Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытайдағы қола дәуірі мәдениеті
Bronze Age culture in China
Эрлитоу мәдениеті – ерте қола дәуіріндегі қоғам және археологиялық мәдениет. Ол шамамен б.з.д. 1900-1500 жылдар аралығында Сары өзен аңғарында болған. (2007 жылғы радиокөміртектік талдау нәтижесінде б.з.д. 1750-1530 жылдар аралығындағы мерзім ұсынылды.) Мәдениеттің аты Хэнань провинциясының Янши қаласындағы Эрлитоу археологиялық ескерткішімен байланысты. Ол Хэнань және Шаньсиде кеңінен таралған, кейін Шэньси және Хубэйде пайда болды. Көптеген археологтар Эрлитоуды Қытайдағы алғашқы мемлекеттік құрылым деп санайды. Қытай археологтары Эрлитоу мәдениетін Ся әулетінің ортасы деп есептейді, бірақ мұндай байланысты растайтын жазу сияқты нақты дәлелдер жоқ, себебі ең ерте қытай жазуының үлгілері Кейінгі Шан дәуіріне тән.
The Erlitou culture was an early Bronze Age society and archaeological culture. It existed in the Yellow River valley from approximately 1900 to 1500 BC. (A 2007 study of radiocarbon dating proposed a narrower date range of 1750 to 1530 BC.) The culture is named after Erlitou, an archaeological site in Yanshi, Henan. It was widely spread throughout Henan and Shanxi and later appeared in Shaanxi and Hubei. Most archaeologists consider Erlitou the first state level society in China. Chinese archaeologists generally identify the Erlitou culture as the site of the Xia dynasty, but there is no firm evidence, such as writing, to substantiate such a linkage, as the earliest evidence of Chinese writing dates to the Late Shang period.
Ерлиту жері
Ерлиту мәдениеті Лонгшан мәдениетінің негізінде қалыптасқан болуы мүмкін. Алғашқыда Хэнань және Шанси провинцияларында ортаталатын бұл мәдениет, Шэнси және Хубэй провинцияларына тарады. Ерлиганг мәдениетінің дамығаннан кейін Ерлитудағы қазба алаңы кішірейді, бірақ оның халқы тұруын жалғастырды. 1959 жылы Сюй Сюшенг тапқан Ерлиту – мәдениетпен байланысты ең ірі орын, онда сарай ғимараттары мен қола балқыту шеберханалары бар. Ерлиту ритуалдық қола ыдыстарды, соның ішінде ең ерте кездескен дингтерді өндіруде монополиялық құқыққа ие болды. Қала И өзенінің жағасында орналасқан, бұл өзен Луо өзенінің саласы, ол Сары өзенге құяды. Алайда, су тасқынынан зардап шеккендіктен, қаланың қалдықтары ғана сақталған. 2019 жылдың қазан айында ашылған Ерлиту ескерткіштері мұражайында Ерлиту қазбасынан табылған 2000-нан астам заттар жинақталған.
The Erlitou culture may have evolved from the matrix of Longshan culture. Originally centered around Henan and Shanxi province, the culture spread to Shaanxi and Hubei provinces. After the rise of the Erligang culture, the site at Erlitou diminished in size but remained inhabited. Discovered in 1959 by Xu Xusheng, Erlitou is the largest site associated with the culture, with palace buildings and bronze smelting workshops. Erlitou monopolized the production of ritual bronze vessels, including the earliest recovered dings. The city is on the Yi River, a tributary of the Luo River, which flows into the Yellow River. The city was ; however, because of flood damage only are left. The Erlitou Relic Museum, located in Luoyang, Henan province, which has more than 2,000 items excavated from the Erlitou site in its collection, opened in October 2019.
Фазалары
Сайттың өсуі төрт кезеңге бөлінеді. І кезеңде, белгілі бір мерзімді қамти отырып, Ерлиту бірнеше мың халқы бар, бірақ әлі қалалық мәдениет емес, қарқынды дамып келе жатқан аймақтық орталық болды. ІІ кезеңде қалалық даму басталды, халық саны шамамен 11 000-ға дейін өсті. Сарай аумағы төрт жолмен шекараланды. Оның ішінде 150 метрлік ось бойымен үш ауладан тұратын 3-сарай және 5-сарай орналасқан. Сарай кешенінің оңтүстігінде қола құю шеберханасы салынды, оны элита басқарды. Қала ІІІ кезеңде өркендеп, халық саны шамамен 24 000-ға жеткен болуы мүмкін. Сарай кешені екі метрлік қалыңдықтағы жер үймен қоршалды, ал 1, 7, 8 және 9-сарайлар салынды. Ең ірі 1-сарай, 3-сарай мен 5-сарайлар қолданыстан шығарылып, өлшемдері белгілі 2-сарай және 4-сарай салынды. ІV кезеңде халық саны шамамен 20 000-ға азайды, бірақ құрылыс жалғасты. 6-сарай 2-сарайдың жалғасы ретінде, ал 10-сарай мен 11-сарайлар салынды. ІV кезең Ерлиганг мәдениетінің төменгі кезеңімен (б.з.д. 1600–1450 жж.) қабаттасады. Шамамен б.з.д. 1600 жылы Ерлитудан солтүстік-шығысқа қарай Яншиде қабырғалы қала салынды. ІV кезеңнің соңында қола және басқа да элиталық тауарлардың өндірісі тоқтатылды, сол кезде шығысқа қарай Эрлиганг қаласы Чжэнчжоу құрылды. Өрт немесе соғыстан зардап шеккендігін көрсететін ешқандай дәлел жоқ, бірақ Жоғарғы Эрлиганг кезеңінде (б.з.д. 1450–1300 жж.) барлық сарайлар тасталып, Ерлиту жайлы елді мекенге айналды.
The site's growth is divided into four phases. During Phase I, covering , Erlitou was a rapidly growing regional center with an estimated population of several thousand people, but not yet an urban civilization. Urbanization began in Phase II, expanding to with a population of around 11,000. A palace area of was demarcated by four roads. It contained the Palace 3, composed of three courtyards along a 150 metre axis, and Palace 5. A bronze foundry was established to the south of the palatial complex and was controlled by the elite. The city reached its peak in Phase III, and may have had a population of around 24,000. The palatial complex was surrounded by a two meter thick rammed earth wall, and Palaces 1, 7, 8 and 9 were built. Palace 1, the largest, had an area of Palaces 3 and 5 were abandoned and replaced by Palace 2, measuring , and Palace 4. In Phase IV, the population decreased to around 20,000, but building continued. Palace 6 was built as an extension of Palace 2, and Palaces 10 and 11 were built. Phase IV overlaps with the Lower Phase of the Erligang culture (1600–1450 BC). Around 1600 BC, a walled city was built at Yanshi, about northeast of Erlitou. Production of bronzes and other elite goods ceased at the end of Phase IV, at the same time as the Erligang city of Zhengzhou was established to the east. There is no evidence of destruction by fire or war, but, during the Upper Erligang phase (1450–1300 BC), all the palaces were abandoned, and Erlitou was reduced to a village of .
Бронза өңдеу
Ерлиту мәдениеті – Қытайдағы ең ерте, кең ауқымды қола өндіретін мәдениет. Онда салтанатты ыдыстар мен басқа қола бұйымдарын жасау үшін жаңадан құрылған бөліктелген қалыптар технологиясы қолданылған. Цицзя және Сиба мәдениеттерінде қола қалдықтары табылғанымен, Эрлиту қолалары айқын түрде жетілген және көптеп өндірілген. Эрлиту мәдениетінде қола құралдары мен қоңыраулы музыкалық аспаптар ғана емес, сонымен қатар қола қару-жарақтары және ерекше жануар беті бейнеленген тақташалар да кездеседі. Әсіресе, оннан астам түрлі қола ыдыстар қазылып алынған. Бұл Эрлитудің қола құю өнерінің әртүрлі және жүйелі болғанын көрсетеді. Эрлиту қолаларында керамикадан үлгі алынған айқын белгілер бар, олардың беттері тегіс немесе қарапайым геометриялық өрнектермен безендірілген. Эрлиту мәдениетінің үшінші кезеңінде мәдениетке тән тесікшелі әшекейлеу қола жүе ыдыстарында пайда болды. Көптеген классикалық қытайдық бұйымдар алғаш рет Эрлиту мәдениеті жерлерінде табылды. Қытайдағы ең көне қола дингтер Эрлиту мәдениетінің төртінші кезеңінде, жолақты торлы өрнектермен әшекейленген күйінде табылған. Таоси жерінде біреуі, ал Эрлиту жерінде төртеуі табылган металл қоңыраулар шамамен б.з.д. 2000 жылға дейін сақталып келген. Бірінші қола балта-жегі (ge) Эрлиту жерінде пайда болды, онда 2002 жылға дейін жүзден астам қола бұйымдарының арасында екеуі табылды. Сонымен қатар, сол жерден үш нефрит жегі де табылды.
The Erlitou culture is the earliest large scale bronze producing culture in China, with the new fashioned section mold process there to produce ritual vessels and other bronzes. Although the remains of bronze have been found in the Qijia and Siba Cultures, Erlitou bronzes are significantly more advanced and prolific. The Erlitou culture not only has bronze tools and bell musical instruments, but also bronze weapons and unique animal faced plaques, especially more than ten kinds of bronze vessels have been unearthed. This shows that the bronze casting of Erlitou is diverse and systematic. Erlitou bronzes have obvious features imitating pottery, with plain surfaces or simple geometric patterns. In the third phase of the Erlitou culture, the perforated decoration that was very popular throughout the Erlitou culture appeared on the bronze jue. Many archetypal Chinese artifacts were first found in Erlitou culture sites. The earliest bronze ding in China were found in the fourth stage of the Erlitou culture, decorated with striped grid patterns. The earliest metal bells, with one found in the Taosi site, and four in the Erlitou site, dated to about 2000 BC, may have been derived from the earlier pottery prototype. The first bronze dagger axe or ge appeared at the Erlitou site, where two were found among over 200 bronze artifacts (as of 2002) at the site. Three jade ge were also discovered from the same site.
Жадыс өңдеу
Қытайдағы сол замандағы басқа мәдениеттер сияқты, Эрлитоу ескерткіштерінде де нефриттен діни мақсаттағы заттар жасалған. Олардың ішінде салтанатты пышақтар (жаң) және ритуалдық балта-пышақтар (ге) болды.
Like other contemporaneous cultures in China, jade was worked into ritual objects at Erlitou sites. These included ceremonial blades (zhang) as well as ritual dagger axes (ge).
Таңбалар
Ерлиту мәдениетінің ескерткіштерінде керамикалық бұйымдардағы белгілер табылды, олар бірнеше ғасырдан кейін осы аймақта пайда болған ежегі қытай жазуларымен байланысты болу мүмкіндігі туралы пікірлерге себеп болды. Дегенмен, олардың арасындағы нақты байланыс әлі дәлелденбеді, сондықтан бұл белгілер қазіргі таңда таңбалар немесе жазудың бастапқы нысаны деп есептеледі.
Symbols on ceramic pieces have been found at Erlitou culture sites, leading to speculation about possible connections with early Chinese characters, which appear several centuries later in the same region. However, no clear linkage has been proven yet, thus the symbols are currently considered markings or proto writing.
Дәстүрлі шоттарға қатынасы
Қытай археологиясының басты мақсаты – Сары өзен аңғарында орналасқан Ся және Шан династияларының астаналарын табу. Бұл бастапқыда ауызша тараған дәстүрлер кейіннен «Бамбук жылнамалары» (б.з.д. шамамен – б.з.д. 300 ж.) және «Тарихшының жазбалары» (б.з.д. 1 ғасыр) сияқты тарихи еңбектерде жазылған. Олардың тарихилығы, әсіресе Ся династиясына қатысты мәселе, қытай тарихындағы «Көне заманға күмәнді қарау» мектебі үшін пікір таласының нысаны болып табылады. Аньяңдағы Иньсуда оракул сүйектері түрінде жазудың табылуы бұл жерді Шанның соңғы астанасы ретінде нақты анықтады, бірақ осындай дәлелдер ертерек кезеңдердегі орындарда жоқ. Сюй Шушенг Ерлитуды алғаш ашқанда, оны дәстүрлі есеп бойынша Тан патшасы тұсындағы Шанның алғашқы астанасы – Бо деп болжаған. 1970-ші жылдардың соңынан бері Қытай археологтары бұл орынды Сяның соңғы астанасы – Жэньсунмен байланыстыруға бейім. Шанның Ся династиясын құлатуы туралы дәстүрлі әңгіме әртүрлі авторлардың жұмыстарында орынның төрт кезеңінің аяқталуымен сәйкестендірілген. «Ся-Шан-Чжоу хронологиясы» жобасы Эрлитудың төрт кезеңін де Ся династиясымен байланыстырды, ал Янши қабырғалы қаласының салынуын Шанның негізі деп қарастырды. Басқа ғалымдар, әсіресе Қытайдан тыс жерлерде, мұндай сәйкестендіруге нақты дәлелдердің жетіспеушілігін көрсетеді және қытай археологиясының тарихи-географиялық бағыты тым шектеулі деп санайды. Сары өзеннің жоғарғы ағысындағы Ладжия орталығын қиратқан Жиши шатқалындағы үлкен су тасқынының археологиялық іздері шамамен б.з.д. 1920 жылға датирленген. Бұл дата Солтүстік Қытай жазығындағы Лонгшан мәдениетінің құлдырауынан кейін Сары өзеннің орта аңғарындағы Эрлиту мәдениетінің және Шандондағы Юэши мәдениетінің пайда болуына аз уақыт бұрын болған. Авторлар бұл су тасқыны кейінгі мифтің негізі болуы мүмкін екенін және мәдениеттердің өзгеруіне әсер еткенін айтады. Олар сондай-ақ бұл уақыт Ся династиясын Эрлиту мәдениетімен байланыстыруға қосымша дәлел болып табылады деп санайды. Дегенмен, сол кездегі Солтүстік Қытай жазығындағы кең ауқымды су тасқынының нақты дәлелдері әлі табылмаған.
A major goal of archaeology in China has been the search for the capitals of the Xia and Shang dynasties described in traditional accounts as inhabiting the Yellow River valley. These originally oral traditions were recorded much later in histories such as the Bamboo Annals (c. no – c. 300 BC) and the Records of the Grand Historian (1st century BC), and their historicity, particularly regarding the Xia, is an area of debate for the Doubting Antiquity School of Chinese history. The discovery of writing in the form of oracle bones at Yinxu in Anyang definitively established the site as the last capital of the Shang, but such evidence is unavailable for earlier sites. When Xu Xusheng first discovered Erlitou, he suggested that it was Bo, the first capital of the Shang under King Tang in the traditional account. Since the late 1970s, archaeologists in China have tended to identify the site with Zhenxun, the last Xia capital. The traditional account of the overthrow of the Xia by the Shang has been identified with the ends of each of the four phases of the site by different authors. The Xia–Shang–Zhou Chronology Project identified all four phases of Erlitou as Xia, and the construction of the Yanshi walled city as the founding of the Shang. Other scholars, particularly outside China, point to the lack of any firm evidence for such an identification, and argue that the historiographical focus of Chinese archaeology is unduly limiting. Archaeological evidence of a large outburst flood at Jishi Gorge that destroyed the Lajia site on the upper reaches of the Yellow River has been dated to about 1920 BC. This date is shortly before the rise of the Erlitou culture in the middle Yellow River valley and the Yueshi culture in Shandong, following the decline of the Longshan culture in the North China Plain. The authors suggest that this flood may have been the basis for the later myth, and contributed to the transition of cultures. They further argue that the timing is further evidence for the identification of the Xia with the Erlitou culture. However, no evidence of contemporaneous widespread flooding in the North China Plain has yet been found.