Кіріспе

Лори Халс Андерсонның 1999 жылғы романы «Сөйле», 1999 жылы жарық көрген, жасөсперімдерге арналған роман. Онда жоғары сыныпқа өткен Мелинда Сординоның оқиғасы айтылады. Бұл өрнек Мелиндаға болған оқиғаны мойындауға, қиындықтарымен бетпе-бет кездесуге және өзін жаңадан тануға көмектеседі. «Сөйле» романы проблемалық немесе жарақаттық роман ретінде қарастырылады. Мелинданың әңгімесі күнделік түрінде жазылған, оқиғасы тікелей емес, дүрбелеңді баяндама арқылы жарақаттық жағдайды бейнелейді. Роман жарық көргеннен бері бірнеше сыйлыққа ие болды және он алты тілге аударылды. Дегенмен, кітаптың мазмұнының салдарынан цензураға ұшырады. Эмили Кэрролл салған «Сөйле: Графикалық роман» 2018 жылдың 6 ақпанында Farrar, Straus және Giroux баспасында жарық көрді. Романның 20 жылдық мерейтойына арналған, қосымша мазмұны бар нұсқасы 2019 жылы автордың «Шоу» атты естеліктерімен бірге жарық көрді.

Қысқаша мазмұны

Жоғары мектептің бірінші жылынан бір жаз бұрын Мелинда Сордино мектептің түлектері Анди Эванспен кездесуі, ол оны мас күйінде зорлайды. Мелинда бірден 911-ге қоңырау шалады, бірақ оның шокі оны сөйлей алмай қалды және ол үйге қашып кетті. Полиция келіп, тойды бұзады, бірнеше адам тұтқындалады. Мелинда полиция шақырды деген хабар тараған кезде, оны құрбылары мен достары тастап кетеді. Мелинда Огайодан келген Хезермен дос болады. Алайда, Хезер Мелинданың сыртқа шығарылған екенін түсінгенде, ол оны "Марталар" тобымен бөліседі. Мелинданың депрессиясы нашарлай бастаған сайын, ол мектептен қашып, ата-анасынан және басқа да билік өкілдерінен алыстайды (және біршама немқұрайды), олар оның оқшаулануын көңіл бөлуді талап ету деп санайды. Ол баяу зертханалық әріптесі Дэвид Петракиспен достыққа түседі, ол оны өзін-өзі қорғауға шақырады. Мелинда бұрынғы ең жақын досы Рейчелге, яғни Эндимен кездесіп жүрген Рейчелге, тойда болған оқиға туралы айту үшін батылдық жинады. Басында Рейчел Мелиндаға сенбесе де, Энди оны қолмен ұстағаннан кейін балабақша кешінде шындықтың осылай екенін түсінеді. Мелинданың өзін ашқанына ашуланған Энди Мелиндаға тастап кеткен күзетші шкафында шабуыл жасайды. Мелинда Андиге қарсы күресіп, сыныптастарының назарын өзіне аударады. Эндидің Мелиндаға жасаған шабуылдары туралы хабар тараған кезде, студенттер оны енді тастап кеткен адам ретінде емес, қаһарман ретінде қабылдайды. Ақыры, Мелинда дауысын тауып, сурет мұғаліміне өз оқиғасын айтып береді.

Цензура

Спиктің күрделі тақырыбы романның цензураға ұшырауына себеп болды. Speak 2000–2009 жылдар аралығындағы ALA-ның ең көп тыйым салынған/сынға алынған 100 кітабының тізімінде 60-шы орынды, ал 2010–2019 жылдар аралығында 25-ші орынды иеленді. 2020 жылы бұл кітап АҚШ-та ең көп тыйым салынған және сынға алынған төртінші кітап деп танылды, "себебі оның саяси көзқарас білдіретіні және ер балаларға қарсы бір жақтылық танытатыны, сондай-ақ романның зорлау мен дөрекі сөздерді қамтитыны" айтылды. 2010 жылдың қыркүйегінде Миссури штаты университетінің профессоры Уэсли Скроггинс "Республика білімін төмендететін лас кітаптар" деген мақала жазып, Speak, Slaughterhouse Five және Twenty Boy Summer кітаптарын "балаларды әдепсіздікке ұшыратуы" үшін тыйым салу керек деп мәлімдеді. Скроггинс Speak кітабын "жұмсақ порнография" деп жіктеу керектігін және осылайша жоғары сыныптардағы ағылшын тілі сабағынан алынып тасталуы керектігін айтты. 2006 жылғы Speak кітабының платиналық басылымында және жеке блогында Лори Холс Андерсон цензураға қарсы пікір білдірді. Андерсон былай деп жазды: Бірақ қиын, жасөспірімдерге қатысты мәселелерді қамтитын кітаптарды цензуралау ешкімді қорғамайды. Керісінше, ол балаларды қараңғылықта қалдырып, оларды осал етеді. Цензура – қорқыныштың ұрпағы, білімсіздіктің әкесі. Біздің балаларымыз әлемнің шындығынан айырылмауы керек. Венди Дж. Гленн өзінің "Лори Холс Андерсон: Тілдерде сөйлеу" атты ғылыми монографиясында Speak кітабы "Андерсонның басқа романдарына қарағанда көбірек академиялық қызығушылық тудырды" деп мәлімдейді. "Ересектерге арналған" тақырыбы бар романды оқытуға тартынса да, ағылшын тілі мұғалімдері Speak кітабын әдеби талдауды оқыту үшін және студенттерге сексуалдық қысым көрсету туралы білім беру үшін сыныпта пайдаланады. Роман студенттерге мектептегі топтар, секс және ата-аналармен қарым-қатынас сияқты бірнеше жасөспірімдер мәселесі туралы әңгімелесуге мүмкіндік береді. Джанет Алсуптың айтуынша, Speak кітабын сыныпта оқыту студенттердің сын тұрғысынан ойлау қабілетін дамытуға көмектеседі. Speak студенттерге өз әлемі туралы сыни тұрғысынан ойлауға мүмкіндік береді.