Кіріспе
"Wið fǣrstice" – Британ кітапханасындағы қазір Лацнунга деп аталатын жинақта сақталған ежелгі ағылшын тіліндегі медициналық мәтін. Wið fǣrstiċe дегеніміз – "күрт, күшті ауырсынуға қарсы"; Феликс Грендонның айтуынша, оның англосаксондық сиырларының жинағы 1908 жылы "Journal of American Folklore" журналында жарияланды, "бұл сиыр кенеттен туындаған немесе тігіп жібергендей болатын ауырсынды, мүмкін ревматизмді емдеуге арналған, оны әйелдер, эльфтер және ауада ұшып жүретін басқа да рухтар тудыруы мүмкін". Ғалымдар оны ревматизм деп анықтауға тырысты, бірақ басқа мүмкіндіктерді де естен шығаруға болмайды. Дәріде май жасау тәсілі сипатталған, бірақ оның ең қызықтысы – осы мәтінге қоса берілген ерекше сиыр. Бұл феристиктің "қуатты әйелдердің" (ða mihtigan wif) оқтарынан қалай пайда болғанын сипаттайды, олармен емші күреседі. Сиырда сонымен қатар эльфтердің атылуына жауапты деп саналатын эльфтер туралы да айтылады, және бұл ескі герман құдайларының есімінің ежелгі ағылшын тіліндегі формасының жеке есімдерден басқа жалғыз куәсі болып табылады. Көптеген ежелгі англосаксондық сиырларда, мәтінді оқумен бірге физикалық қимылдар жасау қажет болған деп есептеледі. Осы жағдайда, "Wið færstice" сиыры қызылша, дәнді егістікте өскен қызыл қызылша және жалбызды қайнатумен, содан кейін оларды май құйылған ыдыста қайнатумен бірге жасалуы керек. Есік пышақпен суға малып, содан кейін ауырсыну көзіне сүртіледі. Бұл шөптердің емдік қасиеттері кеңінен танымал болғанымен, олардың қолданылуы іс жүзінде емес, көбінесе символдық мағынаға ие болған. Көптеген ежелгі англосаксондық сиырлары пұтқа табыну және ежелгі христиан дәстүрлерінің символизмін пайдаланады, ал мәтіндердегі шөптер осы діни сілтемелермен байланысты болған.
"Wið fǣrstice" is an Old English medical text surviving in the collection known now as Lacnunga in the British Library. Wið fǣrstiċe means 'against a sudden/violent stabbing pain'; and according to Felix Grendon, whose collection of Anglo Saxon charms appeared in the Journal of American Folklore in 1908, “the charm is intended to cure a sudden twinge or stitch, possibly rheumatism that can be due to being shot by witches, elves, and other spirits that fly through the air.” Scholars have often sought to identify this as rheumatism, but other possibilities should not be excluded. The remedy describes how to make a salve, but its main interest lies in the unique charm which follows. This describes how the færstice has been caused by the projectiles of 'mighty women' (ða mihtigan wif), whom the healer will combat. The charm also mentions elves, believed responsible for elfshot, and provides the only attestation outside personal names of the Old English form of the name of the old Germanic gods, known as the Æsir in Norse mythology. As with many old Anglo Saxon charms, it is presumed that physical gestures were intended to accompany the recitation of the text. In this case, the "Wið færstice" is intended to be accompanied by boiling feverfew, red nettle grown in grain, and plantain, then boiling it all in a bowl of butter. A knife is dipped into the potion and then rubbed against the source of pain. Despite the popular use of these herbs in forms of remedial healing, the use of these plants may have been more symbolic than practical. Many old Anglo Saxon charms draw upon the symbolism of both pagan traditions as well as ancient Christian traditions, and the use of plants in the texts were likely related to these religious references.
Мазмұны
"Wið færstice" жырының алғашқы он жеті жолы оның "эпикалық кіріспесі" деп аталады. Хауэлл Д. Чикеринг-младший осы кіріспе бөлімнің артында "эпикалық немесе мифтік оқиға жоқ" деген пікір білдірді, оның орнына оны "драматикалық сөздік өнер" деп қарастыру керек деп санайды. Аларик Холл редакциялап, аударған мәтіні мынадай:
Күні
"Wið færstice" дәуірін анықтау қиын болды. Барлық қолдағы мәліметтерді ескере отырып, орта ғасыр әдебиеті маманы Аларик Холл бұл сиырдың X ғасырдың соңындағы "мәдени артефакт" екенін ықтимал деп санады.
Интерпретация
Англосаксон поэзиялық сиырларын зерттеудің алғашқы кезеңдері негізінен олардың қай элементтері англосакстардың христиандыққа дейінгі сенімдерінен шыққандығын анықтауға бағытталған. Осыған орай, "Wið færstice" ("Жаманнан сақтау") "пұтқа табынушылыққа қатысты ең бай үш-төрт сиырдың бірі" деп есептелді. Қорытынды тілектерден басқа, сиырда нақты христиандық сілтемелер жоқ, сондықтан Джолли христиандық туралы қазіргі түсініктер бойынша оның "күдіксіз христиандық емес" екенін айтады. Дегенмен, ол оны бір жағынан христиандық емес, екінші жағынан пұтқа табынушылық деп қарастыруға қарсы ескертті. Ол оның ішіндегі болжамды пұтқа табынушылық элементтерінің барлығы "бір діни дәстүрден екіншісіне ауысуға болатын діни емес халықтық әңгімелерді" көрсететінін, ал оны кейінгі англосаксон Англиясында өмір сүрген, өздерін христиан санаған және оны күшті христиандану қажеттілігі сезінбеген адамдар жасағанын атап көрсетті.
Медициналық көзқарас
Бұл сиырлы сөздердегі "ферстис" деген ежескі ағылшын термині қандай медициналық белгіні білдіретіні белгісіз. Бұл сиырлы сөздерді зерттеген бірнеше ғалымдар, мысалы Годфрид Стормс және Хауэлл Д. Чикеринг, оның ревматизмге қатысты екенін айтқан. Англосаксон тілінің маманы Стивен Поллингтон бұрынғы түсіндірмелер "ферстис" ревматизмге немесе бел ауруына (lumbago) қатысты деп болжағандығын атап өткенімен, ешқайсысын қабылдауға "нақты себеп жоқ" екенін айтты, оның орнына оны "кез келген өткір, күтпеген ауырсынуға" сілтеме ретінде қарастыру керек деп санайды.
Табиғаттан тыс элементтер
Холл "Wið færstice" "ішкі топты (науқас пен емшіні) және зиянды сыртқы топты (табиғаттан тыс күштерді) қатаң түрде ажыратады" деген пікірде болды. Холл бұл өлеңнің "ортағасырлық мәтіндердегі ælfe-дің мәдени маңызын түсіндіруге арналған кілтті ұсынатынын" айтты. Оның "ескі англосаксондық сенімдерінде" ælfe "көптеген немесе тек еркек болған" деген аргументін ескере отырып, ол осы сиырда олардың әйелдер hægtessan-мен бірге аталуын қызықты деп санады.
Паралельдер мен аналогтар
Холл Альдхелмнің «Carmen de virginitate» поэмасында, атап айтқанда 2635–42 жолдардағы үзіндіде, классикалық мифологияның Фурияларының бірі – Аллектоны сипаттайтын бұрынғы параллельді анықтады. Бұл үзіндіде Аллекто «темір ұшты найзаларды шайқасқа әкеліп, қасиетті жандарға жаралы жаралар салған» деп сипатталады. Холл темір ұшы бар найзаларды қолдану классикалық дереккөздерден тікелей алынбағанын, себебі Аллекто мен Фуриялар найзаның орнына жыландарды пайдаланып зиян келтіргенін атап өтті. Керісінше, ол Фуриялардың найзаларын «Wið færstice» еңбегіндегі hægtesse-нің найзаларымен салыстырды, бұл байланысты VIII ғасырғы Үшінші Клеопатра сөздігінде латын сөзі furiarum-ға көне ағылшын тіліндегі hægtessa глоссы берілгенін атап көрсету арқылы нығайтты. Холл сондай-ақ «Wið færstice» мен 1662 жылы колдовство жасады деген айыппен сотталған шотланд әйелі Изобель Гоудидің сиқырлық тәжірибелері туралы мәліметтер арасында «ерекше үлкен ұқсастық» бар екенін айтты. Гоуди өзінің құрбандарына «эльф жебелерін» атып, басқа колдовниктермен бірге сабанмен әуеде ұшқанын мәлімдеді; оларды «эльф балалары» жасаған Ібілістен алған. Холл бұл «Wið færstice» еңбегіндегі мәліметтермен жалпы ұқсастық көрсетеді деп мәлімдеді. Ол екі мәліметтің арасында теміршілерді пайдалану тұрғысынан да ұқсастықтар бар екенін ойлады: екеуінде де бір темірші (Гоудидің мәліметінше, Ібіліс) теміршілердің үлкен тобының бір бөлігі болып табылады. Екі мәлімет арасындағы «шамалы емес уақыт аралығы» – шамамен жеті ғасырды мойындаған Холл «сиқырлық мәтіндер мен осыған байланысты дәстүрлер» осы уақыт аралығында берілуі мүмкін екенін атап өтті, мысал ретінде Екінші Мерсбург сиқырын келтірді.