Кіріспе

Француз генералы Ноэль Эдуард, Куриер де Кастельнау виконты (24 желтоқсан 1851 – 19 наурыз 1944) – француз армиясының генералы, армия тобының командирі және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Қарулы күштердің бас штабының бастығы. 1919 жылы депутат сайланған және заң шығарушы органның Армия комиссиясының төрағасы болғаннан кейін, ол конфессиялық саяси қозғалыс – Католик ұлттық федерациясының жетекшісі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол маршал Петан мен Виши режиміне қарсы шығып, француз Төңкерісіне қолдау көрсетті. Ұзақ уақыт бойы қарсыластарының наразылығын тудырған католицизмі үшін даулы болған тарихшылар, оның республикалық институттарға берілгендігін ерекше атап көрсетіп, оның реакцияшыл немесе антисемит болғаны туралы пікірлерге қарсылық білдірді.

Ерте өмір

Сент-Африка қаласының мэрі Мишель де Кастельноудың ұлы Ноэль Эдуард Мари Жозеф де Кюриер де Кастельноу Руерг аймағының аристократиялық отбасында Сент-Африкада дүниеге келді. Ол бес баланың үшіншісі болды. Оның ағасы Леонс ұлттық деңгейдегі маңызды саясаткер, Ұлттық Ассамблеядағы Action libérale парламенттік тобының төрағасы еді. Екінші ағасы Клемент Сент-Этьендегі кен-металлургия мектебінің директоры болды. Француз революциясынан қираған отбасысы анасының үш інісі, Аббе Бартпен Сент-Африкадағы үйді бөлісуге мәжбүр болды. Олар оның нотариус болғанын қалаған, бірақ ол теңіз офицері болғысы келді. Жасының кешігуіне байланысты ол армияға бағытталды және 1869-1871 жылдарғы Promotion du Rhin 54-ші промоциясын бітірді, 1870 жылдың 14 тамызында екінші лейтенант болып шықты. Ол 31-ші жаяу әскер полкіне тағайындалды және 1870 жылғы Франко-пруссия соғысында Луара армиясының құрамында қатысты. Соғыстан кейін ол 1879 жылы École de Guerre-ге түсуге дейін әртүрлі полктарда лейтенант, содан кейін капитан болып қызмет етті. 1893 жылы Паридегі Армия штабына тағайындалып, 1897 жылы 1-ші бюроны басқарды. Оның мансабы алғаш рет тоқтап қалды, өйткені жазушы Урбен Гойер L'Aurore газетінде революция кезінде Конде ханзадасының армиясында соғысқан эмигранттың ұрпағы екенін жариялады. 1900 жылы ол жаңа соғыс министрі генерал Андренің назарына ілікті, ол оның аристократиялық тегі мен католицизміне байланысты оны армиядан шығаруды қалады. Андренің пікірінше, Кастельноу армияға қажетті республикалық бейнеге ие емес еді. Штаб бастығы генерал Деланн бұл шешімге қарсы шығып, Кастельноуды Нансидегі 37-ші жаяу әскер полкіне командир етіп тағайындады, содан кейін ол отставкаға кетті. Бұл француз депутаттар палатасы мен француз Сенатында үкіметке сұрақтар тудырды. Министр Кастельноуды осы лауазымда бес жыл бойы ұстап, осы типтегі басшылыққа қарағанда екі есе ұзақ уақыт бойы қызмет еткізді. Сонымен қатар, ол Кастельноудың қызметтік өтіліне қарамастан генерал болып тағайындалмауын қамтамасыз етті, бірақ "файлдар ісі" оның мансабын жаңартты. Генерал Андре отставкаға кетуге мәжбүр болды, ал бірнеше айдан кейін, 1906 жылдың 25 наурызында Пол Думердің өтініші бойынша Кастельноу бригадтық генерал болып тағайындалды. Ол Седан, содан кейін Суассон қалаларындағы бригадаға басшылық етті. 1909 жылдың 21 желтоқсанында ол генерал де дивизион (ағылшын тіліндегі генерал-майор дәрежесіне тең) атанды, бұл оны алғаш рет генерал Жозеф Жоффрдың басшылығына қойды. Жоффр Кастельноу мұра еткен Шомонның 13-дивизиясына қарасты армия корпусына басшылық етті. Екі адам бір-бірін жақсы танысты, және Жоффр 1911 жылдың 2 шілдесінде француз армиясының басшысы болып тағайындалғанда, ол Кастельноуды өзінің жанында ұстауға талап етті. Кастельноу штабтың бірінші орынбасары атағын алды. Оның басты міндеті - соғыс жағдайында француз әскерлерін жұмылдыру және шоғырландыру үшін жаңа жоспарды жасау, яғни XVII жоспарды әзірлеу болды. 1912 жылы ол штаб бастығы лауазымына бекітіліп, генерал Дубайльдің орнын басты. 1913 жылдың 30 қазанындағы жарлық бойынша ол Conseil supérieur de la guerre құрамына тағайындалды және соғыс туындаған жағдайда 2-ші француз армиясына басшылық етуге тиіс болды. 1913 жылы Кастельноу Үш жылдық заңға байланысты өткен қызу пікірталасқа көп қатысты. Шындығында, XVII жоспар жасалып жатқанда, бейбіт уақытта әскери күшті арттыру қажеттігі анық болды. Мұны іске асырудың жалғыз жолы әскери қызмет мерзімін бір жылға ұзарту еді, бірақ радикалды және социалистік депутаттардың үштен екісі үш жылдық қызмет перспективасына қарсы болды. Жан Жорес басшылығымен заң жобасына қарсылық тез арада қызу пікірталасқа ұласты. Мәтінге шабыт берген деп саналатын Кастельноу қарсыластардың басты нысанына айналды, әсіресе мәтін 1913 жылдың 19 шілдесінде дауысқа салынды. Кастельноуға радикалды социалистік партия тарапынан наразылық оның өмірінің соңына дейін жалғасты. Жорж Клемансо, заңды қолдағанмен, Кастельноуға "Жауынгер монах" сияқты аңызға айналған лақап аттар беріп, осы антагонизмді мәңгілікке сақтап қалды.

Ұлы соғыс

Соғыс жарияланғанда, ол Нансиде жұмылдырылған әскеріне қосылды. 1914 жылдың 15 тамызында бес француз армиясы Бельгия арқылы кең аумақты басып алу процесінде болған немістерге қарсы шабуылға шықты. Кастельнау Баварияның Руппрехт ханзадасының армиясымен кездесті, ол оны Морхангде алдын ала дайындалған позицияларда күтіп отырды. Гран-Квартиер-Женерал (GQG) немістер кері шегініп бара жатқанын және оның алдында тек артқы жасақтар бар екенін мәлімдеген кезде Кастельнау кенеттен ауыр артиллериямен күшті қолдау көрсетілген айтарлықтай күштерге тап болды. Француздық екінші армия, атап айтқанда XV, XVI және XX корпус және 2-ші резервтік дивизия тобы (соңғысына генерал Леон Дюран басшылық етті), ауыр шығынға ұшырап, Нансиге кері шегінуге мәжбүр болды. Бақытымызға орай, Кастельнау әскерін қайта құруға қол жеткізді, кейіннен ол қуушы немістерге ауыр жеңіліс әкелген қанаттық маневрді іске қосты: Трюе де Шарм шайқасы (24-27 тамыз) Парижге қарай шегінген француз армияларының оңға бұрылуына жол бермеді және Марнаның бірінші шайқасын жасады. Басқа армиялар Марнадағы жеңіске жеткендей, Кастельнау Гранд-Короне шайқасында (4-13 қыркүйек) Нансиге бағытталған жаңа неміс шабуылын тоқтатты. Осыдан кейін ол «Нэнсидің құтқарушысы» деген лақап атпен танылды. 1914 жылдың 18 қыркүйегінде Кастельнау «Құрмет легионы» орденінің ұлы офицері болды. Содан кейін Жоффре оны Лотарингия майданынан алып тастады және француз армияларының сол жақ қанатын Оаз өзенінің солтүстігіне дейін кеңейтуді тапсырды. Бұл Кастельнау бастаған және Аррасқа жеткен «теңізге қарай жүгірудің» бастамасы болды. Маневрді Солтүстік теңіз жағалауына дейін британдық экспедициялық корпусы, бельгиялық армия және генерал Фохтың басшылығындағы бірнеше француз армия корпусы жалғастырды. Пикардияда Кастельнау Рой аймағында генерал Александр фон Клюк басқарған неміс шабуылына қарсы тұру арқылы ерекше көзге түсті. Соғыстан кейін ол өзінің бұрынғы қарсыласынан мынадай баға алды: «Біздің француз қарсыласымыз, оның үлкен әскери таланты мен ерлігі үшін, генерал де Кастельнау. Мен оны білгенін қалаймын». 1914 жылдың қарашасынан бастап Бельгия мен Франциядағы ұрыстар окоптық соғыс түрінде жүрді. Жаңа тактикалық принциптерді енгізе отырып, атап айтқанда, жылжымалы артиллерияның қорғауында жаяу әскерін шабуылға жіберу арқылы Кастельнау Ле Кесной мен Сантерде жеңіске жетті. 1915 жылдың басынан бастап ол француз майданында қорғанысқа көшуді жақтады, осы уақытқа дейін неміс қорғанысын бұзуға жеткілікті ауыр артиллерияға ие болу және сонымен қатар Балқанда ірі шабуыл жасау. Оның идеясын президент Раймонд Пуанкаре мен Сыртқы істер министрі Аристид Бриан қолдады, бірақ Жоффре мен GQG қарсы болды. 1915 жылдың маусым айында ол Орталық армия тобының (GAC) басшылығына тағайындалды және 1915 жылдың 25 қыркүйегінде Шампань шабуылын бастады. Бірнеше күн ішінде ол 25 000 тұтқын мен 125 қаруды қолға түсірді, бірақ үнемі жаңбыр жауғандықтан шабуыл стратегиялық жеңіске әкелмеді. Осы ерлігінен кейін ол 1915 жылдың 8 қазанында «Құрмет легионы» орденінің үлкен крестімен марапатталды және екі айдан кейін, 1915 жылдың 11 желтоқсанында француз армиясының Бас штабының бастығы болып тағайындалды, ол 1916 жыл бойы осы лауазымда қызмет етті. Ол генерал-сиссимус Жоффреге көмектесті. Ол Верден шайқасына шешуші үлес қосты. Ол жерде неміс шабуылына сенбеген GQG офицерлерінің көпшілігіне қарамастан, ол олардан қорқып, қаланың қорғанысын нығайту үшін араласты және Бар-ле-Дюктегі XX армия корпусын дайындыққа келтірді, осылайша неміс шабуылы болған жағдайда күш ретінде пайдалануға болады, ол 1916 жылдың 21 ақпанында басталды. Үш күндік ұрыстан кейін француз қорғанысы жол беру процесінде болды, Кастельнау Верденге барып, қарсылықты күшейтуге мүмкіндік беретін маңызды шешімдер қабылдады. Ол генерал Филипп Петенді тағайындады және жергілікті басқаруды қайта ұйымдастырды. Тоғыз ай бойы соғыс жүріп, ең қиын сәттерде араласты. Алты апталық ұрыстан кейін ол генерал Роберт Нивельді тағайындады, ал Петен Орталық армия тобының (GAC) басшылығын қабылдады. 1916 жылдың қарашасында Жоффреге жақын офицерлердің кеңесіне қарсы соңғы шабуылға бұйрық берді және ұзақ шайқасты француз жеңісіне айналдырды. Штаб бастығы лауазымына байланысты Кастельнау Сомма шайқасын жоспарлауда жетекші рөл атқарды. Ол француз бас штабының осы шайқасқа дайындаған жоспарларын қадағалады және Жоффре, Хейг және Робертсонмен өткен дайындық кездесулеріне қатысты. Теориялық тұрғыдан алғанда, ол Верденде болғандай, тактикалық деңгейдегі шешімдерге де қатысуы керек еді. Алайда Жоффре оны осы шайқасты жүргізуден шығарып тастады. Франциядағы британ елшісі лорд Берти атап өткендей, Жоффре үкімет оны генерал-сиссимус ретінде алмастыруынан қорқып, оның шеберлігін көрсетуге мүмкіндік бермеуге тырысты, Верденде болғандай. Бұл шеттету ең ауыр салдарға әкелді. Шайқастың басында, Сомманың оң жағында британдықтар қиындықтарға тап болса, француздықтар сол жағында үлкен жетістіктерге жетті. 10 километрден астам аумақта олар неміс қорғанысының барлық желісін басып алды. Неміс әскерлері жоғалып, барлық ауыр қаруларын қоса алғанда, ондаған қаруларын қалдырып кетті. Кастельнау дереу осы жетістікті пайдаланып, оңтүстіске қарай шабуыл жасау қажет екенін көрсетті. Бірнеше апта бұрын ол осы сценарийді болжаған және тиісті нұсқауларды дайындаған. Бірақ Жоффре оларды орындауға жеті күнге жуық уақыт жұмсады. Оның әлі түсіндірілмеген тартыншақтығы немістерге күтпеген үзіліс берді, олар осы мүмкіндікті күштерді жинау және окоп қазу үшін пайдаланды. Жоффре Кастельнау дайындаған шабуыл бұйрықтарын растағанда, ол сәтсіз аяқталды. Бұл қате одақтастарға осы соғысты қысқартуға мүмкіндік беретін үлкен жеңіске қол жеткізуден айырды. Жоффре мен француз генералдары осы туралы өз естеліктерінде айтудан сақтады және оны британдық әскери басшыларына жүктеді. 1916 жылдың желтоқсанында Жоффре армияның бас қолбасшысы қызметінен босатылды. Оның орнына Нивель тағайындалды, ал Жоффре Франция маршалының мәртебесіне көтерілді. Армия Бас штабының бастығы лауазымы жойылды, ал Кастельнау Шығыс армия тобын басқаруға тағайындалды. Алайда, оның бөлімдері жұмыс істеген майданның бұл бөлігі ең аз белсенді болды. 1917 жылдың 25 маусымында ол әскери медаль алды. 1918 жылдың көктемінде, большевик революциясынан кейін Ресейдің қақтығыстан шығуынан пайдаланып, немістер барлық күштерін Франция мен Бельгияға қайтарды және олардың жеңіске жетуіне қауіп төндірген ірі шабуылдарды бастады. Кастельнаудың басқаруындағы армиялар осы кезеңде жетекші рөл атқармады. Алайда, француз-британдық әскерлері, американдық контингентпен күшейтілген соң, жаз айларында ол Лотарингияда шешуші маневрді дайындауға тағайындалды. Осы секторда неміс позициясының әлсіздігі соғысты аяқтауға мүмкіндік беретін үлкен жетістікке нұсқау берді. Кастельнау екі күннен кейін жаңа жеңіске жетті. 1918 жылдың 11 қарашасындағы келісімшарт оның шабуылын тоқтатты, ол, әрине, Германияның тереңіне баруы мүмкін еді. («Мазартаста төгілген көз жасының ащылығын жақсы білемін», - деп отбасына жазды және соғыста қаза болған үш ұлы Жерар, Ксавьер және Юг туралы ойлады), Кастельнау одақтастардың келісімшартқа тым ерте қол қойғанын сенеді.

Ұлы соғыстан кейін

Ол 1918 жылғы 22 қарашада қаланың азат етілуінің тойлау кезінде Колмарға салтанатты түрде кірді. Сол кезде әлемдік баспасөз оның маршал дәрежесіне көтерілгенін жариялады, бірақ үкімет оған келіспеді. Дегенмен, қоғамдық пікір оны талап етті, бұл 1919 жылғы 14 шілдеде Шанз-Элизеде шеру жасағанда алған құрметінен көрінді. Ол өтіп бара жатқанда, көрершіндер: «Маршал! Маршал!» – деп шулаған. Ол Жофре, Фош және Петан сияқты маршалдыққа көтерілуін сұрады. Ұлы соғыстағы басқа да көрнекті әскери басшылар сияқты, ол көптеген құрметтерге ие болды. Лион қаласында қала әкімі Эдуард Эррио, өте антиклерикалық болғанымен, оны ерекше сөздермен қарсы алып, былай деді: «Сіздің жеңісіңіз, Grand Couronne-дағы бірегей жеңісіңіз, өткендегі Термопильдегідей тарихқа енетін болады. Мен сізді тарихымыздағы ең асыл, қарапайым және таза тұлғалардың бірі ретінде танымал Тюренмен салыстырамын». Кастельноу 1919 жылғы қарашада Авейрон округінен парламентке көпшілік оңшыл Республикалық Федерация құрамында депутат ретінде кірді (сол Ассамблея көптеген депутаттары әскери ардагерлер болғандықтан «Көк горизонт» палатасы деп аталды). Ол Армия комитетінің төрағасы болып сайланды. Осы қызметінде ол 1923 жылғы 23 сәуірде қабылданған 18 айлық әскери міндетті мерзімді бекіту арқылы заң шығарушылық органда өз ізін қалдырды. Оның саяси өмірге белсенді қатысуы Аристид Бриан үкіметі мен соғыс министрі Луи Бартуды 1921 жылғы 19 ақпанда жарияланған маршалдардың жаңа тізімінен алып тастауға себеп болды. Шын мәнінде, көптеген парламентарийлер, соның ішінде Леон Блум, Кастельноудың ұлттық көшбасшыға айналуына ықпал етті. Кастельноудың жоғарылауына кедергі келтіру Ұлттық Ассамблеяда үкіметке сұрақтар қоюға әкелді. Қоғамдық пікірдің күшті қозғалысына қарамастан, Le Journal газеті жүргізген сауалнамада оның кандидатурасын қолдағандары көп болғанына қарамастан, Кастельноу ешқашан маршал болып тағайындалмады. Клемансоның өзі таңқалды: «Генерал де Кастельноудың есімін Францияның алты маршалының арасында көрсем таңқалмас едім, тіпті ренжімес едім. Оның ұмытылуы өкінішті, бұл оған емес, бізге зиян келтіреді». 1924 жылғы сайлауда, солшылдар коалициясының жеңісімен, ол математик Эмиль Борельге жеңілді. Кастельноу содан кейін қоғамдық өмірден кетуді қалады. Алайда, Кеңестің жаңа президенті (премьер-министр) Эдуард Эррио іске қосқан антиклерикалық саясаттың қайта жандануына тап болған ол, әртүрлі католиктік қозғалыстардың кең ұлттық федерациясын құру идеясын ұсынды. Ұлттық католик федерациясы (FNC) құрылды. Оның құрамында екі миллионға жуық мүше болды. Оның басшылығымен ол Кастельноу Франция бойынша ұйымдастырған үлкен демонстрацияларға қарсы үкіметтің барлық антиклерикалық бағдарламасынан бас тартуға мәжбүр етті. Бұл оған Радикалдық Социалистік партияның бір бөлігінің наразылығын тудырды және оны реакциялық және роялистік тұлға ретінде көрсетуге әкелді. Оның қарсыластары тіпті оны Дрейфусқа қарсы болды деп айыптады, бірақ ол Дрейфус туралы ашық немесе жеке сөйлеспеген. Антисемитизм туралы айыптау да негізсіз, өйткені Кастельноу француз еврей қауымының ең құрметтейтін оңшыл тұлғаларының бірі болды. Сонымен қатар, Кастельноу саяси режимдерге қатысты ешқандай артықшылық білдірмеді. Депутат ретінде ол роялистік емес, республикалық партияға мүше болды. ХХІ ғасырдың басында ғана Рене Ремонд сияқты заманауи тарихшылар бұл бейнені түзетіп, оны өз заманынан озық әлеуметтік идеялары бар орташа оңшыл республикашыл деп сипаттады.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1940 жылы маусымда, соғыс бітісі жарияланғанда, ол Виши режиміне біріккендерден алшақтады. Ол Ұлттық Кеңес президенті лауазымынан қанағаттанды және Петенге тым жақын деп есептеген католик шіркеу басшыларын қатаң сынады. Оның сол кездегі жеке хаттарының бәрі сақталған, бұл оның ойларын нақты бақылап, мерзімін анықтауға мүмкіндік береді. Ол екі жауынгерлік жастағы немересі – Урбайн де ла Круа мен Жеральд де Кастельнауды Тәуелсіз Францияға қосылуға ынталандырды. Біріншісі 1945 жылғы 31 наурызда Рейн өзенін кесіп өту кезінде қаза тапты, ал екіншісі 1944 жылғы 16 қазанда Франция кампаниясы барысында ауыр жарақат алды. Өте қарт болса да, ол француз қарсыласын белсенді түрде қолдады және полковник Пелиссиердің құпия армиясының (AS) қару-жарағын жасырудан тартынбады. Ол 1944 жылғы 18 наурызда Монстрак-ла-Консьердегі Ласерр сарайында қайтыс болды және 21 наурызда Монстрактағы отбасылық мазарда жерленді. Қорғау рәсімінде Тулуза епископы Жюль Герауд Салиж, денсаулығы нашар болса да, Кастельнаудың естелігіне құрмет көрсету үшін шіркеуге әкелінді. Салтанат соңында ол былай деді: «Генерал де Кастельнау біз үшін тірек, мақтан, ту болды».

Мұра

Ұлы соғыстағы барлық ұлы әскери басшылар сияқты Кастельнаудың да өзінің жақтастары мен қарсыластары болды. Қазіргі тарихшылардың оны өз ұрпағының ең жарқын және жетістіктерге жеткен, тіпті ең жетістіктерге жеткен генерал-офицерлерінің бірі деп сипаттаған бағасы оның көптеген теңдестерінің бағасымен сәйкес келеді. Генерал Морис Пелле, GQG генерал-майоры 1915 жылдың шілдесінде: «Генерал де Кастельнау өмірінде көп көрді және көп еңбек етті; ол соғысты жақсы біледі. Ол жылдам және дәл баға береді. Оның шайқасқа дайындығы таңғаларлық: ол бәрін егжей-тегжейлі қарастырады және мүмкіндігінше жағдайды кездейсоққа қалдырмайды». Кабинет мүшесі, бірінші виконт Альфред Милнердің пікірі қызықты. Кастельнауды басқа француз және британдық әскери басшылармен салыстыра отырып, ол: «Маршал Хейг ештеңе көрмеді, ештеңе дайындамады, генерал Петен жағдайды сақтаумен ғана айналысты, ал генерал Фош – ауру, импульсивті адам, дивизияларды футбол добындай қарайды. Тек генерал де Кастельнау ғана көзге түсті, ол маған немістер не істемекші, қайда шабуылдайды, қандай шеру өткізу керектігін айтты, және мұның бәрі үш ай бұрын болды, содан кейін болған оқиғалар сөздерімен дәл келіп шықты». Фельдмаршал Хейг Кастельнаудың Трю де Шарм шайқасындағы жеңісіне жоғары баға берді, оны «үлкен жеңіс» деп атады. Американдық экспедициялық корпусының генерал-майоры Джеймс Харборд өзінің естеліктерінде: «Көптеген адамдар француздардың ең жақсы генералы деп санайтын генерал де Кастельнау болатын, бірақ ол роялист және католик болғандықтан күдік тудыратын. Америкалықтар Кастельнауды жақсы көретін, себебі ол ұзақ сөйлеуден қашқан. Жақсы қарт Кастельнау өз сөздерін көтеріліс жасап, біздің аттарымызды Рейн өзенінде бірге суару тілегімен шектеуге тырысты».

Дәйексөздер

Кастельнауға қатысты көптеген цитаталар апокрифтік. Ал екінші жағынан, кейбіреулері жоққа шығаруға болмайтын құжаттармен расталған. Мысалы, Кастельнау 1914 жылғы 25 тамызда Шарм шайқасында «Ілгері, барлық жерде, соңына дейін» деген сөздерді айтқан. Соғыс тілшісі, полковник Шарль а Кур Репингтон Верденге сапар шеккеннен кейін «Таймс» газетінде генерал де Кастельнаудың сөздерін келтірді: «Неміс құлдығына бағынудың орнына, бүкіл француз ұлты шайқас алаңында қырылады». 1919 жылғы 14 шілдеде «Эхо де Пари» газетінде армияға арналған құрметін жариялағанда Кастельнау былай деп жазды: «Француз жаяу әскері адам санасы көз алдында елестете алмайтын ашу мен қорқыныштың тозақтық жарылысынан жеңіске жетті». 1940 жылдың жазында Петен мен Виши туралы оның пікірі: «Ең бастысы, маған қарулы келісім ұятты көрінеді; Мен бұл әрекетті Петен, Вейганд және серіктерінің терең зиялық және рухани сәтсіздігімен ғана түсіндіре аламын. Онда «Францияға өзін арнағандағы» қарттық мақтанышы, жеңілісшілдік, ақыл-ойының кемістігімен күреседі. Маршалдың үкіметі ойлау жолымен қорқынышты. Ол бізді апатқа әкеп соқтыратын жол». 1942 жылы кардинал Пьер-Мари Герлиерден маршалға сын-ескертпелерін жұмсартуды сұраған хабарды әкелген дін қызметкеріне Кастельнау: «Демек, кардиналдың тілі бар екен? Мен оның Петаның соқасын жалап тозғанын ойладым».

Есте сақтау

Монреальдегі Кастельнау көшесі және Кастельнау метро станциясы генералдың құрметіне аталған. Сент-Сирдің арнайы әскери мектебінің 198-шы оқу жылы (2011-2014) генералдың есімін еске алу үшін «Кастельнау оқу жылы» деп аталды.