 1241 жылы Чжанның еңбектері үшін Конфуций ғибадатханасына қойылды. Чжанның көптеген жазбалары жоғалып кеткен. Чжу Си Чжанның жазбаларынан таңдаулыларын «Жолды зерттеу» антологиясында жинады, ол «Қолдағы нәрселер туралы ойлар» деп те аталады. Оның ең маңызды сақталған еңбектері, әдетте, «Өзгерістерге түсініктеме» және «Білімсіздікті түзету» болып табылады. Чжан Цай қайтыс болғаннан кейін, оның көптеген шәкірттері Чэн ағайындыларының (Чэн И және Чэн Хао) мектебіне қатысты. Оның ойлары көбінесе Чэн ағайындылары мен Чжу Сидің еңбегі арқылы танылды. Чжу Си Чжанды «Жолды зерттеудің» негізін қалаушылардың бірі деп құрметтеді.

Чжан Цайдың Qi мағынасы мен сипаттамалары

Жан Цзайдың метафизикасы негізінен «Өзгерістер кітабына» негізделген. Жанның пікірінше, әлемдегі барлық нәрсе ци (сондай-ақ Чи деп те жазылады) деп аталатын бастапқы заттан тұрады. Жан үшін ци материяны және материяның, инь мен янның өзара әрекеттесуін басқаратын күштерді қамтиды. Ци тараған, жұқа күйде көзге көрінбейді де, мағынасыз болып көрінеді, бірақ жиналғанда қатты немесе сұйық күйге өтіп, жаңа қасиеттерге ие болады. Барлық материалдық нәрселер – жиналған ци: тастар, ағаштар, тіпті адамдар. Ци емес ештеңе жоқ. Осылайша, нақты мағынада, барлық нәрсенің мәні бір, бұл идея маңызды этикалық салдарларға ие. Жан Цзайдың қытай философиясына ең маңызды үлесі – оның онтокосмологиясының негізі ретінде циді қарастыруы. Жан Цзайдың пікірінше, ци немесе өмірлік күш – ғаламдағы барлық процестерді түсіндіруге болатын түпкілікті зат. Біріншіден, Жан Цзайдың айтуынша, ци немесе өмірлік күш – мәңгі өзгеріс үрдісінде болатын нәрсе. Екіншіден, өмірлік күштің үнемі өзгеруі инь мен ян екі принципіне сәйкес белгілі бір қозғалыс заңдылығын сақтайды. Цидің өзгеруі инь мен ян принциптерінің үнемі әрекет етуінен туындайды. Жан Цзайдың қорытындысы – ғаламда цидің екі түрлі әрекеттесуі арқылы түсіндірілмейтін ештеңе жоқ. Үшіншіден, кез келген нәрсенің жиналудан таралуға немесе көрінуден көрінбеуге өзгеруі оның сандық жойылуын білдірмейді. Төртіншіден, Жан Цзай көптеген нәрселердің жаратылуы мен өзгеруін бір қалыпты үлгіге (инь мен янның өзара әрекеттесуіне) дейін тоғытуға болатынын атап көрсетті, бірақ ғаламдағы ештеңе басқа нәрсенің қайталануы емес. Мысал ретінде Жан Цзай айтқандай, екі адамның ойлары бірдей болмайды. Бесіншіден, физикалық әлемнің үнемі қозғалысы сыртқы күштің әсерінен бастау алмайды. Ол ғаламның алғашқы қозғаушы күш болу үшін еш нәрсеге тәуелді емес екенін айтады, себебі ци – өмірлік және өзін-өзі қозғалтатын күш, ол барлық өзгерістер мен қозғалысты мүмкін етеді (Хуан, 1968).

Жан Зайдың адамгершілікке деген сенімі

Неоконфуцийшілер ең алдымен Чжан Цайдың «адамның ғаламмен бір денеге айналуы» туралы доктринасын бағалады. Бұл доктрина конфуцийшілдіктің классикалық конфуцийшілдік мұрасымен байланысын және неоконфуцийшілдік жүйенің кеңеюін көрсетеді. Чжан Цайдың ілімінің ортасында «жэнь» – адамгершілік немесе адамдық ізгілік идеясы тұр, ол классикалық конфуций дәстүрінің ең маңызды ілімі болып табылады. Конфуций мен Мэнций үшін бұл негізгі қасиет адам қоғамы мен Аспан жолы (тиан) арасындағы байланыс болған және осылайша ғаламның негізгі моральдық құрылымының негізі саналған. Чжан Цай бұл негізгі қасиетті ғаламның өзіне дейін кеңейтті, себебі дана үшін «ғаламмен бір денеге айналу» микрокосмос пен макрокосмостың өзара толықтығын және түбіртек сәйкестігін білдіреді. Бұл доктрина сонымен қатар Чжан Цайдың ғаламның іргелі жақсылығына және мақсатына, сондай-ақ жеке адамның дананың идеалын жүзеге асыруға деген әлеуетіне сенімін көрсетеді. «Ғаламмен бір денеге айналу» ілімінде Чжан Цай конфуциандықты буддизм мен даосизмнен анық ажырататынын мәлімдеді. Оның пікірінше, ғалам мен оның процестері нақты барлыққа ие. Керісінше, адам өмірі өзіндік құндылығы бар және ақыр соңында даналықты жүзеге асырудың негізі болып табылады. Чжан Цай үшін мұндай көзқарас даосизм мен буддизмнен ерекшеленеді, олардың екеуі де құтқару ізденісі үшін берілген ғаламнан түбегейлі бас тартуды талап етеді. Чжан Цайдың сөзіне сүйенсек, даосизм мен буддизм әлемнен қашуға баса назар береді, ал конфуцийшілдік осы әлемдегі өзгерістерде толыққандылықты және түпкілікті сәйкестікті табады – бұл бос емес, «ци» әлемі. Дана адам «ци»-дің түпкілікті шындығын және оның ішкі жақсылығын қабылдайды, ол «жэнь»-нің ғаламның құрылымының өзіне енуін мойындайды, осылайша дананың «ғаламмен бір денеге айналу» идеалын орындай алады.