Кіріспе

Француз әскери офицері (1856–1951)

Анри Филипп Бенони Омер Жозеф Петан (24 сәуір 1856 – 23 шілде 1951), көбінесе Филипп Петан (/p//eɪ/'/t//ã/, filip petɛ̃) немесе Маршал Петан деп аталатын француз генералы, Бірінші дүниежүзілік соғыста француз армиясына басшылық етті және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1940 жылдан 1944 жылға дейін Виши Франциясының құрамдас режимін басқарды. Петан 1873 жылы Сен-Сир әскери академиясына түсіп, әскери мансабын жалғастырды, Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда полковник шеніне жетті. Ол француз армиясын тоғыз айға созылған Верден шайқасында жеңіске жеткізді, осыған орай оны "Верденнің арыстаны" деп атады. Нивель шабуылының сәтсіз аяқталуы мен одан кейінгі көтерілістерден кейін ол Бас қолбасшы болып тағайындалды және жағдайды бақылауға алуға қол жеткізді. Петан соғыстың соңына дейін қолбасшылықты сақтап, ұлттық батыр ретінде танылды. Соғыс аралық кезеңде ол бейбіт уақыттағы француз армиясының басшысы болды, Риф соғысы кезінде франко-испан бірлескен операцияларын басқарды және екі рет үкімет министрі қызметін атқарды. Осы кезеңде ол le vieux Maréchal ("Ескі маршал") деген атпен белгілі болды. 1940 жылдың 17 маусымында Францияның құлауының алдында және үкіметтің қарулы келісімге қол қою ниетімен премьер-министр Поль Рейно отставкаға кетті, президент Альбер Лебрунға Петанды өз орнына тағайындауды ұсынды, ол сол күні үкімет Бордода болғанда оны тағайындады. Үкімет содан кейін Германиямен және Италиямен қарулы келісімдерге қол қоюға шешім қабылдады. Бүкіл үкімет кейін қысқа мерзімге Клермон-Ферранға, содан кейін Орталық Франциядағы Виши қаласына көшті. Ол үшінші француз республикасын Франция мемлекетіне, Виши Франциясына айналдыруға дауыс берді, бұл Францияның оңтүстік-шығысын басқаруға рұқсат етілген және Оккупациялық державалармен ынтымақтасқан авторитарлық марионеттік режим болды. 1942 жылдың қарашасында Германия мен Италия Францияны толығымен басып алғаннан кейін Петанның үкіметі нацистік Германияның әскери әкімшілігімен тығыз байланыста жұмыс істеді. Соғыстан кейін Петанды мемлекетке опасыздық жасағаны үшін соттады. Ол бастапқыда өлім жазасына кесілді, бірақ жасы мен Бірінші дүниежүзілік соғыстағы қызметіне байланысты оның жазасы өмір бойы түрмеге жабылуға ауыстырылды. Әскери беймәлімдіктен бастап, Бірінші дүниежүзілік соғыста Францияның батыры, Екінші дүниежүзілік соғыста құрамдас билеушіге айналған жолы оның ізбасары Шарль де Голльге Петанның өмірі "керексіз, содан кейін даңқты, содан кейін өкінішті, бірақ ешқашан орташа емес" деп жариялауға себеп болды. 84 жасында премьер-министр, кейін мемлекет басшысы болған Петан Франция үкіметінің басшысы және мемлекет басшысы болған ең қарт адам болып табылады.

Ерте өмір

Петен 1856 жылдың 24 сәуірінде Францияның солтүстігіндегі Па-де-Кале департаментіне қарасты Коши-а-ла-Турда шаруа отбасында дүниеге келді. Ол фермер Омер Венан Петен мен оның әйелі Клотильда Легранның бес баласының жалғыз ұлы болды. 1875 жылы Петен Сент-Сир әскери академиясына дайындалу мақсатымен Аркуэльдегі Альберт-ле-Гранд доминикан колледжіне түсті. Лейтенант-полковник шеніне көтерілгеннен кейін, 1908 жылдың 3 сәуірінде профессор атағына ие болды. 1910 жылдың 1 қаңтарында полковник шені берілді. Оның қол астында қызмет еткен жас лейтенант Шарль де Голль кейіннен "менің алғашқы полковнигім Петен маған командалық өнерді үйретті" деп жазды. 1914 жылдың көктемінде оған бригада басқаруы тапсырылды (бұл кезде ол полковник шенімен болды). Ол кезде 58 жасқа толған және ешқашан генерал бола алмайтыны айтылған Петен зейнетке шығу үшін вилла сатып алған еді.

Соғыстың басталуы

Петан өзінің бригадасын Гиз шайқасында (1914 жылдың 29 тамызында) басқарды. Келесі күні ол өз-өзіне қол жұмсаған бригад генералының орнына бригад генералы болып тағайындалды. Бұл бүліктер немістерден құпия сақталды және олардың толық ауқымы мен қарқындылығы ондаған жылдардан кейін ғана ашылды. Гилберт пен Бернард бірнеше себептерді анықтады:

Негізгі себеп – 1917 жылдың көктемінде Нивель шабуылындағы жоғары үміт пен одан кейінгі көңілі толу. Басқа себептер – Ресей революциясы мен кәсіби одақтардың ықпалымен туған бейбітшілікке ұмтылыс, сондай-ақ американдық әскерлердің келмеуіне байланысты ашу. Петан 1917 жылдың соңында бірнеше сәтті, бірақ шектеулі шабуылдар жүргізді, ал британдықтар сол күзде Пашендейль шайқасын өткізді. Петан, керісінше, американдықтар майданға жеткілікті күшпен келгенге дейін француз армиясының ірі шабуылдарын тоқтатты, бұл 1918 жылдың жазының басында ғана болды. Ол сонымен қатар көптеген Renault FT танктерінің келуін күтті, сондықтан ол осы кезде: «J'attends les chars et les Américains» ("Мен танктер мен американдықтарды күтемін") деген мәлімдеме жасады.

Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңы

1918 жылы Батыс майданда неміс әскерлері ірі шабуылдар жасады. Олардың біріншісі – 1918 жылдың наурыз айындағы «Майкл» операциясы, британдық және француз әскерлерін бөліп тастау қаупін тудырды. Петен Парижге шегінуге мәжбүр болар деген қорқыныштан кейін Дуленс конференциясы шақырылды. Басты мәжіліске дейін премьер-министр Клемансо Петеннің: «Немістер ағылшындарды далалық жағдайда жеңеді, сосын бізді де жеңеді» дегенін естігенін айтты. Ол бұл әңгімені президент Раймонд Пуанкареге жеткізіп, «Әрине, генерал осылай сөйлеуге немесе ойлауға болмайды ғой?» деп сұрақ қосты. Хейг Петеннің «қорқынышқа толы көзқарасы» бар екенін жазды, ол өзін-өзі ұстай алмай қалған қолбасшыдай көрінді. Петен бұрыс түсініп, Гофтың Бесінші армиясы Капореттодағы итальяндықтар сияқты жеңіліске ұшырады деп ойлады. Конференцияда Фердинанд Фош одақтас әскерлерінің бас қолбасшысы болып тағайындалды, бастапқыда одақтас резервтерін үйлестіру және қажет деп тапқан жерге орналастыру құқығы берілді. Петен ақыры британдықтарға көмектесіп, қырық француз дивизиясымен майданды қорғады. Петен немістерге қарсы қорғаныста да, қарсы шабуылдарда да қабілетті қарсылас екенін көрсетті. Үшінші шабуыл – 1918 жылдың мамырындағы «Блюхер» операциясы кезінде француз армиясының қолбасшысы (Гумберт) Петеннің терең қорғану туралы нұсқауларын елемегендіктен, оның әскерлері немістердің күшті бомбалауына ұшырады. Немістердің соңғы шабуылдары – «Гнейзенау» және Марнаның екінші шайқасы кезінде Петен жаңа француз танктерінің және американдықтардың көмегімен терең қорғанысқа көшіп, қарсы шабуылдар жасады. Жыл соңында Петен француз үкіметіне тікелей шағымдану құқығынан айырылып, Фошқа есеп беруге міндеттелді, ол одақтастардың шабуылдарын үйлестіруді және ақыры басқаруды өз мойнына алды. Келісімге қол қойылған күні Петен Германияға шабуылды жалғастыруды қалаған, бірақ Фош оның ұсынысын қабылдамады. Соғыс аяқталғаннан кейін Петен 1918 жылдың 21 қарашасында Франция маршалы атанды.

Францияның құрметті батыры

Петен соғысты "күдігі жоқ, кез келген армияның ең табысты қорғаныс тактигі" және "Францияның ең ұлы әскери қаһармандарының бірі" ретінде аяқтады және 1918 жылдың 8 желтоқсанында президент Понкаре Мецте өткен ресми салтанатта Франция маршалының жез таяғын табыс етті. Ол 1919 жылдың 28 маусымында Версаль келісіміне қол қою рәсіміне шақырылды. Оның Бас қолбасшы лауазымы бейбітшілік пен демобилизациямен аяқталды, ал француз үкіметімен бейбіт келісім шарттарына байланысты туған дау-жанжалдан кейін Фош беделін жоғалтқаннан кейін, 1920 жылдың қаңтарында Петен қайта құрылған Жоғарғы соғыс кеңесінің (Conseil supérieur de la Guerre) вице-төрағасы болып тағайындалды. Бұл Франциядағы ең жоғары әскери лауазым болды, оның иесі соғыс жағдайында Бас қолбасшы болып тағайындалатын және Бас штаб бастығын (1920 жылдары Петеннің қолдауындағы Буат пен Дебеней осы лауазымды иеленді) қанағаттандырмауға құқығы бар еді, ал Петен 1931 жылға дейін осы лауазымды сақтап қалды. Достары Петенді саясатқа қатысуға ынталандырды, бірақ ол сайлауға түсуге қызығушылық танытпағанын айтты. Дегенмен, ол 1919 жылдың қараша айындағы сайлауда президенттікке өтуге тырысып, сәтсіз аяқтады. Соғыстан кейін көп ұзамай Петен үкіметке ірі танк паркі мен әуе күштерін құру жоспарларын ұсынды, бірақ "1920 жылдың 12 наурызындағы Ұлттық қорғаныс Жоғарғы кеңесінің (Conseil supérieur de la Défense Nationale) отырысында қаржы министрі Франсуа Марсал Петеннің ұсыныстары өте жақсы болғанымен, оларды іске асыру мүмкін емес екенін мәлімдеді". Сонымен қатар, Франсуа Марсал армияны 55 дивизиядан 30 дивизияға дейін, әуе күштерін де қысқартуды жариялады және танктер туралы ештеңе айтпады. Олардың стратегияларын қайта жаңғырту маршалдар Петенге, Жоффреге және Фошқа жүктелді. Қазір генерал Эдмонд Буат басқаратын Бас штаб Германиямен шекара бойындағы бекіністер желісі туралы мұқиян ойлана бастады және олардың есебі 1922 жылдың 22 мамырында ұсынылды. Үш маршал осы ұсынысты қолдады. Әскери шығындарды қысқарту шабуылға шығу мүмкін еместігін білдірді, сондықтан оларға тек қорғаныс стратегиясын қабылдау қалды.

Риф соғысы

1922 жылдың ақпан айында Петен армияның бас инспекторы болып тағайындалды және жаңа Бас штаб бастығы генерал Мари Эжен Дебенимен бірлесіп, ірі бөлімшелерді тактикалық қолдану жөніндегі «Уақытша нұсқаулық» деп аталған жаңа әскер нұсқаулығын жасады, ол тез арада «Киелі кітап» деп танылды. 1925 жылдың 3 қыркүйегінде Петен Мароккодағы француз күштерінің жалғыз бас қолбасшысы болып тағайындалды. Ол испан армиясымен бірлесіп, Риф тайпаларына қарсы ірі әскери науқанды бастады, ол қазан айының соңында сәтті аяқталды. Содан кейін ол Толедо қаласында король Альфонсо XIII-тен испандық Әскери медалін (Medalla Militar) алды.

Қорғаныс саясатының сыншыл тұлғасы

1924 жылы Ұлттық Ассамблея сайлауда ұлттық қызмет мерзімін бір жылға дейін қысқарту платформасымен өтті, бірақ Петен бұған күшпен қарсылық көрсетті. 1926 жылдың қаңтар айында Бас штаб бастығы генерал Дебени Кеңеске «мүлдем жаңа типтегі армияны» ұсынды. Тұрақты негізде тек 20 жаяу әскер дивизиясы сақталады. Қажет болған жағдайда резервтер шақырылуы мүмкін. Тартыс жағдайда Кеңестің келісуден басқа амалы қалмады. Петен мұның барлығына қарсы болды, Солтүстік Африканы қорғау әлі де қажет екенін және оған үлкен тұрақты армия керек екенін айтты. Бірақ 1927 жылғы Армия ұйымдастыру заңынан кейін, жағдай өзіне қарсы бағытталғанын мойындады. Ол Радикал партиясының жетекшісі Эдуард Даладье армия әлі де тым үлкен деген себеппен, ұсынылған пакеттің барлығына қарсы дауыс бергенін есінде сақтады. 1925 жылдың 5 желтоқсанында Локарно шартынан кейін Кеңес, адам күшінің азаюына қарсы тұру үшін шығыс шекарасында бекіністерді салуды дереу талап етті. Осы мақсатта Жозеф Жоффри басшылығымен жаңа комиссия құрылды және есептер сұрады. 1927 жылдың шілдесінде Петен өзі бүкіл аймақты тану үшін барды. Ол қайта қарастырылған жоспармен оралды, содан кейін комиссия екі бекітілген аймақты ұсынды. Бұл Мажино желісі деп аталды (бұрынғы соғыс министрі Андре Мажиноның құрметіне аталған), және 1928 жылы Петеннің көп назарын өзіне бұрды, сол кезде ол елдің әскери нысандарына барып, кеңінен саяхаттады. Петен Мажино желісін 1916 жылғы Верден шайқасындағы форттардың роліне қатысты өзінің тәжірибесіне сүйене отырып, ыстық қолдады. Капитан Шарль де Голль осы жылдар бойы Петеннің қолдауында болды. Ол тіпті үлкен ұлына Маршалдың есімін берген деген қауесет бар, бірақ ол ұлын әуелі отбасылық ата-бабасы Жан Батист Филипп де Голльдің есімімен атаған, содан кейін Петен үшін жазылған кітаптың авторлығы туралы дауға түсті.

Француз академиясына сайлану

1928 жылы Петен армия бақылауынан шығарылған тәуелсіз әуе күшін құруды қолдады, ал 1931 жылғы 9 ақпанда Жоғарғы соғыс кеңесі төрағасының орынбасары лауазымынан кеткеннен кейін ол әуе қорғанысының бас инспекторы болып тағайындалды. Осы жылдың шілдесінде ұсынған әуе қорғанысы жөніндегі алғашқы баяндамасында шығындарды ұлғайтуды жақтады. 1931 жылы Петен Француз академиясының мүшесі болып сайланды. 1932 жылы экономикалық жағдай нашарлап, Эдуард Эррионың үкіметі қорғаныс бюджетінде "қарқынды кесімдер жасады, жаңа қару-жарақ жүйелеріне тапсырыс беруге тікелей тоқталды". 1932 және 1933 жылдарғы жазғы оқу-жаттығулар қаржы тапшылығына байланысты жойылды, ал қарулы күштерге жұмысқа алу азайды. Кейін генерал Максим Вейган "француз армиясы енді күшті жауынгерлік күш емес" деді. Эдуар Даладиенің жаңа үкіметі Вейганға офицерлер санын қысқарту және әскери зейнетақы мен жалақыны төмендету арқылы жауап берді, мұндай шаралар қаржылық шектеулерден өзге Женева қарусыздандыру конференциясының рухына сай келеді деп мәлімдеді. 1938 жылы Петен жазушы Андре Моруаның Француз академиясына сайлануына көмектесіп, ынталандырды – бұл сайлау өте күреспен өтті, оның бір бөлігі Моруаның еврей тегіне байланысты болды. Моруа 1941 жылы шығарған өзінің автобиографиясында "ешкімді бақытты деп атамаңыз" деген еңбегінде Петенге алғыс айтып, оған деген қарызын мойындады, бірақ олардың жолдары жазу кезінде күрт айырылды, Петан Виши Франциясының мемлекет басшысы болды, ал Моруа елден қуылды және еркін француздықтар тарапына қосылды.

Соғыс министрі

Саяси алалаушылық елге тарап, 1934 жылғы 6 ақпанда Париж полициясы депутаттар палатасының сыртындағы радикалды оңшыл толқушылардың тобына оқ атып, 14 адамды өлтіріп, тағы 236 адамды жаралады. Президент Лебрун 71 жастағы Думергті зейнеттен шығып, жаңа "ұлттық бірттік үкіметін" құруға шақырды. 8 ақпанда Петенді жаңа француз кабинетіне соғыс министрі ретінде шақырды, ол көптеген өтініштерден кейін ғана көңілі толықпай қабылдады. Сол жылы ол Даладьедің бұрынғы офицерлер санын азайту жөніндегі ұсынысын күштен шығару арқылы маңызды жетістікке қол жеткізді. Ол мамандарды жұмысқа алу бағдарламасын жақсартты және демалыс уақытын қысқарту арқылы оқу мерзімін ұзартты. Алайда, Вейган сол жылы Сенаттың Әскери комиссиясына француз армиясының неміс шабуылына тойтарыс бере алмайтынын хабарлады. Маршалдар Луи Франше д’Эсперей және Юбер Лиоте (соңғысы шілдеде күрт қайтыс болды) өздерінің есімдерін бұл есепке қосты. Петен қайта жандандырған күзгі маневрлерден кейін Петенге офицерлердің нашар оқытылғаны, негізгі білімдерінің жеткіліксіздігі және сенімсіздігі туралы есеп ұсынылды. Морис Гамелин оған Саар бассейніндегі референдум Германияның пайдасына шешілсе, француз армиясының араласуы "ауыр әскери қателік" болар еді деп мәлімдеді. Петен үкіметке армияны қосымша қаржыландыру туралы тағы бір петициямен жауап берді. Осы кезеңде ол міндетті әскери қызмет мерзімін екі жылдан үш жылға дейін ұзартуды бірнеше рет талап етті, бірақ нәтиже болмады. Петен президент Лебрунмен бірге 1934 жылғы 6 қазанда Марсельде IMRO-дан шыққан болгар ұлтшылы Владо Черноземскийдің қолынан қаза тапқан король Александртың жерлеу рәсіміне Белградқа сапарлады. Онда ол Герман Герингпен кездесті, екеуі де Ұлы соғыстағы тәжірибелерін еске алды. "Геринг Германияға оралғаннан кейін Петенді "абыройлы адам" деп құрметпен айтты".

Үкімет саясатын сынға алу

Қарашада Думерг үкіметі құлдырады. Петен бұрын білім министрі (сонымен қатар соғыс министрі) болып тағайындалуға қызығушылық білдірген еді. Ол француздық моральдық құндылықтардың құлдырауымен күресуге үміттенген. Алайда, қазір ол Фланднның (қысқа ғұмырлы) үкіметінде соғыс министрі ретінде қызмет етуден бас тартты және Лебрунның тікелей өтінішіне қарамастан орнынан түсті. Осы сәтте танымал Le Petit Journal газетінде Петенді диктатураға кандидат ретінде шақыратын мақала жарық көрді. Газеттің сауалнамасына 200 мың оқырман жауап берді. Петен 47 мың дауыс жинап, Пьер Лавальдың 31 мың дауысынан асып түсті. Бұл екі адам 1935 жылы мамыр айында Польша маршалы Пилсудскийдің жерлеу рәсіміне Варшаваға барды (және Гёрингпен тағы бір жылы кездесу). Le Petit Journal консервативті болғанымен, Петеннің жоғары беделі екі партияға да қатысты; социалист Леон Блум оны "әскери қолбасшыларымыздың ең адамгершілігі жоғарысы" деп атады. Петен министрлікте болғанда әскери емес мәселелерге араласпады және басқа әскери басшылардан айырмашылығы, ол католик немесе монархист ретінде танымал болған жоқ. Ол Conseil superieur-де қалды. Вейганд маусым айында Тидворт лагерінде британдық армияның 1934 жылғы маневрінде болды және көргендерінен қорқып қалды. 23-і күні Кеңеске сөйлеген сөзінде Петен Германия шабуыл жасаса, Ұлыбританиядан көмек іздеудің нәтижесіз болатынын мәлімдеді. 1935 жылдың 1 наурызында Петеннің танымал мақаласы "Revue des deux mondes" журналында жарияланды, онда ол 1927 жылдан бергі армия тарихын қарастырды. Ол Францияның резервтік жүйесін, сондай-ақ жеткіліксіз әуе күштерін және бронетехникасын сынады. Бұл мақала Адольф Гитлер Германияның жаңа әуе күштерін жариялағаннан бес күн бұрын және Германия армиясын 36 дивизияға дейін ұлғайту туралы хабарлағаннан бір апта бұрын жарық көрді. 1936 жылдың 26 сәуіріндегі жалпы сайлау нәтижесінде Халық майданы партиялары 5,5 миллион дауыс жинады, ал оңшылдар 4,5 миллион дауыс жинады, сайлауға қатысу 84% құрады. 3 мамырда Петен "Le Journal" газетінде сұхбат берді, онда ол Франко-Совет келісіміне, жалпы коммунизмге (Францияда Батыс Еуропадағы ең ірі коммунистік партия болды) және коммунистерге интеллектуалдық жауапкершілік жүктегендерге шабуыл жасады. Ол Франция тағдырына сенімін жоғалтқанын айтты. Петан енді 80 жасқа толған еді. Кейбіреулер Петеннің, Фош қайтыс болғаннан кейін Францияның ең жоғары шенді әскери қызметкері ретінде, екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі француз қару-жарағының нашар дайындығы үшін жауапкершілік тартуы керек деп санайды. Басқалары Петен ұлттық қорғаныс жөніндегі үлкен комитеттегі көптеген адамдардың бірі болды дейді, ал соғыстар арасындағы үкіметтер әскери бюджетті жиі қысқартты. Сонымен қатар, Версаль келісімі Германияға жүктеген шектеулер Гитлер билікке келгенге дейін үлкен шығындарға түрткіс болған жоқ. Петен танктерді жаппай пайдалануды қолдағанмен, оларды көбінесе жаяу әскерді қолдау ретінде қарастырды, бұл француз танк күштерінің механикаландырылған атты әскер (мысалы, SOMUA S35) және жаяу әскерді қолдау (көбінесе Renault R35 танктері мен Char B1 bis) арасында тең емес құндылықтарға бөлінуіне әкелді. Қазіргі заманғы жаяу әскер мылтықтары мен пулеметтері шығарылмады, тек бір ғана ерекшелігі – Mle 1924 жеңіл автоматты мылтығы. Француздардың ауыр пулеметтері әлі де M1914 Hotchkiss болды, ол неміс жаяу әскерінің жаңа автоматты қаруларымен салыстырғанда ескірген. 1936 жылы заманауи жаяу әскер мылтығы қабылданды, бірақ 1940 жылға дейін әскерге осы MAS 36 мылтығының өте аз бөлігі берілді. Жарым автоматты француз мылтығы MAS 1938–39 жақсы сынақтан өтті, бірақ ол екінші дүниежүзілік соғыстан кейін ғана MAS 49 ретінде өндіріске шығарылды. Француздық артиллерия 1918 жылдан бері жаңғыртылмаған. Осы кемшіліктердің нәтижесінде француз армиясы 1940 жылы жаудың шабуылына 1918 жылғы қару-жарақпен қарсы тұруға мәжбүр болды. Петен 1934 жылы соғыс министрі болды, бірақ 15 жылдық белсенділіксіздік пен үнемі қысқартуларды жоя алмады. Француз авиациясы 1939 жылы соғысқа Берлинге дейін ұшып барып, қайтып оралатын бомбалаушы ұшақтың прототипі болмай-ақ кірді. Француздық ұшақтарды өндірудегі өнеркәсіптік күш-жігер бірнеше фирмалар арасында (Dewoitine, Morane Saulnier және Marcel Bloch) әрқайсысының өз үлгілері болды.

Үкіметке қайта оралу

1939 жылдың наурыз айында Петен Испанияның жаңадан мойындалған Ұлттық үкіметі жанындағы француз елшісі болып тағайындалды. Петен испан диктаторы Франсиско Франкоға “көп жылдар бұрын Францияның әскери академиясында” сабақ берген еді және ол “өз бұрынғы шәкірті итальяндық және неміс ықпалынан алыстау үшін” Испанияға жіберілді. Қыркүйекте Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Даладье Петенге өзінің үкіметінде қызмет етуді ұсынды, бірақ Петен бас тартты. Алайда, Германия Францияға шабуыл жасағаннан кейін Петен 1940 жылдың 18 мамырында Пол Рейноның жаңа үкіметінде Премьер-министрдің орынбасары болып кірді. Рейно Верденнің батыры француз армиясына қайта жаңару рухын және патриотизмді сіңіре алады деп үміттенеді. Франконың кеңесіне сәйкес, Петен Мадридтегі дипломатиялық қызметін тастап, құлап бара жатқан Францияға “құрбандық” ретінде оралуға қарсы болды. 26 мамырға қарай одақтас күштерінің шебі бұзылып, британдық әскерлер Дюнкерктен эвакуациялауды бастады. Француз бас қолбасшысы Максим Вейганд британдықтардың шегінуіне және британдық әуе күштерінен күтілген көмектің келмеуіне ашуланды. Ол және Петен әскери жағдайдың үмітсіз екенін санады. 1951 жылы парламенттік сауалға жауап берген полковник де Виллюм Рейноның Франция Премьер-министрі ретінде Петенге сол күні олар қару аясуға келісуге тиіс екенін айтқанын мәлімдеді. Вейганд француз армиясын сақтап қалуды жақтады және “ішкі қырқыстардан және, ең бастысы, анархиядан сақтануды” қалады. Черчилльдің Париждегі өкілі Эдвард Спирс француздарды қару аясуға қол қоймауға шақырды, егер Германия француз порттарын басып алса, Ұлыбритания оларды бомбалауға мәжбүр болады деді. Спирс Петеннің бірден жауап бермегенін, бірақ “қозғалмай, ешқандай үрей немесе эмоциясыз тұрғанын” хабарлады. Ол жағдайдың апатты екенін жасырмады. Мен оның бойындағы рухтың күйреуінің, басқаларда байқалған қолдарының қимылдары мен бастапқы гистерияның белгілерін байқамадым. Кейін Петен Рейноға осы мәлімдеме туралы: “Сіздің одақтасыңыз енді бізге қауіп төндіреді” деді. 5 маусымда Дюнкерктің құлауынан кейін үкімет қайта құрылды. Рейно өзінің Соғыс кабинетіне Соғыс жөніндегі мемлекеттік хатшы болып тағайындалған, жақында генерал-бригадир де Голльді алып келді, оның 4-ші бронетанкті дивизиясы өткен айда француздардың шабуылдарының бірін жүргізген еді. Петен де Голльдің тағайындалуына наразы болды. 8 маусымда Парижге қауіп төнді және үкімет кетуге дайындалып жатты, бірақ Петен мұндай қадамға қарсы болды. Сол күні өткен кабинет отырысында Рейно қару аясу туралы сұрамас бұрын, Франция 1940 жылғы наурыздағы жеке келісімге сәйкес, жеке атысты тоқтату туралы келісімге қол қоймау үшін Ұлыбританиядан рұқсат алуы керек деді. Петен: “Францияның мүдделері Ұлыбританияның мүдделерінен жоғары тұрады. Ұлыбритания бізді осы жағдайға жеткізді, енді одан шығуға тырысайық” деді.

1940 жылғы қарулы келісім

Петен үкімет басшысы болып, Генри дю Мулен де Лабарте кабинет хатшысы болып жаңа кабинет құрылды. 1940 жылғы 17 маусымда түн ортасында Бадуан Испания елшісінен Германияға бірден соғысты тоқтату туралы өтініш беруді және Германияның бейбіт талаптарын жариялауын сұрады. Түн сағат 12:30-да Петен француз халқына алғашқы үндеуін жасады. «Елдің Маршалға деген ықыласы зор болды. Оны Клодель, Жид, Мориак сияқты түрлі адамдар, сондай-ақ, оны құтқарушы деп санайтын көптеген қарапайым француздар да құшақ жарып қарсы алды». Генерал де Голль 17 маусымда Лондонға келді және 18 маусымда қарсылыққа шақырды, бірақ бұл үндеуге салыстырмалы түрде аз адам құлақ қойды. Кабинет пен Парламент әлі де Солтүстік Африкаға шегіну мәселесін талқылап жатты. 18 маусымда Эдуард Эррио (кейін Петеннің ісінде айыптау куәсі болады) және Жанней, Парламент палаталарының төрағалары, сондай-ақ Лебрун кеткісі келетінін айтты. Петен өзі кетпейтінін мәлімдеді. 20 маусымда екі палатаның өкілдері президент Лебрунның кетуіне наразылық білдіру үшін Петанға келді. Келесі күні олар Лебрунның өзіне барды. Нәтижесінде, Африкаға барғандардың қатарында 26 депутат пен 1 сенатор болды, олардың ішінде еврей тегінен шыққандар, Жорж Мандель, Пьер Мендес Франция және бұрынғы Халық фронтының Білім министрі Жан Зей де бар еді. Сол күні Петен француз халқына тағы бір үндеу жасады. 1940 жылғы 22 маусымда Франция Германиямен Компиеньде соғыс тоқтату шартын жасады, ол Германияға елдің солтүстігі мен батысын, соның ішінде Парижді және Атлантика жағалауының барлық бөлігін бақылауға берді, бірақ Францияның соғысқа дейінгі аумағының шамамен бес бөлігін бос қалдырды. Париж заң жүзіндегі астана болып қала берді. 29 маусымда француз үкіметі Клермон-Ферранға көшті, онда конституциялық өзгерістер туралы алғашқы пікірталас өтті, Пьер Лаваль президент Лебрунмен жеке кездесулер өткізді, ол Франциядан кетпеді. 1 шілдеде үкімет Клермонның тығыздығына байланысты Бадуеннің ұсынысы бойынша Вишиге көшті, ондағы бос қонақ үйлер үкімет министрліктеріне қолайлырақ болды.

Конституциялық өзгеріс

Депутаттар палатасы мен Сенат «Конгресс» ретінде бірігіп, 10 шілдеде шұғыл отырыс өткізді. Сонымен қатар, конституциялық ұсыныстардың жобалары да ұсынылды. Екі палатаның төрағалары сөз сөйлеп, конституциялық реформаның қажеттігін мәлімдеді. Конгресс 569–80 дауыспен (18 адам қатыспаған) кабинетке жаңа конституцияны әзірлеуге өкілеттік берді, бұл «Үшінші Республиканың құлауына» тең болды. Дерлік барлық француз тарихшылары және соғыстан кейінгі француз үкіметтері бұл дауыс беруді заңсыз деп санайды; себебі бірқатар депутаттар мен сенаторлар қатыспады, сондай-ақ конституцияда республикалық үкімет түрінің өзгеруіне тыйым салынған еді, алайда республикалық диктатура орнатылған болуы мүмкін. Келесі күні Петен «Мемлекет басшысы» ретінде дерлік толық билікке ие болды. Петен мінезі мен білімі бойынша консервативті болды және французтардың жеңілісіне Үшінші Республиканың және оның эндемикалық жемқорлығының кінәлі екенін тез айта бастады. Оның режимі көп ұзамай авторитарлық, кейде фашистік сипат алды. «Азаттық, теңдік, бауырластық» республикалық ұраны «Жұмыс, отбасы, отан» дегенге алмастырылды. Ол президенттік билікті жойған, парламентті мерзімізсіз жабық деп жариялаған және министрлерді тағайындау мен қызметтен босатуға, Министрлер кеңесі арқылы заңдар қабылдауға және өзінің ізбасарын белгілеуге (ол Лавальды таңдады) толық өкілеттік берген жаңа конституциялық актілерді қабылдады. Петен өзінің «Цезарь» болуға ниеті жоқ екенін мәлімдегенімен, 1941 жылдың қаңтарына қарай Франциядағы барлық билікті дерлік өзіне шоғырландырды; заң шығару, атқару және сот билігінің барлығы де-юре немесе де-факто оның қолында болды. Оның кеңесшілерінің бірі ол Людовик XIV-тен бері Францияның ең қуатты басшысы болғанын айтты. Жаңа үкіметтегі фашистік және революциялық консервативті топтар бұл мүмкіндікті пайдаланып, «Ұлттық революция» деп аталатын амбициялық бағдарламаны іске қосты, ол бұрынғы Үшінші Республиканың секулярлық және либералдық дәстүрлерінің көп бөлігін авторитарлық және патерналистік қоғамның пайдасына қабылдамады. Петен, басқалармен бірге, оның консервативті қозғалыс екеніне сенген нәрсені сипаттау үшін «революция» терминін қолдануға қарсы болды, бірақ француз қоғамын «Республикадан» «Мемлекетке» өзгертуге қатысты. Ол жаңа Франция «адамдардың табиғи теңдігі туралы жалған идеяны жоққа шығаратын әлеуметтік иерархия» болатынын мәлімдеді. Жаңа үкімет жаңа өкілеттіктерін дереу пайдаланып, республикалық мемлекеттік қызметкерлерді жұмыстан босату, ерекше сот юрисдикцияларын құру, антисемиттік заңдарды қабылдау және қарсыластар мен шетелдік босқындарды түрмеге қамау сияқты қатаң шаралар қабылдады. Цензура енгізілді және «пікір қылмысы» қылмысын қайта орнату арқылы сөз және ойлау бостандығы іс жүзінде жойылды. Петен Виши билігіне, әсіресе елдің оңтүстік департаменттеріндегі азаматтардың наразылығын жақсы білді. 1941 жылдың 12 тамызында радио арқылы елге жолдаған сөзінде Петен былай деді: «Францияның бірнеше аймағынан мен біраз уақыттан бері үкіметімнің билігіне күмәнмен қарап отырғанын сезіндім. Француз халқын нағыз ауру қинап жатыр». Режим «Француздық жауынгерлер легионын» құрды, оның құрамына «Легионның достары» және «Легионның кадеттері» кірді, олар соғысқа қатыспаған, бірақ жаңа режимге саяси жағынан байланысты адамдардан тұрды. Петен интернационализмді мойындамайтын, ауылдық және консервативті Францияны жақтады. Ол әскери қызметтен зейнетке шыққандықтан, елін әскери үлгіде басқарды.

Германиямен мемлекеттік ынтымақтастық

Бірнеше ай ішінде Петен антисемиттік жарлықтарға қол қойды. Оларға яһудилердің мәртебесі туралы заң, яһудилерге көптеген кәсіптерді жүзеге асыруға тыйым салатын заң және яһуди ұлтына жататын шетел азаматтарына қатысты заң кірді, соңғысы шетелдік яһудилерді ұстауға рұқсат берді. Петен үкіметі халықаралық жағынан, әсіресе АҚШ-тан, кем дегенде Францияның қалған бөлігі Германия тарапынан басылып алынғанға дейін мойындалды. Петен де, оның із келесі орынбасарлары Лаваль, Пьер Этьен Фланден және адмирал Франсуа Дарлан да Германияның Остік державаларға жанама көмек көрсету туралы өтініштеріне айтарлықтай қарсылық көрсетпеді. 1940 жылдың қазан айында Гитлер Петенмен Монтуарында француз үкіметінің жаңа "Еуропалық тәртіптегі" рөлін талқылау үшін кездескенде, Гитлерге ұсынған қол алысу Лондонда үлкен дау тудырды және Ұлыбританияның Габондағы операцияларына еркін Францияға теңіз күштерімен көмектесу туралы шешіміне ықпал еткен болуы мүмкін. Сонымен қатар, Франция еркін француздерге қарсы болса да, Германиямен ресми түрде соғыста болды. 1940 жылдың шілде және қыркүйек айларындағы британдық шабуылдардан кейін (Мерс-эль-Кебир, Дакар), француз үкіметі британдықтардан үнемі қорқып, оккупанттармен ынтымақтастыққа бастама көтерді. Петен Жозеф Дарнан басқаратын қарулы жасақ (милиция) құруға келісім берді, ол неміс күштерімен бірге француз қарсыласына ("Маки") қарсы репрессиялық науқан жүргізді. Петен Дарнанды өзінің үкіметіне қоғамдық тәртіпті сақтау мемлекеттік хатшысы (Secrétaire d'État au Maintien de l'Ordre) ретінде қабылдады. 1944 жылдың тамызында Петен милицияның "шамадан тыс әрекеттері" үшін Дарнанға сөгіс хат жазып, ұйымның қылмыстарынан алшақтауға тырысты. Дарнан сарказммен Петенге "бұл туралы бұрын ойлау керек еді" деп жауап берді. Петеннің үкіметі Остік державалардың өндірілген тауарлар мен азық-түлік өнімдерін көп көлемде жеткізу талабына келісті, сондай-ақ француз әскерлеріне француз отаршылдық империясында (Дакар, Сирия, Мадагаскар, Оран және Мароккода) француз территориясын кез келген басқыншылардан, одақтастардан немесе басқалардан қорғауға бұйрық берді. Петеннің ниеттері кеңінен болжамдарға орын беретін тақырып. Франция құлауға жақын тұрғанда Уинстон Черчилль Рейноға Петен туралы "ол әрқашан жеңілісші болған, тіпті соңғы соғыста да [Бірінші дүниежүзілік соғыста да]" деген сөздерін айтқан. 1942 жылдың 11 қарашасында Германия әскерлері Солтүстік Африкадағы одақтастардың қонуына және адмирал Дарланның одақтастарды қолдауға келісіміне жауап ретінде Оңтүстік Франциядағы оккупацияланбаған аймақты басып алды. Француз үкіметі формальды түрде сақталып тұрса да, оның астында Францияның барлық бөлігі азаматтық басқаруда болды, Петен неміс Вишидегі "тәуелсіз" үкіметтің сылтауын жойғандықтан, ол тек кейіпкерге айналды. Алайда Петен танымал болып қалды және 1944 жылдың 28 сәуірінде Парижде болғанда, Франция бойынша бірқатар сапарлар жасады, сол кездегі нацистік пропагандалық киножурналдар қала үшін "тарихи" сәт деп сипаттады. Көптеген адамдар оны Готель де Вильдің алдында және көшелерде құттықтады.

Зигмарингенге жер аударылу

1944 жылдың 17 тамызында немістер, «Фюрердің француз мемлекет басшысына арнаулы дипломатиялық өкілі» Сесил фон Ренте Финк арқылы, Петеннен өзін солтүстік аймаққа ауыстыруға рұқсат беруді сұрады. Петен бас тартты және бұл өтінішті жазбаша түрде беруді талап етті. Ренте Финк 18-де өтінішін екі рет қайталап, содан кейін 19-ы күні сағат 11:30-да генерал Александр Нойброн фон Эйзенбергпен бірге қайта келді, ол оған «Берлиннен ресми тапсырма бар» екенін мәлімдеді. Жазбаша мәтін Петенге ұсынылды: «Райх үкіметі Мемлекет басшысын, тіпті оның еркіне қарсы болса да, ауыстыруды бұйырады». Маршалдың әрі қарай бас тартуына жауап ретінде немістер Вишиді бомбалау үшін Вермахтты шақырумен қорқытты. Петен немістердің шантажына куә болу үшін швейцариялық елшіні шақырып алғаннан кейін, мойынсұнды. Ренте Финк генерал Нейбронмен бірге «сағат 19:30-да» «Парк қонақүйіндегі» маршалдың кеңсесіне кірген кезде, Мемлекет басшысы чемодандары мен құжаттарын жинауын қадағалап отырды. Келесі күні, 1944 жылдың 20 тамызында, Петен неміс әскері тарапынан өз еркінен тыс Белфортқа жеткізілді. Франция азат етілгеннен кейін, 1944 жылдың 8 қыркүйегінде Петен және Вишидегі француз кабинетінің басқа мүшелері немістер тарапынан Германиядағы Зигмаринген анклавына көшірілді, онда олар 1945 жылдың сәуір айына дейін эмиграциядағы үкімет ретінде қалып қойды. Алайда, Франциядан кетуге мәжбүр болған Петен осы үкіметке қатысудан бас тартты, ал Фернан де Бринон «үкімет комиссиясын» басқарды. 1944 жылдың 29 қазанында Петен де Бринонға осы жаңа үкіметке қатысты маршалдың атын пайдалануға тыйым салды, ал 1945 жылдың 5 сәуірінде Петен Гитлерге Францияға қайта оралу ниетін білдірген хат жолдады. Жауап келмеді. Бірақ үш аптадан кейін, туған күнінде оны швейцариялық шекараға жеткізді. Екі күннен кейін ол француз шекарасын өтті.

Жоғары сот алдындағы сот

Де Голль басқарған уақытша үкімет Петенді мемлекетке опасыздық жасағаны үшін сотқа тартып, ол сот 1945 жылдың 23 шілдесінен 15 тамызына дейін өтті. Франция маршалының формасын киген Петен алғашқы мәлімдемесінен кейін, жоғары соттың оны соттауға құқығы жоқ екенін айтқаннан соң, сот процесінің көп бөлігінде үнсіз болды. Кейіннен Де Голль өзі сот процесін сынап, былай деді: «Көп жағдайда талқылаулар партиялық сот сияқты көрінді, кейде тіпті есеп айырысуға ұласты, ал бұл мәселе ұлттық қорғаныс пен тәуелсіздік тұрғысынан ғана қарастырылуы керек еді». Петен соттың соңында барлық айыптау бойынша кінәлі деп танылды. Қазылар алқасы оны өлім жазасына, ұлттық ар-ұятсыздыққа және мүлкін тәркілеуге үкім шығарды. Оның шамадан тыс қарттығына байланысты сот жазаны орындамауды сұрады. Соғыс соңында Франция Республикасының Уақытша үкіметінің президенті болған Де Голль Петеннің жасы ескере отырып, жазаны өмір бойына түрмеге қамауға ауыстырды. Сотталғаннан кейін сот Петенді барлық әскери шендерінен және құрметтерінен айырды, бірақ Франция маршалы атағын қалдырды. Үкім жарияланғанда тәртіпсіздіктерден қауіптеніп, Де Голль Петенді Пиренейдегі Форт-дю-Порталетке жеке ұшағымен дереу жеткізуге бұйрық берді, ол 1945 жылдың 15 тамызынан 16 қарашасына дейін онда болды. Кейін үкімет оны Францияның Атлантикалық жағалауындағы шағын арал – Иль-д’Юдегі Форт-де-Пьер-Левье бекінісіне көшірді.

Түрмеге қамау

Келесі жылдары Петеннің адвокаттары және көптеген шетелдік үкіметтер мен мәртебелі тұлғалар, соның ішінде королева Мэри мен Виндзор герцогы, Петенді босату үшін француз үкіметтеріне қайта-қайта жүгінді, бірақ Төртінші Республика саясатының тұрақсыздығын ескере отырып, ешбір үкімет оны босату арқылы халықтың наразылығына қалуға батыл болмады. 1946 жылдың маусым айында АҚШ президенті Гарри С. Трумэн оның босатылуы үшін сүбелі тілек білдірді, тіпті АҚШ-та саяси пана беруге ұсыныс жасады. Кейіннен испан диктаторы Франсиско Франко да осындай ұсыныс жасады. 1949 жылдың соңына қарай Петеннің танымдық қабілеті күрт нашарлап, санасы сирек түзелді. Ол сонымен қатар жүрек ауруына шалдығып, көмексіз жүре алмайтын болды. Оның өлімі мен жерлеу рәсімдері жоспарланды. 1951 жылдың 8 маусымында президент Винсент Ауриоль Петеннің көп уақытқа дейін өмір сүрмейтінін естіп, оның жазасын ауруханада қамауда отыруға өзгертті. Бұл жаңалық 17 маусымдағы сайлаудан кейін ғана жасырын сақталды, бірақ сол кезде Петеннің денсаулығы Парижге көшіруге келмейтіндей нашар болды.

Өлім және жерлеу

Петен 1951 жылғы 23 шілдеде 95 жасында Иль-д’Йе аралындағы жеке үйde қайтыс болды. 1973 жылғы ақпан айында Петеннің мәйітін ұрлаған экстремистер президент Жорж Помпидудан оның мәйітін Верден шайқасының қаза тапқандарының арасындағы Дуамонт сүйекқорына қайта жерлеуге рұқсат беруді талап етті. Полиция бірнеше күннен кейін мәйітті тауып алып, бұрынғы жерлеу орнына, Иль-д’Йе аралына президенттік гүл шоғымен бірге қайта жерледі. Петенді дәріптейтін шағын мұражай, Иль-д’Йе тарихи мұражайы, Петеннің жазғандары мен жеке заттарын, мысалы, оның өлім төсегін, киімдерін және таяғын көрсетеді. Мұражай туралы көп жарияланбағандықтан және мұражай директорының айтуынша, "жанжалдардан сақтану үшін" сирек ашылады.

Епоним

Петан тауы, жақын орналасқан Петан өзені және Петан сарқырамасы, Канада Роки тауларындағы Континенттік бөліністе Петан алқабын құрайды және 1919 жылы оның құрметіне аталды, ал жақын маңдағы төбелерге басқа француз генералдарының есімдері берілді (Фош, Кордонье, Манген, Кастельно және Жоффр). Петанға сілтеме жасайтын атаулар 2021 және 2022 жылдары жойылды, нәтижесінде бұл жерлер атаусыз қалды. Шанхай қаласындағы Хеншань жолы 1922-1943 жылдар аралығында "Петан даңғылы" деп аталды. Сингапурдың Кішкентай Үндістан ауданында Петин жолы бар. Пинардвилл, Нью-Гэмпшир штатының Гоффстаун қаласындағы дәстүрлі француз-канадтық ауданында 1920 жылдардан бері Петин көшесі бар, сондай-ақ Бірінші дүниежүзілік соғыстағы басқа генералдардың есімдерімен аталатын, параллель көшелер де бар: Джон Першинг, Дуглас Хейг, Фердинанд Фош және Жозеф Жоффр.

Нью-Йорк батырлар қаңырауы

1931 жылы 26 қазанда Петен Манхэттеннің «Батырлар шатқалы» арқылы қағаз ленталармен қарсы алынып, құрметпен ескерілді. 2017 жылы Нью-Йорк қаласының мэриясы Петеннің Екінші дүниежүзілік соғыста нацистермен байланысы ескеріліп, оның парадты белгілейтін жаяу жол бойындағы лентасын алып тастау мүмкіндігін қарастырды.

Жеке өмір

Петен алпыс жасқа дейін отбасы құрмаған және әйелдерге құмарлығымен белгілі болды. Хардон Петеннің алғашқы неке ұсынысын қабылдамай, 1914 жылы Франсуа де Херанға тұрмысқа шығып, ажырасып үлкерген, ол кезде оның жасы 35-ке толған еді. 1916 жылы Верден шайқасы басталғанда, Петенді түнде Париждегі қонақ үйден Евгения Хардонмен бірге табуға болатынын білген штаб офицері алып кеткен дейді. Хардон Петеннен бала тудырмаған, бірақ оның бұрынғы күйеуінен Пьер де Херан деген ұлы болған, Петен оны өте жақтырмаған.

Дәйексөздер

Фенби, Джонатан. Генерал: Шарль де Голль және ол құтқарған Франция (2010)
Лакутер, Жан. Де Голль: 1890–1944 жылдардағы көтерілісші (1984; ағылшын тіліндегі басылымы 1991), 640 бет.

Беделі

Фон дер Голц, Анна және Роберт Гилдеа. "Кемшіліктері бар құтқарушылар: Гинденбург және Петен туралы мифтер". Еуропа тарихының тоқсандық журналы 39.3 (2009): 439–464. Салауату, Жак. "Маршал Петен және француз ұлтшылдығы: соғыстар аралық кезең және Виши". Еуропалық идеялар тарихы 15.1–3 (1992): 113–118. Винен, Ричард. "Виши: Петеннің бос тәжі". "Тарих бүгін" (маусым 1990) 40#6, 13–19 беттер. Уильямс, Чарльз. Петен: Францияның батыры қалай сотталған сатқынға айналып, тарих бағытын өзгертті (Палгрейв Макмиллан, 2005). .