Кіріспе

Соломон аралдарының негізгі аралы, Соломон аралдарындағы Гуадалканал аралы (/ɡ//w//ɑː//d//əl//k//ə/'/n//æ//l/; жергілікті атауы: Isatabu) – Австралияның солтүстік-шығысында, Тынық мұхитының оңтүстік-батысында орналасқан Соломон аралдарындағы Гуадалканал провинциясының бас аралы. Бұл Соломон аралдарының аумағы бойынша ең ірі аралы және халық саны бойынша екінші орында (Малайтадан кейін). Аралдың көп бөлігі тығыз тропикалық жаңбыр ормандарымен жабылған және таулы аймақтары бар. Гуадалканалды еуропалықтар алғаш рет 1568 жылы Альваро де Менданяның испандық экспедициясы кезінде сипаттады. Атауы Испанияның Андалусия аймағындағы Севилья провинциясындағы Гуадалканал ауылынан шыққан, бұл ауыл Педро де Ортега Валенсияның туған жері, ол Менданя экспедициясының мүшесі болған. 1942 және 1943 жылдары Гуадалканал шайқасы осы аралда өтті, онда жапон және АҚШ әскерлері арасында қызыл қанды шайқастар болды. Американдықтар соңында жеңіске жетті. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Гуадалканалдың солтүстік жағалауындағы Хониара Британдық Соломон аралдарының протекторатының жаңа астанасы болды, ал кейіннен тәуелсіз Соломон аралдары мемлекетінің астанасы атанды.

География

Гуадалканал Соломон аралдарындағы ең үлкен арал, жалпы жер аумағы – , ал халық саны 155 605 адамды құрайды, бұл елдегі Малаитадан кейін екінші ең көп халқы бар арал. Попоманасеу тауы – аралдың ең биік нүктесі және Соломон аралдарындағы ең биік нүкте, теңіз деңгейінен шамамен биіктікте орналасқан. Мбококимбо өзені – аралдың ең ұзын өзені, оның жалпы ұзындығы – .

Ерте тарих

Аралда кем дегенде б.з.д. 4500-2500 жылдары Поха үңгіріндегі және Ватулума Посовидегі археологиялық қазбалардың нәтижесінде адамдар қоныстанған. 1200-800 жылдар аралығында аралдарға австронезиялық лапита тайпалары қоныстанды. Аралдың аты түрліше айтылған: Гуадаркана, Гуаркана, Гуадалкана және Гуадалканар, бұл атаудың андалусиялық испан тіліндегі әртүрлі айтылуын көрсетеді. 18 және 19 ғасырларда еуропалықтар, кит аулаушылар және миссионерлер келе бастады. Осы сыртқы адамдармен бірге мәжбүрлі еңбек сияқты шетелдік институттар да келді. 1860 жылдардан бастап Соломон аралдарының көптеген аймақтарынан шамамен 60 000 жергілікті тұрғын британдық биліктің тапсырысымен Австралияға немесе Фиджиге плантацияларда жұмыс істеу үшін келісімшарт бойынша жіберілді. Бұл жүйе 1890 жылдарға дейін жалғасты. 1880 жылдары немістер мен британдықтар Соломон аралдарының бақылауы үшін күресті. Германия 1884 жылы Соломон аралдарының солтүстігінде протекторат құрды, ал 1893 жылы Гуадалканал аралын қамтитын Британдық Соломон аралдары протектораты жарияланды. Бұл жаңа жапондық әуежай Австралия үшін қауіп тудырды, сондықтан АҚШ, жеткілікті дайындықсыз болғанына қарамастан, соғыстағы алғашқы десант операциясын жүргізді. 1942 жылдың 7 тамызында 1-ші теңіз жаяу әскер дивизиясының алғашқы десанттары әуежайды көп қиындықсыз бақылауға алды, бірақ келесі алты ай бойы әуежайды ұстап тұру соғыстың барлық кезеңінде жер, теңіз және әуе кеңістігі үшін ең қатысулы шайқастардың бірі болды. Аралға қонғаннан кейін АҚШ теңіз күштері жапондықтар бастаған әуежайды аяқтау жұмыстарын бастады. Ол кейін Мидуэй шайқасында қаза тапқан теңізші авиаторының құрметіне Хендерсон алаңы деп аталды. Хендерсон алаңынан ұшқан ұшақтар теңізшілер, армия, теңіз күштері және одақтас әскерлерінен құралған, «Кактус әуе күштері» деп белгілі болды. Олар әуежайды қорғады және күндіз жапондық кемелері жақындаса, оларды тоқтатып тұрды. Түнде жапондық теңіз күштері әуежайды атқылап, әскерлерге жабдықтар жеткізіп, таң атпай кері шегінді. Жапондықтар бұл сапарларды жылдам кемелермен жүргізді, бұл «Токио экспресі» деп аталды. Соломон аралдары мен оның айналасындағы көптеген шайқастарда екі тараптан да көптеген кемелер батып, жақын жердегі сулар «Темір түбі» деп аталды. Эсперанс түбегі шайқасы 1942 жылдың 11 қазанында Гуадалканалдың солтүстік-батыс жағалауында болды. Шайқаста АҚШ теңіз кемелері «Слот» арқылы келе жатқан жапондық кемелер тобын тоқтатты және жеңіске жетті, бірақ сонымен қатар шығынға ұшырады. Қарашадағы Гуадалканал теңіз шайқасы одақтас теңіз күштерінің түнде өте тәжірибелі жапондық су үсті күштеріне қарсы тұрып, қысқа шайқастан кейін оларды кері шегінуге мәжбүрлеген шешуші сәт болды. Кейбір жапондық көзқарастар бұл шайқастарды және түнде жапондық кемелеріне қарсы одақтастардың су үстіндегі күштерін күшейтуін Мидуэй шайқасымен бірдей маңызды деп санайды. Гуадалканал және оның айналасындағы алты айлық қатал шайқастан кейін және екі тараптың да әскерлеріне ауыр зиян келтірген орман ауруларымен күрескеннен кейін одақтас әскерлер жапондықтардың ілгерілеуін тоқтатты. Гуадалканал соғыстағы маңызды бұрылыс болды, өйткені ол жапондықтардың одан әрі кеңеюіне тосқауыл қойды. 1943 жылдың ақпанында жапондық әскерлер Солтүстік-Батыс жағалаудағы Эсперанс түбегінен аралдан эвакуацияланды. Американдық билік 1943 жылдың 9 ақпанында Гуадалканалды қауіпсіз деп жариялады. АҚШ-тың екі кемесі осы науқанның құрметіне аталды: USS Guadalcanal (CVE 60) – Екінші дүниежүзілік соғыстағы эскорт кемесі. USS Guadalcanal (LPH 7) – десанттық шабуыл кемесі. Бүгінгі күнге дейін Құрмет медалімен марапатталған жалғыз АҚШ жағалау күзетшісі – 1-сыныпты сигналшы Дуглас Альберт Манро, ол 1942 жылдың 27 қыркүйегінде Пойнт-Круста көрсеткен ерекше ерлігі үшін марапатталды. Манро қалқан болып, жақтан қорғап, 500 қоршалған теңіз жаяу әскерін Пойнт-Крус жағалауынан эвакуациялауға көмектесті; ол эвакуация кезінде қаза тапты. Хендерсон алаңы үшін болған шайқаста Джон Базилоне де Құрмет медалімен марапатталды, ол кейін Иво Джимада қаза тапты. Соғыстан кейін американдық және жапондық топтар жоғалған жауынгерлердің сүйектерін іздеу үшін Гуадалканалға бірнеше рет келді. Арал тұрғындары әлі күнге дейін жапондық топтарға сүйектер әкеліп отыр, олардың аралдықтар жапондық солдаттардың сүйектері екенін айтады.

Соғыстан кейінгі жылдар

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Британдық Соломон аралдары протекторатының астанасы Флорида аралдарындағы Тулагидегі бұрынғы орнынан Гуадалканалдағы Хониараға көшірілді. 1952 жылы Батыс Тынық мұхиты бойынша жоғары комиссары Фиджиден Хониараға көшірілді, және бұл қызмет Соломон аралдарының губернаторының қызметімен біріктірілді. 1942 жылы шайқасқа себеп болған және Хендерсон Майдан деп белгілі болған әуежай қазір Соломон аралдарының халықаралық әуежайы болып табылады. Ол Хониарадан шамамен бес миль шығысқа қарай орналасқан. Екінші әуежай, "Файтер-2" деп танылған, қазір жергілікті гольф алаңына айналды.

Азаматтық соғыс

1999 жылдың басында Гуадалканалдағы жергілікті гуале халқы мен көршілес Малаита аралынан келген жаңа қоныс аударушылар арасындағы ұзақ жылдар бойы жиналған шиеленіс зорлық-зомбылыққа ұласты. Гуадалканал революциялық армиясы, кейіннен Исатабу бостандық қозғалысы деп аталды, аралдың ауылдық аймақтарындағы малайтиандарды қорқытып, оларды үйлерінен шығарып тастауға тырысты. Шамамен 20 000 малайтиан астанаға қашып, ал басқалары өздерінің туған аралдарына қайтты; Хониарадағы гуале тұрғындары қашып кетті. Қала малайтиандардың анклавына айналды және Малаиталық бүркіт күштері үкіметті бақылауға алды. Австралия Корольдік теңіз күштері мен Жаңа Зеландия Корольдік теңіз күштері аймаққа кемелерді жіберіп, көбінесе Хониарада тұратын экспаттар қауымын қорғады. 2003 жылы Тынық мұхиты форумы RAMSI немесе Operation Helpem Fren араласуына келісім жасады, оған Австралия, Жаңа Зеландия және басқа да Тынық мұхиты аралдары мемлекеттері қатысты.

Вилу соғыс мұражайы

Хониарадан батысқа қарай шамамен 25 км (15 миль) қашықтықта орналасқан Вилу соғыс мұражайында әртүрлі әскери техниканың бөліктерінен қалған заттар мен бірнеше ұшақтың қираған қалдықтары жинақталған. Американдық, австралиялық, фиджилік, жаңазеландиялық және жапондық әскерлердің қаза болғандарына арналған бірнеше ескерткіштер де орнатылған.

Фауна

Аралда флангер немесе сұр кускус, *Phalanger orientalis* деп аталатын жергілікті сумкалы жануарлар бар. Басқа сүтқоректілер – жарғанаттар мен кеміргіштер. Бұл аралда түрлі-түсті тотықтардың көптеген түрлері кездеседі, ал аралдың жағалауларында сағалық крокодилдер мекендейді. Соңғы уақытта бұл крокодилдер тек аралдың оңтүстігіндегі Уэтер жағалауында ғана кездеседі, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде олар солтүстік жағалауда, ұрыстар болған әуежай маңында, мысалы, Аллигатор Крик атауынан көрініп тұрғандай, табылған. Уытты жыландар аралда сирек кездеседі және олар үлкен қауіп төндірмейді, бірақ ондағы бір түрлі жүзқұйрық өте жаман тістейді. Гуадалканал су алаптары BirdLife International ұйымы тарапынан маңызды құс аймағы ретінде анықталған, себебі ол қауіп төнген немесе эндемикалық құс түрлерінің популяциясын қамтамасыз етеді. 376,146 га (1,452 шаршы миль) аумақты алып, аралдың шамамен 70% -ын құрайды, оңтүстік жағалаудан ішкі аймаққа дейін, орталық таулы аймаққа дейін созылады, және өзен жағалауындағы және жазық тропикалық жаңбырлы ормандарды, сондай-ақ Соломон аралдарындағы ең үлкен бір-біріне жалғасқан бұлт орманын қамтиды. Онда бақтар мен ескі ауылдар да бар, бірақ олардың көпшілігі тұрақты түрде мекенделмеген. Бұл аймақ үшін маңызды құстарға кестенді кеуделі императорлық көгершіндер, Вудфорд рельстері, Гуадалканал мұрты бар балықшыл құстар, Мик лорикеттері, Гуадалканал балжегіштері, Гуадалканал қалыңды құстар және Гуадалканал сүрегі жатады. Аймаққа қауіп төндіретін факторлар – орман шаруашылығы және инвазивті түрлер.