Кіріспе

Стивен Чбоскидің 1998 жылғы романы "Қабырға гүлін болудың артықшылықтары" – американдық жазушы Стивен Чбоскидің 1999 жылғы жасөспірімдер романы. Оқиға 1990 жылдардың басындағы Питтсбург маңындағы орта мектепке келген, тым жабық және байқампаз Чарлидің өмірінен басталады. Роман Чарлидің жасөспірімдік пен ересек өмірдің арасындағы ерекше ойлау жолын, сондай-ақ достары мен отбасысымен араласудан туындаған маңызды сұрақтарға жауап іздеуін көрсетеді. Чбоски "Қабырға гүлін болудың артықшылықтары" романын жасауға және жариялауға бес жыл жұмсады, кейіпкерлер мен оқиғаның басқа да элементтерін өзінің естеліктерінен алды. Роман жасөспірімдерге тән сексуалдық, есірткіге құмарлық, зорлау және психикалық денсаулық сияқты тақырыптарды қамтиды, сонымен қатар әдебиетке, киноға және жалпы халықтық мәдениетке сілтемелер жасайды. Осы тақырыптардың болуына байланысты, кітаптың мазмұны кейбір американдық мектептерде тыйым салынды. 2012 жылы Чбоски өзі жазған сценарий бойынша фильм түсірді. Фильм кітаптың сатылымын арттырып, ол "Нью-Йорк Таймс" бестселлер тізіміне енді. Критиктердің жағымды пікірлеріне қарамастан, Американдық кітапханалар қауымдастығының Интеллектуалдық еркіндік кеңсесінің мәліметінше, кітап АҚШ-та жиі тыйым салынған және сынға алынған.

Сюжет

1991-1992 оқу жылында он бес жасар (кейін он алты жасар) басты кейіпкер Чарли өзінің өмірі туралы "Қымбат досым" деген белгісіз алушыға хат жаза бастайды. Осы хаттарда ол өзінің жоғары мектептегі бірінші жылы және екі жағымсыз оқиғамен күресі туралы айтады: оның жалғыз орта мектеп досы Майкл Добсонның өзін-өзі өлтіруі және сүйікті әпкесі Хеленнің өлімі. Оның ағылшын тілі мұғалімі Чарлиге Билл деп атауға шақырады, Чарлидің оқу мен жазуға деген құштарлығын байқайды және оған сыныптан тыс кітаптар мен есептер беру арқылы ақыл-кеңесші ретінде әрекет етеді. Чарлидің екі ағасы - Патрик пен Сэм онымен дос болады. Патрик футболшы Брэдпен жасырын кездесіп жүр, ал Сэм Патриктің қарындасы. Чарли тез арада Сэмге ғашық болып, кейіннен оған мойындайды. Сэмнің бала кезінде жыныстық қатынаста болғаны белгілі болады, ол Чарлиді сүйеді, оның алғашқы сүйіспеншілігі оны шын сүйетін адамнан екеніне көз жеткізу үшін. Өзінің тәжірибесіне ұқсас, Чарли өз қарындасының жігіті оның бетін ұрып жатқанын көреді, бірақ ол оған ата-аналарына айтудан тыйым салады. Ақырында ол бұл оқиға туралы Биллге айтады, ол Чарлидің ата-анасына айтады. Чарлидің әпкесімен қарым-қатынасы тез нашарлайды және ол ата-анасының қалауына қарамастан жігітімен көрісуді жалғастырады. Ақырында ол әпкесі жүкті екенін біліп, ешкімге айтпай, оны түсік жасату клиникасына апаруға келіседі. Оның қарындасы жігітімен ажырасады, содан кейін Чарлимен қарым-қатынасы айтарлықтай жақсара бастайды. Чарли Сэм мен Патриктің достары тобына қабылданады және темекі, алкоголь және басқа да есірткілерді қолдана бастайды. Бір тойда Чарли ЛСД-мен секіріп кетеді. Ол өзінің туған күніндегі сыйлық алуға бара жатқанда жол апатынан қайтыс болған Хелен әпкесі туралы еске түсірулерін ұстай алмайды. Ол қарда ұйықтап қалғандықтан ауруханаға түседі. Rocky Horror Picture Show қойылымында Чарлиден сол түні шоуға қатыса алмаған Сэмнің жігіті Крейг үшін Рокки ретінде толығымен толтыруды сұрайды. Олардың досы Мэри Элизабет таңғалып, Чарлиді Сейди Хокинс биіне шақырады және олар азғындыққа түседі. Алайда, қарым-қатынас шындық немесе батылдық ойыны кезінде аяқталады, ол жерде Чарли бөлмедегі ең әдемі қызды сүйуге батылдық танытады. Ол Сэмді сүйеді, ал Мэри Элизабет бөлмеден шығып кетеді. Осыдан кейін Патрик Чарлиге Сэмден біршама алыстауға кеңес береді, ал оның достық тобының қалған бөлігі одан аулақ болады. Чарлидің ойлары мен күрестерінен алаңдату үшін достары болмағандықтан, Хелен әпкесі туралы еске түсірулер қайта оралады. Патрик пен Брэдтің қарым-қатынасын Брэдтің қатыгез әкесі анықтап алады, ал Брэд мектептен бірнеше күнге жоғалады. Қайтып оралғаннан кейін Брэд Патрикке суық және қатыгез, ал Патрик онымен қайта байланысуға тырысады. Алайда, Брэд Патриктің жыныстық қатынасына жұрт алдында бас көтере бастағанда, Патрик басқа футболшылар қосылып, Патрикке қарсы топ құрғанша, Брэдке физикалық шабуыл жасайды. Чарли Патрикті қорғау үшін күреске қосылады және оны бұзады, Сэм мен оның достарының құрметін қайтарып алады. Патрик көп уақытын Чарлимен өткізе бастайды, Патрик Чарлиді импульсивті сүйеді, бірақ кейін кешірім сұрайды. Чарли Патриктің Брэдпен болған романтикасынан әлі айығып келе жатқанын түсінеді. Көп ұзамай Патрик Брэдтің паркте бейтаныс адаммен араласып жатқанын көреді және Патрик қарым-қатынастан арыла алады. Мектеп жылы аяқталып, Чарли өзінің үлкен достарын жоғалтудан қорқады, әсіресе Сам, колледжге дайындық бағдарламасына барады және оның жігіті оған опасыздық жасағанын біледі. Чарли оған үйленуіне көмектескенде, олар оған деген сезімдері туралы сөйлеседі; ол оларға ешқашан әрекет етпегеніне ашуланады. Олар жыныстық қатынасқа түседі, бірақ Чарли кенеттен түсініксіз түрде ыңғайсыз болып, Сэмді тоқтатады. Чарли Сэммен жыныстық қатынас кезінде оның Елена әпкесі кішкентай кезінде өзін қорлағандығы туралы естеліктерді қайта оятқанын түсінеді. Чарли оқиғадан кейін ПТСР белгілерін көрсетеді және оның зорлық-зомбылығының ашылуы оқырманға қарым-қатынас пен махаббат туралы көзқарасын түсінуге көмектеседі. Эпилогта Чарлиді ата-анасы кататониялық күйде тауып алады және әкесі қарсылық танытқанмен, ешқандай қозғалыс көрсетпейді. Психиатриялық ауруханаға түскеннен кейін, Хеленнің оны жас кезінде жыныстық қатынаста қорлағандығы анықталады. Бұл психологиялық зақымдану оның кітаптағы флеш-бэктерін және дереализация кезеңдерін түсіндіреді. Екі айдан кейін Чарли босап шығады...

Бастапқы және жазу

Чбоски романға ойдан шығарылған идеялар мен жеке тәжірибесін қосып, оны жартылай автобиографиялық етіп жасады, бұл оны "жақсы адамдар неге өздерін жамандыққа ұшыратуға рұқсат етеді?" деген сұраққа келтірді. Автор бұл сұраққа "Біз өзімізге лайық деп санайтын махаббатты қабылдаймыз" деген қағидамен жауап беруге тырысты. Бұл цитата романтикалық махаббаттан бөлек, өзін-өзі сүю күресін, сондай-ақ өмірді және болашаққа деген үмітті қамтиды. Оқиға Чбоски мектепте оқып жүрген кезінде басталды және ол басқа бір кітап үстінде жұмыс істеу барысында қалыптасты. Чарли кейіпі Чбоскидің өзіне негізделген. Романда Чбоски Питтсбургте өткен өмірінен көптеген естеліктерін енгізді. Басқа кейіпкерлер – Чбоски өмірінде кездескен адамдардың бейнесі болды; ол адамдардың күресіне және оларды қызықтыратын нәрселерге назар аударды, әр кейіпкердің мәнін анықтауға тырысты. Сэм мен Патрик кейіпкерлері – Чбоски кездескен бірнеше адамның "қосылысы және тойлануы" болды; Сэм оған сенген қыздардың прототипі болды, ал Патрик – "өз жекелігін іздеген барлық гей балалар". Чарлидің анонимді тұлғаға жазған хаттар сериясын пайдалану арқылы Чбоски оқырманмен тікелей байланысудың "ең жақын жолын" тапты. Сыншылар жасөспірімдік шақ пен ностальгия тақырыптарын басты деп атады. New York журналынан Дэвид Эдельштейн Чбоскидің "достардың арасындағы жақындық сезімін, бірақ жақын арада жалғыздыққа бейімделуді" және "жоғалтудың ауыртпалығы, бақыттан кем емес, тіпті одан да күшті – ностальгия, бірақ «ностос» - ауыртпалыққа баса назар аударатын ностальгия" екенін айтты. Кітапта есірткі, достық, дене бейнесі, алғашқы махаббат, өзіне қол жұмсау, тамақтану бұзылыстары және сексуалдық қатынас сияқты әртүрлі тақырыптар бейтарап түрде қарастырылады. Сондықтан кітапта барлық медиадағы мәдени сілтемелер көп: музыкалық тұрғыдан алғанда, The Smiths, Nirvana және Fleetwood Mac есімдері кездеседі. Әдебиеттен "Жұмақтың арғы жағы", "Жолда", "Питер Пэн", "Құсты өлтіруге болмайды" кітаптарына сілтемелер бар.

Жариялану және қабылдау

The Perks of Being a Wallflower алғаш рет 1999 жылдың 1 ақпанында жарық көрді. 2000 жылы 100 000 данасы басылып, еншілес компанияның ең көп сатылатын кітабына айналды. 2012 жылға қарай роман 16 елде 13 тілге аударылды және сол жылы NPR-дің "Барлық уақыттағы 100 үздік жасөспірім романы" тізімінде 16-орынды иеленді. Сынақтар аралас болды; Publishers Weekly романды "жай сөздерден құралған", "стандартты жасөспірімдер мәселелерін" қарастырады және "Чбоски Чарлидің аса сезімтал мінезіне еңкейтін, жалықтыратын талаптарды қояды" деп сипаттады. Kirkus Reviews "шындық пен көтеріңкіліктің дұрыс үйлесімі" бар екенін айтса да, сыншы Чбоскидің Дж.Д.Салингердің "Жұмбақ жүзді аңшы" романын "ұрлағанын" сынады. Басқа сыншылар да ұқсас салыстырулар жасады, бірақ Чбоски "жазушы ретінде [Салингердің] стилін еліктеуге тырыспағанын" мәлімдеді; ол "оқырмандар Чарлиді [Салингердің] Холден Колфилдпен салыстыратынын" түсінді, бірақ "олардың проблемалары мен көзқарастары әртүрлі, ерекше адамдар" екенін айтты. Common Sense Media-дан Кейт Павао жасөспірімдерге қатысты маңызды тақырыптары үшін мақтады: "Оқырмандар кейіпкерге тез ашынып, оның өзгеру жолында оның жағдайына алаңдайды". The A. V. Club үшін Мара Экин былай жазды: "Ересектер үшін «Perks» таза, шикі мазасыздықтан зардап шегеді, Гарри Поттер сияқты жас ересектерге арналған кейбір туындаған дамуға бейім туындылардан айырмашылығы, «Perks» нақты жас тобына сөйлейді және оны жақсы орындайды".

АҚШ-тағы цензура

"Қабырға гүлінің артықшылықтары" өзінің мазмұны үшін Американдық кітапханалар қауымдастығының (ALA) ең көп сынға ұшыраған 10 кітабының тізіміне жеті рет енді: 2004 (5), 2006 (8), 2007 (10), 2008 (6), 2009 (3), 2013 (8), 2014 (8), 2022 (5) және 2023 (4). Бұған қоса, 2000-2009 жылдар аралығында ол ең көп тыйым салынған және сынға алынған оныншы кітап, ал 2010-2019 жылдар аралығында – он төртінші кітап болды. Цензураға ұшырауына себептер: отбасылық құндылықтарға қарсы болу, жыныстық сипаттамалардың болуы, гомосексуализмге қатысты мазмұн, дөрекі тіл, есірткі және алкогольге қатысты жағдайлар, жалаңаштық, мастурбация мен суицидтің сипатталуы. АҚШ-та кітапты ересектер бөліміне көшіруге бірнеше рет әрекет жасалды. Ата-аналар романның "порнографиялық" мазмұны мен "вульгарлық" сипатынан наразылық білдірді, бірақ кейбір тараптар кітаптың жасөспірімдердің өсуімен байланысты нақты және кең таралған мәселелерін қамтығандықтан, шындыққа жақын көзқарас ұсынатынын айтты. 2013 жылы Чикаго маңындағы Глен Эллин ауданының 41-ші мектеп округі ата-ананың жыныстық мазмұнына қарсылығына байланысты сегізінші сынып оқушыларынан алынғаннан кейін романды қайта қалпына келтіруге бірауыздан дауыс берді. Мен оны сынға алу үшін жазған жоқпын. Мен оны даулы кітап ету үшін де жазған жоқпын. Оның тыйым салынғаны үшін мақтан тұтуға болмайды. Алғаш рет осылай болғанда, бұл қызықты болды деуге болмас, бірақ мен: «Уау, оған барлығының назары ауды» деп ойладым. Бұл туралы осылай сөйлесудің өзі қызықты болды. Бірақ уақыт өте келе, пікірдің әрқашан бір екенін түсіне бастайсың. Бұл пікірталас енді қызықты емес, және бұл мақтанышқа да жатпайды. Керісінше, адамдар келіспеушілікке келісе алмайтынына, ортақ тіл таба алмайтынына қапа болуға болады. Моральдық себептермен қарсы шығатындар кітаптың құндылығын көре алмайды, ал кітаптың құндылығын көретіндер оның діншіл адамдарды неліктен ренжітетінін түсінбейді. "Арман" киностудиясы Логан Лерманды Чарли рөліне, Эмма Уотсонды Сэм рөліне, Езра Миллерді Патрик рөліне, ал Нина Добревті Чарлидің қарындасы Кандис рөліне бекітті. Фильмге бейімделу туралы жарияланғаннан кейін романға қызығушылық артып, сатылымы 2011 жылы 88 847 данадан 2012 жылы 425 933 данаға дейін өсті және ол New York Times бестселлер тізіміне енді. 2012 жылдың 23 маусымында ол балалар кітаптарының қалың кітаптар санатына кірді және 2012 жылдың қарашасында 1,5 миллион данасы басылып шықты. Фильмнің премьерасы 2012 жылдың 8 қыркүйегінде Торонто халықаралық кинофестивалінде өтті, ал 21 қыркүйекте Summit Entertainment компаниясы АҚШ кинотеатрларында көрсетті. Metacritic сайтының мәліметінше, фильм 36 рецензияға негізделген 100 балдық шкала бойынша 67 бал алды, яғни "жалпы жағынан жақсы пікірлерге ие". Rotten Tomatoes 172 рецензияға сүйене отырып, 85% мақұлдау көрсетті. Фильмнің дүниежүзілік кассалық табысы 33 миллион доллардан асты.