Кіріспе

Бразилия империясының императорлық ханшайымы Дона Изабель (29 шілде 1846 – 14 қараша 1921), "Құтқарушы" лақап атымен белгілі, Бразилия империясының императорлық ханшайымы (таққа мұрагер) және үш рет империяның регенті болды. Бразилия императоры Педро II және императрица Тереза Кристинаның үлкен қызы ретінде Рио-де-Жанейрода дүниеге келген ол Браганса (португалша: Bragança) әулетінің бразилиялық тармағының мүшесі еді. Екі бауыры нәресте кезінде қайтыс болғаннан кейін, ол әкесінің мұрагері ретінде мойындалды. Ол француз ханзадасы Гастон, Эу графына үйленді, олардың үш ұлы болды. Әкесі шетелде болған кезде Изабель регенттік міндетін атқарды. Өзінің үшінші және соңғы регенттігінде ол белсенді түрде қолдап, барлық құлдарды азат ететін Lei Áurea, яки Алтын заңға қол қойды. Бұл іс-әрекет кеңінен қолдау тапса да, оның таққа отыруына күшті қарсылық болды. Оның әйел екендігі, берік католик діні және шетелдікке үйленуі оған кедергі деп есептелді, ал құлдарды азат ету қуатты плантаторлардың наразылығын тудырды. 1889 жылы оның отбасы әскери төңкеріс салдарынан тақтан түсірілді, ал ол өмірінің соңғы 30 жылын Францияда эмиграцияда өткізді.

Туу

Изабель 1846 жылғы 29 шілдеде сағат 18:30-да Рио-де-Жанейро қаласындағы Пачо-де-Сан-Кристовао (Сан-Кристофер сарайында) дүниеге келді. Ол Бразилия императоры Педро II мен оның әйелі Тереза Кристинаның қызы еді. 15 қарашада нәресте принцесса Igreja da Glória (Даңқ шіркеуі) шіркеуінде әсем әрі жора-жолдас рәсіммен крещениеден өтті. Оның крещение ата-аналары, екеуі де өкіл арқылы қатысқан, оның ағасы Португалия королі Фердинанд II және анасының анасы Испания королевасы Мария Изабелла болды. Ол Изабель Кристина Леопольдина Аугуста Микаэла Габриэла Рафаэла Гонзага деп крещение алды. Оның соңғы төрт есімі әрқашан оның отбасы мүшелеріне берілетін, ал Изабель мен Кристина сәйкесінше Изабельдің анасы мен әжесін құрметтеді. Ол әкесі арқылы Браганса үйінің бразилиялық тармағының мүшесі болды және туғаннан бастап құрметті атау Дона (ағылшын тілінде: Dame немесе Lady) арқылы аталатын. Ол Бразилия императоры Педро I-нің немересі (сонымен қатар Португалия королі Педро IV ретінде қысқа мерзімге билік еткен) және Португалия королевасы Мария II-нің (Фердинанд II-нің әйелі) немересі болды. Анасы арқылы ол екі Сицилия патшалары болған Франциск I-нің немересі және Фердинанд II-нің шөбересі еді. Ол дүниеге келген кезде оның Афонсо есімді үлкен ағасы болды, ол Бразилия тағына мұрагер болып саналды. 1847 жылы Леопольдина, ал 1848 жылы Педро есімді екі інісі дүниеге келді. 1847 жылы 2 жас жасында Афонсоның қайтысы Изабельді Педро II-нің мұрагері лауазымына жеткізді. Ол ханзада Педроның дүниеге келуімен осы лауазымнан уақытша айырылды. 1850 жылы оның қайтысынан кейін Изабель императорлық ханшайым ретінде нақты мұрагер атанды, бұл титул мұрагерлік тізбегіндегі бірінші адамға берілді. Изабельдің балалық шағы Бразилиядағы бейбітшілік пен гүлдену кезеңі болды. Оның ата-анасы оған бақытты және салауатты тәрбие берді. Ол және оның әпкесі "әкесі мен тәтесі білгеннен мүлдем өзгеше, тұрақты және қауіпсіз ортада өсті, Педро I-нің балалық шағындағы хаостан жарық жылдардай алыс".

Тақтың мұрагері

Екі ұлының ерте өлімі Педро II-ге зор әсер етті. Жеке қайғысынан бөлек, ұлдарының қазасы оның монарх ретіндегі болашақ әрекеттеріне әсер етті және Империяның тағдырын шешті. Императордың көзінде, балаларының өлімі Империялық жүйенің аяқталуын білдірді. Монархияның болашағы оны енді толғандырмады, өйткені ол өзінің лауазымын өмір бойы Мемлекет басшысы ретінде ғана қарастырды. Императордың сөздері оның ішкі сенімін көрсетті. 1850 жылы ұлы Педроның қайтыс болғанын естіген соң, ол былай деп жазды: "Бұл мен үшін ең ауыр соққы болды, және әйелім мен екі балам болмағанда тірі қалар ма едім, күмәнім бар. Оларды оқытып-үйретуім керек, олар туған елінің бақытын қамтамасыз ете білсін." Жеті жыл өткен соң, 1857 жылы, енді бала тумайтыны анық болғанда, Император былай деп жазды: "Олардың тәрбиесіне келсек, екі ханшайымның мінез-құлқы Бразилия сияқты империяның конституциялық үкіметін басқаруға мүмкін болатын әйелдерге лайықты болуы керек деп айтар едім." Императордың сүйікті қызы Изабел заңды мұрагері болғанымен, сол кездегі еркектер басым қоғам оған әйелдің Бразилияны билей алатынына үміт қалдырмады. Ол өміріндегі әйелдерді жақсы көріп, құрметтегенімен, саяси жағдай мен ахуалды ескере отырып, Изабельдің монарх ретінде сақталуы мүмкін емес деп ойлады. Тарихшы Родерик Дж. Барманның айтуынша, Император "әйелдердің, тіпті оның қыздарының да, басқаруға қатысуы мүмкін емес деп санады. [ ] Осының салдарынан, ол Д. Изабелді қызы ретінде бағаласа да, оны мұрагері ретінде қабылдай да, қабылдамай да, немесе оны тиімді билеуші ретінде қарастыра алмады." Оның осылай әрекет етуінің басты себебі – әйелдерге деген көзқарасы болды. "Педро II, сол замандағы көптеген ер адамдар сияқты", – дейді Барман, "бір әйел өзінің күші мен билігі болса да, өмірдің қиындықтарымен жеке өзі күресе алмайды деп сенді."

Білім

Изабел 1854 жылғы 1 мамырда, ашық түрде республикашыл болған еркек ұстаздан оқу мен жазуды үйренген кезде білім алуын бастады. Португалия (кейін Бразилия) сарайының дәстүріне сәйкес, тақ мұрагері жеті жасқа толғаннан кейін оның біліміне жауапты айо (бақылаушы, ұстаз немесе тәрбиеші) болуы керек еді. Ұзақ ізденістен кейін Педро II бразилиялық Луиза Маргарида Португалия де Барросты таңдады, Баррал графесі, бразилиялық дворянның қызы және француз дворянының әйелі. Баррал 1856 жылғы 9 қыркүйекте, Изабел он жаста болғанда лауазымына кірісті. 40 жастағы графиня әдемі және жанды әйел болды, ол көп ұзамай Изабелдің жүрегін жаулап алды және жас ханшайым үшін үлгі айналды. Педро II-нің өзі айтқанынша, оның қыздарының білімі "еркектерге берілетін білімнен ешқандай айырмашылығы болмауы керек, бірақ екінші жынысқа лайықты нәрселермен үйлесімді болуы керек, бірақ бұл біріншісінен бұрғытпауы тиіс". Ол "қыздарына кең, демократиялық және қатаң білім берді, оқу жоспары мен оны оқытқан ұстаздар арқылы". Изабел мен оның әпкесі күніне тоғыз жарым сағаттан астам және аптасына алты күн сабақта болды. Пәндердің қатарында португал және француз әдебиеті, астрономия, химия, Португалия, Англия және Франция тарихы, сурет салу, фортепиано, би, саяси экономика, география, геология және философия тарихы болды. Ересек болғаннан кейін, ана тілі португал тілінен басқа, Изабел француз, ағылшын және неміс тілдерін еркін меңгерді. Оның ұстаздарының арасында Баррал, оның әкесін бала кезінде оқытқандар және тіпті Педро II болды, ол латын, геометрия және астрономия сабақтарын берді. Дегенмен, Изабел алған білім жеткіліксіз болды. Ол тек абстрактілі идеяларды ғана сіңірді, бірақ оларды "практикалық қолданумен" қалай байланыстыру керектігін білмеді. Оның ұстаздары мен ата-аналары оны Бразилияны басқаруға немесе оның саяси және әлеуметтік мәселелерін түсінуге дайындамады. Болашақ императрица рөліне дайындаудың бір жолы – "оған ерте жасынан бастап болашақта атқаратын міндеттерін жеке тәжірибеден өтуге мүмкіндік беру және оны сыныпта алған білімімен байланыстыру" еді. Бірақ бұл орын алмады. Педро II оған ешқандай мемлекеттік құжат көрсетпеді. Ол онымен саясат туралы талқыламады. Ол онымен бірге үкіметтік кеңселерге бармады. Ол оны апталық министрлер кеңесіне де, аптасына екі рет өтетін қоғамдық қабылдауларға да қатысуға рұқсат бермеді. Ол ресми түрде тақ мұрагері болғанымен, "Педро II оған жасаған қарым-қатынасы арқылы осы құрметтің мәнін жоққа шығарды".

Отбасылық өмір

Педро II-нің әкелік мінез-құлқы император ретіндегі мінез-құлқынан мүлдем өзгеше болды. "Өзін-өзі ұстай білуімен көзге түсетін" ол балаларына, әсіресе қыздарына ең мейірімді және ең ашық болды. Оның қыздары, "Мен оларды терең жақсы көремін", - деп 1861 жылы күнделігіне жазған Педро II, "оны жақсы көріп, оған құрметпен қарады". Ол "талапкер, бағынуды талап ететін" әке болғанмен, бірқатарда балаларына өте мейірімді және қамқор болды. Дегенмен, Педро II Изабельге ғана емес, "отбасының кез келген мүшесіне" жақындық танытуды "қиын, тіпті мүмкін емес" деп тапты. Бала кезінде Изабель "оқытушыларынан дәстүрлі гендерлік рөлдерге сәйкес болуды қабылдады. Ол әйелдерді тәуелді және мойынсұнғыш деп санады, ал анасы мен тәрбиешісінің мінез-құлқы одан басқа нәрсені қажет етпеді". Ол "көре білу қабілеті мен белгілі бір ептіліктен айырылмады, бірақ ол өмірді болғанындай қабылдады және қалыптасқан тәртіптің негізін сұрап-талқылауға бейім емес еді". Бұл Изабельдің "әкесінен тәуелсіз өмір сүруге тырыспайтынын", тіпті оған қарсы тұрмайтынын білдірді. Бұл ханшайымның "әкесі алдындағы кемшілігіне" байланысты болды. Оның жеке басы күшті болғанымен, оны тиімді пайдалана алмады. Бала кезінде ол Педро II-нің салқынқандылығына, бірбеткейлігіне немесе үлкен әлемге деген қызығушылығына ортақ емес еді. Жасөспірім шаққа жеткені де жағдайды жақсартпады". Ол "өмірге көңілді көзқарас танытты". Сондай-ақ, Изабельде "табиғи шыдамдылық немесе төзімділік жетіспеді. Ол бір қызығушылықтан екіншісіне ауысып, әрқайсысы оның назарын аударды. Ол өз ойын ашық білдірді және қатайып тұрарлық көзқарастары болды. Алайда, оған ұнамайтын нәрсеге тап болғанда, оған қарсы тұру үшін назарын шоғырландыру және ұйымдастыру қиын болды. Ол ашуланып, кейін мойынсұнып немесе қызығушылығын жоғалтатын". Изабельдің анасы Тереза Кристина "отбасы үшін өмір сүрді және күйеуі мен қыздарын бақытты етуде қуаныш табады". Ол "отбасына қауіпсіз, сенімді және болжамды үй атмосферасын жасады". Изабель мен оның әпкесі "аналарын жақсы көріп, талапкер, бірақ эмоционалды түрде алыс әкесіне құрметпен қарады". Екеуі де Педро II-ден нәсілшілдікке қарсы көзқарасты мұра етті. Педро II өзін "адамдардың нәсіліне қарамастан" адамдармен қоршады. Тарихшы Джеймс Макмертри Лонго "әкесінің шәкірті, қызы және мұрагері болғандықтан, ханшайым Изабель оның үлгісін ұстанды. Нәсіл оның әлеуметтік өмірінде, саяси қарым-қатынастарында, одақтастықтарында немесе келіспеушіліктерінде ешқандай рөл атқармады" деді. Ол: "Бұл одан алған ең маңызды сабақ болуы мүмкін", - деп қорытындылады. Императорлық отбасы Сан-Кристовао сарайында тұрды, бірақ жазда (желтоқсаннан сәуірге дейін) Педро II-нің Петрополистегі сарайына (қазіргі Бразилияның Императорлық мұражайы) көшіп отырды. Изабель бразилиялықтардың көзінен алыс, сыртқы әлемнен мүлдем оқшау өмір сүрді. Оның және оның әпкелерінің азайып бара жатқан саны болды. Олардың үшеуі Изабельдің өмір бойы досы болды: Мария Рибейро де Авелар (анасы Педро II әпкелерінің балалық шағынан бергі досы болған), Мария Аманда де Паранагуа (Жоао Лустоса да Кунья Паранагуаның қызы, Паранагуаның 2-маркизі, Либералдық партияның мүшесі және кейін премьер-министр) және Аделаида Таунай (Педро II-нің бұрынғы мұғалімі Феликс Эмиль Таунайдың қызы және Альфредо д'Эскрагонолле Таунайдың әпкесі, Таунай виконты). Изабельдің әйелдер тобының жалғыз ер азаматы - Баррал графинесінің жалғыз ұлы Доминик болды, оны ханшайым мен оның әпкесі "олардың ешқашан болмаған кіші ағасы" деп есептеді.

Неке

Изабел бойы кішкентай, көк көзді, сары шашты, сәл тоқ, қас-қабағы жоқ еді. Оның әкесі Франция корольдік үйінен оған жұбай іздеді, ал бастапқыда Пьер, Пентиевр герцогы, Жойнвилль ханзадасының ұлы қарастырылды. Оның анасы Бразилияның Франсиска ханшайымы болған. Алайда Пьер қызығушылық танытпады және бас тартты. Оның орнына Жойнвилль өзінің немерелері Гастон, Еу графы және Саксен-Кобург пен Гота князі Людвиг Августы императорлық ханшайымдарға лайықты деп ұсынды. Екі жас жігіт 1864 жылдың тамызында болашақ күйеу жігіттер мен қалыңдықтар некеге келісу алдында танысу үшін Бразилияға сапар шекті. Изабел мен Леопольдинаға Гастон мен Август Атлант мұхитының ортасына жеткенде ғана хабарланды. Қыркүйек айының басында келген Гастон ханшайымдарды «ұсқынсыз» деп сипаттады, бірақ Изабелді әпкесінен сәл жақсырақ деп ойлады. Изабел өзінің сөзімен айтқанда, Гастонға «көптен бері зор махаббат сезіне бастады». Гастон мен Изабел, Август пен Леопольдина 18 қыркүйекте кездесуге келісті. 15 қазанда Гастон мен Изабел Риодағы Императорлық шіркеуде Баия архиепископының куәлігінде үйленді. Гастон әйелін көп оқуға ынталандырса да, император оны үкіметтік кеңселерге сапарға алып жүрді, бірақ оның көзқарасы үй шаруасына шектелді. Ол өзінің заманындағы ақсүйек әйелдерге тән өмір салған. 1865 жылдың алғашқы алты айында ол күйеуімен Еуропаны аралады. Бразилия Ұлыбританиямен дипломатиялық қарым-қатынасын үзіп, француз туыстары Францияда құлатылғандықтан, олар жеке тұлғалар ретінде саяхаттап, королева Викториямен ресми мемлекеттік қонақтар емес, туыстар ретінде кездесті. Бразилияға оралғаннан кейін Гастон императордың шақыруымен Парагвай соғысының майданына аттанды, Изабелді Риода жалғыз қалдырды. 1870 жылы соғыс аяқталғаннан кейін Гастон мен Изабел тағы да Еуропаға сапар шекті. 1871 жылдың басында олар Венада болды, онда оның әпкесі Леопольдина ауыр сырқатқа шалдығып, қайтыс болды, нәтижесінде Изабел ата-анасының жалғыз тірі баласы болды.

Бірінші регенттік

Гастон мен Изабель 1871 жылғы 1 мамырда Бразилияға оралды, император мен императрица Еуропаға сапарға шығуға үш апта қалғанда. Изабель императордың болмаған кезінде Бразилияны басқаруға толық өкілеттікпен регент етіп тағайындалды, алайда премьер-министр Хосе Паранос, Рио-Бранко виконты және Гастон шын мәнінде биліктің бағын ұстайтын болады деп күтілді. АҚШ-та құлдық жойылғаннан кейін Педро II кезең-кезеңімен азат ету бағдарламасына бекінді. 1871 жылғы 27 қыркүйекте, император әлі шетелде болғанда, Изабель Депутаттар палатасы қабылдаған құлдыққа қарсы жаңа заңға қол қойды. «Бос туылғандар туралы заң» деп аталған заң сол күнден кейін құлдардан туған барлық балаларды босатып жіберді. 1872 жылғы наурызда Педро II Бразилияға оралғанда, Изабель тағы да үкіметтен шеттетіліп, жеке өміріне қайта оралды. Некелескен алғашқы жылдары Изабель бала сүюге асыққан, бірақ оның алғашқы жүктілігі 1872 жылғы қазан айында түсікпен аяқталды. Бала көтере алмайтынына алаңдап, 1873 жылы Еуропаға сапар барысында мамандандырылған дәрігерге кеңес алды және Лурдес қасиетті орнына барды. 1873 жылғы желтоқсан айында ол қайта жүкті болды. Изабель бала туғанға дейін Еуропада қалуды өтінсе де, император оның Бразилияға оралуын талап етті, себебі таққа мұрагер бола алатын бала шетелде туылмауы керек еді. Олар 1874 жылғы маусымда Рио-де-Жанейроға келді. Шілде айының соңында 50 сағатқа созылған босанудан кейін нәресте ананың құрсағында қайтыс болды. Оның католик діні оған біршама көңіл тыныштығын берді, бірақ шіркеудің үкіметтен жоғары тұруын қанағаттандыратын ультрамонтанизммен байланысы, шіркеуді әлемдік билікке бағыну керек деп ойлағандардың сынына ұшырады. 1875 жылы үшінші жүктілігі кезінде Изабель оның да сәтсіз аяқталуынан қорқып, үлкен уайымдады. Босануға Франциядан дәрігер мен акушер шақырылды, бұл жергілікті дәрігерлердің мақтанышын қырқып, Изабельдің шетелдік мамандарды пайдалануына наразылық білдірді. 13 сағаттық босанудан кейін, әкесінің құрметіне Педро де Алькантара деп аталатын ұл, тітіркендіргіш көмегімен дүниеге келді. Мүмкін, қиын босанудың салдарынан Педроның сол қолы мүгедек болып туды.

Екінші регенттік

Император 1876 жылдың наурыз айында Солтүстік Америка, Еуропа және Таяу Шығысқа маңызды сапарға шықты, ал Изабел тағы да регент болды. Жыл соңында өткен сайлауда биліктегі үкімет (Кашиас герцогы басшылығымен) қайта сайланды, бірақ сайлау кампаниясы кезінде болған алаяқтық пен зорлық-зомбылық оның да, Изабелдің де беделін түсірді. Шіркеу мен мемлекет арасындағы үзіліссіз шиеленіс оның танымалдылығына да кері әсер етті. Оның күйзелісін арттыра түскендей, 1876 жылдың 11 қыркүйегінде түсік тартты және қан жоғалтудан әлсіреп қалды. Осы уақытта оның күйеуі де бронхитпен ауырып, үш аптаға төсекке жатып қалды. Жұбайлар қоғамдық өмірден шегінуге шешім қабылдады, Гастон түсіндіргендей: "Егер ханшайымды Рио көшелерінде күнделікті көре алмаса, ол біраз уақытқа ұмытылады және наразы жұртшылыққа оның әрбір әрекеті мен шешімін айыптауға аз себеп болады". Бірақ олардың оқшаулануы оларды жұртшылық пікіріне әсер ете алмайтын, оқшауланған күйде қалдырды. 1877 жылдың ортасында Бразилияның солтүстік-шығысындағы ауыр құрғақшылық қоғамдық тәртіпке қауіп төндірген кезде, Изабел тағы да қиын жүктілік кезеңін басынан өткізіп жатқандықтан, көбінесе үйде демалып отырды. Педро II 1877 жылдың қыркүйек айының соңында Бразилияға оралғанда, Изабелмен сөйлесуден жалтарды және регенттік кезеңіндегі үкіметтің әрекеттерінен өзін алшақтатып, бүкіл сапары бойы елдің мәселелері жөнінде ешбір министрге немесе Изабелге "бірде-бір телеграмма жібермегенін" мәлімдеді. Изабел Петрополистегі жеке меншігіне көшіп, 1878 жылдың қаңтар айының соңында екінші ұлы Луисті дүниеге әкелді. Үш айдан кейін Гастон, Изабел және олардың екі ұлы Педроның қолына ем жасату үшін Бразилиядан Еуропаға ұзақ сапарға шықты. Олар үш жарым жыл бойы болғандарында Изабел саясаттан қалысқан жоқ, сондай-ақ қазіргі оқиғаларға да қызығушылық танытпады. Педроның емделуі нәтижесіз болды, сондықтан жұбайлар соңғы балалары, үшінші ұлы Антонио 1881 жылдың тамызында (жемірілген шайнау арқылы) дүниеге келгеннен кейін қайтуды жоспарлады. Изабел және оның отбасы 1881 жылдың желтоқсан айында Бразилияға оралды.

Аболиционизм және алтын заң

1884 жылдың қарашасынан 1885 жылдың наурызына дейін Изабель күйеуімен бірге Оңтүстік Бразилияны аралап шықты, ал 1887 жылдың қаңтарында олар Бразилиядан Еуропаға алты айлық сапарға кетті. Бірақ, Педро II науқастанып қалғандықтан сапарлары қысқарып, маусымның басында олар елге оралды. Императорға Еуропадан медициналық көмек алуға кеңес берілді, соның нәтижесінде ол 30 маусымда Бразилиядан кетіп, Изабельді регент етіп тағайындады. Бразилиядағы құлдықтан құтылу қозғалысы күшейе түсті, бірақ консерватор Жоао Маурисио Вандерли, Котегипе баронының үкіметі реформалардың қарқынын баяулатуға тырысты. Изабель өзінің сөзімен айтқанда, құлдықтан босату бағдарламасын кеңейту үшін "бірдеңе жасау қажеттігіне" көз жеткізді және Котегипеге көбірек құлдарды босатуға сәттіліксіз қысым жасады. 1888 жылдың басында Рио полициясының құлдыққа қарсы демонстрацияны дұрыс басқара алмауынан кейін, Изабель әрекет етіп, Котегипе орнына консерватор Жоао Альфредо Коррейа де Оливейраны тағайындады. Оливейраның үкіметі құлдықты толық жоюды қолдады және тез арада заң жобасын енгізді. 1888 жылдың 13 мамырында Изабель «Алтын заңға» (A Lei Áurea) қол қойды, ол құлдықты толығымен тоқтатуға мүмкіндік берді. Изабель халық арасында «Құтқарушы» (A Redentora) деп аталып, оның іс-қимылы үшін Папа Лео XIII оған Алтын Гүл сыйлады.

Кейінгі жылдар

Императорлық отбасы 1889 жылдың 7 желтоқсанында Лиссабонға келді. Үш аптадан кейін Изабельдің анасы Портуда қайтыс болды, ал Изабель отбасымен бірге Оңтүстік Испанияда болды. Португалияға оралған Изабель анасының мәйіті жатқан жерде есінен танып құлап қалды. Бразилиядан тағы бір жаман жаңалық келді: жаңа үкімет императорлық отбасының жәрдемақысын – олардың жалғыз маңызды табыс көзін жойды және отбасын елден қуған деп жариялады. Португалиялық кәсіпкерден алған үлкен қарыздың арқасында императорлық отбасы Канн қаласындағы "Бо Сежур" қонақ үйіне көшті. 1890 жылдың басында Изабель мен Гастон қонақ үйден әлдеқайда арзан жеке виллаға көшіп барды, бірақ олардың әкесі олармен бірге көшуден бас тартып, "Бо Сежур" қонақ үйінде қалды. Гастонның әкесі оларға ай сайын жәрдем ақша беріп тұрды. Қыркүйек айында олар Версаль маңында вилла сатып алды, ал ұлдары париждік мектептерге оқуға түсті. 1891 жылдың желтоқсан айында Изабельдің әкесі қайтыс болды, ал Бразилиядағы оның мүлігі сатылып, түскен ақшаның көп бөлігі Еуропадағы қарыздарын өтеуге жұмсалды. Изабель мен Гастон Булонь-сюр-Сенде вилла сатып алып, онда тыныш өмір сүрді. Бразилия монархистерінің тәжді қалпына келтіру әрекеттері сәтсіз аяқталды, ал Изабель оларға жартылай ғана қолдау көрсетті. Ол әскери қимылдардың ақылға сыймайтын және тиімсіз екенін ойлады және олардың сәтті болуы екіталай екенін дұрыс болжады. Гастонның әкесі 1896 жылы қайтыс болды, ал Гастонның мұрасы оған және Изабельге қаржылық тұрақтылық сыйлады. Олардың үш ұлы Венадағы әскери мектепке оқуға түсті, ал Изабель католик шіркеуімен байланысты қайырымдылық жұмыстарын жалғастырды. 1905 жылы Гастон Нормандиядағы король Людовик Филипп I-нің бұрынғы резиденциясы болған Эу шатосын сатып алды. Олар оны 1890 жылдардың басында Бразилиядан әкелген заттармен безендірді. 1908 жылы Изабельдің үлкен ұлы Педро австро-венгр аристократы, графиня Элизабет Добржанскаяға үйленгісі келді, бірақ Гастон мен Изабель Элизабет ханшайым емес болғандықтан келісім бермеді. Олардың келісімін алу үшін екінші ұлы Луис, Бразилияға сапар шеккен, бірақ билік тарапынан елге кіруіне тыйым салынған, Бурбонның Мария ди Грация ханшайымына үйленді және Педро бразилиялық тәжге деген құқығынан ағасының пайдасына бас тартты. Луис пен оның кіші інісі Антонио екеуі де Бірінші дүниежүзілік соғыста британдық армияда қызмет етті (француздық патшалық отбасының мүшелері болғандықтан француз әскерінде қызмет етулеріне рұқсат берілмеді). 1915 жылы Луис әскери қызметке жарамсыз деп танылды, ал Антонио соғыс аяқталғаннан кейін көп ұзамай ұшақ апатынан алған жарақаттарынан қайтыс болды. Изабель Гастонға жазған хатында қайғыдан "есінен шығып кеткенін", бірақ "Құдай оны қайтадан сауықтырғанын" жазды. Үш айдан соң Луис ұзақ аурудан кейін қайтыс болды. Изабельдің денсаулығы нашарлап, 1921 жылы ол мүжілгендей болып жүрді. 1920 жылы республикалық үкімет отбасының жер аударылуын жойғанда, ол Бразилияға бара алмады. Гастон мен Педро 1921 жылдың басында Бразилияға қайта оралды, онда Изабельдің ата-анасы Петрополис соборында қайтадан жерленді. Изабель жыл соңына дейін қайтыс болды және күйеуінің отбасылық қабірінде Дрюдегі патшалық шіркеуінде жерленді. Гастон келесі жылы қайтыс болды. 1953 жылы Гастон мен Изабельдің сүйектері Бразилияға қайтарылды, ал 1971 жылы олар Петрополис соборында жерленді.

Мұра

Тарихшы Родерик Барман былай деп жазды: "Келер ұрпақтардың пікірінше, [Изабел] бір мәселеде ғана шешімді әрекет етті: құлдықты дереу жою". Осы үлкен еңбегі үшін ол еске алынады. Барман түсіндіргендей, кереметтей, осы "оны тек ұрпақ еске алатын билік қолдануы, оның қоғамдық өмірден шеттетілуіне себеп болды". Изабель өзі әкесі төңкерілген күні былай деп жазды: "Егер осының себебі құлдықты жою болса, мен өкінем жоқ; мен үшін тақты жоғалту осыған тұрарлық".