Кіріспе

Беатрис Спаркстың 1971 жылғы романы «Go Ask Alice» – 15 жасында есірткіге тәуелді болып, өзін-өзі жоқ қылуға ұмтылып, үйден қашып кеткен жасөспірім қыз туралы 1971 жылы жарық көрген кітап. «Аноним» авторлығымен жазылған бұл кітап күнделік түрінде ұсынылған және бастапқыда аты-жөні аталмаған жасөспірім басты кейіпкердің өңделген күнделігі ретінде таныстырылған. Кітаптың нақтылығы және авторлығы туралы күмәндер 1970-ші жылдардың аяғында туды, қазір Беатрис Спаркс бұл қолжазбаны тапқан және жазған автор ретінде танылады. Спаркс бұрынғыдай қиын жағдайдағы жасөспірімдердің күнделіктері деп көрсетілген көптеген кітаптардың авторы болды. Кейбір дереккөздер Линда Гловачты да кітаптың тең авторы деп атайды. «Go Ask Alice» кітабындағы қарапайым тіл, жыныстық қатынас, зорлау және есірткі туралы ашық сипаттамалар салдарынан ондаған жылдар бойы ең көп сынға ұшыраған кітаптардың бірі болып саналады. 1973 жылы кітап Джейми Смит Джексон мен Уильям Шатнердің қатысуымен «Go Ask Alice» атты телефильмге бейімделді.

Атау

Атауы 1967 жылы Грейс Слик жазған Jefferson Airplane әніндегі "Ақ қоян" ("Алисадан сұра, ол он фут биік болғанда") деген жолдан алынған; әннің мәтіні Льюис Кэрроллдің 1865 жылы жарық көрген "Алисаның ғажайыптар еліндегі саяхаты" романындағы эпизодтарға сілтеме жасайды, онда басты кейіпкер Алиса түрлі заттарды, соның ішінде саңырауқұлақты жеп-ішіп, оның арқасында үлкейеді немесе кішірейеді. Сликтың әні Кэрроллдің әңгімесін есірткілік тәжірибе туралы метафора ретінде пайдаланады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

1968 жылы 15 жасар қыз күнделік жаза бастайды, онда ол өзінің ойлары мен уайымдарын жазады. Кітапта айтылған даталар мен орындар 1968 және 1970 жылдар аралығында Калифорния, Колорадо, Орегон және Нью-Йоркте болған оқиғаларды көрсетеді. Күнделік жазушының отбасы оқиға кезінде тұратын екі қала анықталмаған, тек екі қалада да университеттер бар екені туралы мәліметтер бар. Күнделік жазушының әкесі, колледж профессоры, жаңа колледжде декандық лауазымға ие болады, бұл отбасының басқа жерге көшуін талап етеді. Күнделік жазушы жаңа мектепке бейімделу қиынға соғады, бірақ көп ұзамай Бет есімді қызмен жақсы дос болады. Бет жазғы лагерьге кеткенде, күнделікші туған қаласына оралады, онда ол мектептен танысқан ескі танысымен кездеседі, ол оны кока-коланың шынылары бар, кейбіреулері ЛСД-мен араластырылған тойға шақырады. Күнделікті жазушы LSD-ді өздігінен сіңіреді және қатты және ләззатқа толы сапарға шығады. Келесі күндері күннама жазушы тойдағы басқа жасөспірімдермен араласады, өз еркімен есірткі қолданады және қышқылға тәуелді болған кезде пәктігін жоғалтады. Күнделік жазушы есірткі сатушымен жыныстық қатынаста болғанын сипаттаған эпизодта ол өзінің аты Карла болуы мүмкін екенін көрсететін көрерменнің пікірін келтіреді. Кітапта Әлиша есімді қыз қысқаша көрінсе де, ол күнделік жазушы емес, ол күнделік жазушы Орегон штатының Кус шығанағындағы көшеде кездесетін қашқан адам. Кітапта күнделік жазушының аты Элис екеніне ешқандай дәлелдің жоқтығына қарамастан, әртүрлі басылымдардың мұқабалары оның есімі Элис екенін "Бұл Элистің шынайы оқиғасы" және "Енді Элистен ештеңе сұрауға болмайды. Бірақ бірдеңе істей аласың: оның күнделігін оқы". Қараушылар мен комментаторлар анонимді күнделік жазушыны "Алиса" деп жиі атайды. 1973 жылы кітапқа негізделген телефильмде Джейми Смит Джексонның басты рөлін ойнаған кейіпкердің аты "Алиса" болып табылады. Спаркс кейінірек кітаптың шын жасөспірім қыздан алған нақты күнделікке негізделгенін мәлімдеді. Спаркс жұлдыз жазушы ретінде жұмыс істеген танымал ток-шоу жүргізушісі Арт Линклеттердің көмегімен қолжазба Линклеттердің әдеби агентіне берілді, ол оны Прентис Холлға сатып жіберді. кітаптың таралуына да ықпал етті. "Алисадан сұра" басылымы жарық көрмей тұрып-ақ, 18 000 данаға үлкен тапсырыс алды. және халықаралық бестселлер, 16 тілге аударылды. Ален Пейс Нильсен оны өз уақытында "жасөспірімдер арасындағы құбылыс болуына ең жақын кітап" деп атады, бірақ ол "ешқашан [соңы] Гарри Поттер, Twilight және Аштық ойындары сериясы сияқты танымал болған жоқ" деді. 1973 жылы кітапқа негізделген телефильм оқырмандардың қызығушылығын арттырды, Go Ask Alice жалпы жасөспірімдер көркем әдебиетінің коммерциялық әлеуетін және есірткіге қарсы жас ересектер романдарының жанрын құру ретінде аталды. Ол сондай-ақ кітапхана журналы, Publishers Weekly және The Christian Science Monitor ұсынды. Кейбір шолулар кітаптың әдеби қасиетіне тоқталмай, кітап материалдарының реализміне назар аударды. Нильсен мен Лорен Адамстың айтуынша, бұл кітап әдеби сынның әдемі түрлеріне ұшыраған жоқ, өйткені ол өлген жасөспірімнің шынайы күнделігі деп есептелген. Алайда, 1990 жылдардан бастап, кітап өзінің ауыр қолдары, мелодрамалық стилі және шынайылығы үшін сынға ұшырай бастады. 1998 жылы The New York Times газетінде бұл кітапты қайтадан қарап шыққанда, Марк Оппенхаймер оны "жаман жазылған", "күлкілі жазылған" және "сенбейтін" деп атады, бірақ кейбір басқа жазушылар материалдың жағымды немесе тіпті жас оқырмандарға тартымды екенін атап өтті. Кітап гомосексуализмді "азаттыққа", ауруға, күнәға және кінәға теңегені үшін сынға алынды.

Білім беру мақсатында

Мектеп тақталары мен комиссиялары «Алисадан сұра» кітабының әдеби құндылығы бар-жоғы, немесе оның тәуелсіз мінез-құлқының қызығын сезінуі мүмкін бе деген мәселеде әртүрлі пікірге келді. «Алисадан сұра» көңіл-күйдің ауытқуы және өлім туралы оқу жоспарларында да пайдаланылды.

Авторлық және шынайылығы туралы даулар

Go Ask Alice басылымы жарық көргеннен бері автор аты аталмағанымен, бастапқыда нақты, бірақ өңделген, жасөспірім қыздың күнделігі ретінде ұсынылса да, уақыт өте келе зерттеушілер бұл кітапты Беатрис Спаркс жазған жалған естелік деп санай бастады. 1972 жылы Avon Books баспасында алғаш жарық көрген кітаптың мұқабасында аталымның үстінде «Нағыз күнделік» деген сөздер жазылған, кейбір кешіккен басылымдарында да осы сөздер сақталған. Немесе бұл оның күнделігінің өңделген немесе сәл көркемделінген нұсқасы болуы мүмкін. Кейбір дереккөздер қыздың ата-анасы оның қайтысынан кейін күнделігін жариялауды ұйымдастырғанын мәлімдейді. Ол кітапты өңдегені де айтылған; кейінірек бір деректе Робертс кітапқа «консультация берген» деп көрсетілген. Кейтлин Уайттың сөзіне қарағанда, Спаркс есімі жарияланғаннан кейін зерттеушілер авторлық құқық тізілімінде Спаркс кітаптың жалғыз авторы екенін, емес редактор екенін анықтаған, бұл оның өзі жазған-жазбағаны туралы сұрақтар тудырды. Нильсеннің Спаркспен сұхбаттасуларына негізделген және 1979 жылғы қазан айында жарық көрген School Library Journal журналындағы мақаласында Спаркс Go Ask Alice деп аталатын күнделіктерді жастар конференциясында танысқан қыздан алғанын айтты. Қыз Спаркске есірткіге тәуелді жастардың өмірін түсінуге көмектесу және ата-анасы оларды оқымауы үшін күнделіктерін берген. Спаркс айтуынша, кейіннен қыз қайтыс болған, бірақ артық дозадан емес. Спаркс күнделіктерді көшіріп, олардың бір бөлігін жойғанын, қалған бөліктерін баспагердің сақтау орнында құлыптап қойғанын (Нильсеннің және басқа тергеушілердің қарауына мүмкіндік болмаған), сондай-ақ шамадан тыс дозадан қайтыс болу сияқты түрлі ойдан шығарылған элементтер қосып, өңдегенін айтты. Спаркс күнделік авторының ата-анасы сотқа шақыруы мүмкін деген айыптаманы нақтыламаса да, жоққа да шығармады, Нильсеннің сөзіне қарағанда, ата-анасынан рұқсат алу үшін күнделіктерді «осыған ұқсас жағдайлар бойынша жиналған оқиғалар мен ойларды қосу үшін негіз ретінде» пайдалануға тырысқан. Микельсон кітап жарық көргеннен бері ондаған жылдар бойы күнделік авторын білетін ешкімді журналистер таба алмағанын, оның аты аталмағанын, ешкім оның кім екенін білмегенін атап өтті. Кейіннен, өмірде өзін-өзі өлтірген Алден Барретттің отбасы Джейдің журналы Барретттің нақты күнделігінен 21 жазбаны Спаркс қолданғанын, бірақ кітаптағы қалған 191 жазбаны Спаркс ойдан шығарып немесе жасағанын, ал Барретт оккультизммен немесе «шайтанға табынумен» айналыспағанын мәлімдеді. Спаркс анонимді қиын жағдайдағы жасөспірімдердің күнделіктері ретінде ұсынылған көптеген кітаптарды жариялады (оның ішінде Эннидің баласы: Анонимнің күнделігі, жүкті жасөспірім және Нэнсиге солай болды: Анонимді жасөспірім), сондай-ақ жасөспірімдермен терапия сессияларының өңделген көшірмелерін (оның ішінде Шамалы жоғалған: Анонимді жасөспірімнің көшедегі өмірінің шынайы тарихы) шығарды. Кейбір сарапшылар бұл кітаптардың жазу стилі Go Ask Alice кітабына ұқсас екенін атап өтті. Гловахтың «Go Ask Alice кітабының авторларының бірі» екені де айтылды.

Танымал мәдениетте

Комдиан Пол Ф. Томпкинстің 2009 жылғы "Freak Wharf" комедиялық альбомында "Go Ask Alice" атты трек бар, онда ол кітапты "жалғандықтан гөрі жалған" деп сынайды және оны полициялық драмалық серия "Dragnet" жазушыларының ұжымы жазғанын әзілмен айтады. Альбомның атауы кітаптағы бір бөлімнен алынған, онда күнделік авторы психиатриялық аурухананы "есімдік жағажай" деп сипаттайды. Американдық "Ice Nine Kills" тобы 2015 жылы шыққан "Every Trick in the Book" альбомындағы "Alice" әніне осы кітаптан шабыттанды. Музыкалық орындаушы Мелани Мартинес 2011 жылы жарық көрмеген "Birthing Addicts" трегін осы кітап негізінде жазды. Ән бастапқыда Меланидің мектебіндегі қосымша жұмысы үшін жазылған. Ол оның әлі шығарылмаған "Take Me to the Moon" EP-інде болуы тиіс еді, бірақ аяқтағаннан кейін одан бас тарды.