Кіріспе
Афанасиос Христопулос (Αθανάσιος Χριστόπουλος; 2 мамыр 1772 – 19 қаңтар 1847) – грек ақыны, ғалым және заңгер. Ол қазіргі грек тілінің жақтасы және ұлттық ақын Дионисий Соломостың алдашысы ретінде танылды. Одан да маңыздысы, ол шығармаларын – "Лирика" атты жинағын – жариялап, Еуропаның көптеген елдерінде оқылатын алғашқы қазіргі грек ақыны болды.
Athanasios Christopoulos (Αθανάσιος Χριστόπουλος; 2 May 177219 January 1847) was a celebrated Greek poet, playwright, a distinguished scholar and jurist. He has been proclaimed a champion of the modern Greek demotic and the forerunner of the national poet Dionysios Solomos. More importantly he is the first modern Greek poet to have his works the Lyrika published and read across a broad section of the European continent.
Өмірбаян
Кристопулос Македониядағы Кастория қаласында грек православ дін қызметкері Яннис Кристиудің ұлы болып дүниеге келді. 1774 жылы отбасы Валахия провинциясындағы Бухарестке көшіп келді. Диаспорадағы құрметті грек ұстаздарының басшылығымен Афанасий грек әдебиетінің және православие теологиясының негіздерін меңгерді. Ол ежелгілердің әдебиетін оқыды, шіркеу әкелерінің жазбаларын зерттеді. Ол криттік ақын Витсенцос Корнаростың әсем өлеңдерін бағалады, оның «Эротокритосы» оған жазу және тіл білімі теориясын жасауға шабыттандырды. Ол туған жерінің халық әндерін шырқады. Осы қызығушылықтардың барлығы провинцияның грек әкімшілері, оның жастық шағындағы ханзадалар – Александр Ипсилантис (1725–1805) және Николай Мавроген – оны қоршаған білім мен мәдениеттің нәзік климатын дамытты. Кристопулос 1792 жылы Пест университетінің медицина курстарына жазылды. Бұл оның көптеген университеттердің ресми тілі – латын тілін үйренгенін білдіреді. Ол заңгерлік сабаққа қызығатынын түсінгенге дейін Венгрияның астанасында екі жылдай уақыт өткізді. 1794 жылы Италияға сапар шеккенде, ол Падуадағы беделді университетте медицина мен заң курстарына түсуге шешім қабылдады. 1797 жылы ол Бухарестке оралды. Көптеген себептермен, ең болмағанда жеке қанағаттанбаушылық, Кристопулос дәрігерлік мамандықты тастауға шешім қабылдады. Ол Бухаресттің жоғары қоғамның негізін құраған атақты Фанариот гректерінің үйінде оқытуды жөн көрді. 1799 жылы Валахия князі Александр Морузистің балаларына мұғалім болды. Морузис сарайында болған кезінде Кристопулос өзінің қамқоршысы білімді адам екенін білді. Оның білім мен өнерге деген зор сүйіспеншілігі айқын көрінді. Ол империяның аймақтарында және аймақтарында бірнеше кітапханалар құрған. Морузистің жігерлендіруімен Кристопулос Гомердің «Илиадасын» 1803 жылы халық тіліне аударуды бастады, ал 1804 жылы Морузис өзінің сотын Молдавиядағы Яссыға көшіргеннен кейін Кристопулос өзінің «Ахилл» драмасын да халық тілінде жазды. 1805 жылы Кристопулос «Эоло-дорикалық грамматика» атты аса ықпалды еңбек жазды, бұл грек тіл білімі мен әдебиетінде революция болды. Оның негізгі тұжырымдамасы – бірде-бір грек авторы түрік оккупациясының грек халқына өзінің грамматикасын бере алмады. Ол мұның бәрін грек зиялыларына табынушы ежелгі гректерге айыптайды: ежелгі грек әлемін сүйгендері грек шаруасының, саудагерінің, дін қызметкерінің және жер иесінің білім қажеттілігінен жоғары екенін көрсеткен адамдар. Ол екі айдың ішінде жазылғанмен, оның тудырған дау-дамайлары көп жылдар бойы жалғасты. Оның көптеген сыншыларының ішінде біреуі ерекшеленеді: атақты патриот және зиялы Адамтиос Кораис, оның таза грек тілі үшін крест жорығы катарэвузаның жасандылығына әкелді. Кристопулос шабуылға жалғастырып, гректердің ұлттық тілі – қарапайым халықтың нағыз диалектісі және халықтық дәстүр емес, Кораис ұсынған тіл болуы керек деп мәлімдеді. Ол тіпті қызықты теорияда Македония, Эпирот және Фессалияның Атик диалектісі емес, Периклдің Афинадағы Эоло-дорикалық диалектісі қазіргі гректің шынайы негізі екенін жариялады. Ол: «Ей, гректер, бұған алғысты білмейтін болайық. Біз оны теппеуіміз керек. Оны сөзімізбен де, хаттарымызбен де құрметтейік» деді. 1806 жылы Морузис тағы да көшіп келді, бұл жолы Константинополдағы сарайына. Кристопулосқа «каминарис» (арақ-шарап пен темекіге салынатын салықты алатын лауазымды адам) деген құрметті атақ берілді. Кристопулос жазды Халкиде өзінің жақын досы және әріптесі, кейін белгілі драматург болған Яковос Ризос Нерулоспен өткізген. Осы жылдары Кристопулостың көптеген өлеңдері жинақталып, басылып шықты. 1811 жылы Венада «Лирика» үлкен танымалдылыққа ие болды. Өлеңдері кеңінен танылып, Еуропаның көп бөлігінде, әсіресе Германия, Франция және Италияда таралды. Оның әріптестері оны Жаңа Анакреон деп жариялады. 1811 жылы князь Морузис құлағаннан кейін, Кристопулос Константинополден кетіп, үйіне оралды. Бақытымызға орай, жаңа хан Джон Караджа ақынды өзінің сарайына шақыруға асықты. Оның заңгерлік біліміне риза болған Караджа Кристопулосты Сыртқы істердің логотеті лауазымына көтерді. Егер бұл атақ тек рәсімдік деп ойланса, бұл сенім дұрыс емес екені дәлелденді: Кристопулосты жаңа қамқоршысына заң кодексін әзірлеуге шақырды. Бұл кодекс халықтың жағдайына оң әсер ету мақсатында жасалды. Осылайша 1818 жылы Валахияның заң кодексі пайда болды. Бастапқыда оған абыройы қарсы болды, олар кодекс феодалдық құқықтарды жоюға тырысады деген үгіт айтты. Караджа логотеттен жаңа басылым шығаруды сұрады. Бірақ алғашқы басылымда француз, әсіресе Франсуа Мари, барон де Бартемі және Барон Монтескье сияқты саяси жазушылардың ықпалы айқын көрінді. Ең қызықты салыстыру Наполеон кодексімен болды. 1817 жылы Кристопулос өзінің жасы кіші әйелге махаббат білдірді, бірақ оның есімі белгісіз. Ол оның үйлену ұсынысын қабылдады және жақын арада оның әйелі болды. Оның әйелі әйгілі ақын күйеуінің талантына қызығушылық танытпады және көбінесе салон қоғамының арасында тынығу іздеді. Уақыт өте келе, олар ұл, Иоаннис-ті дүниеге әкелді. Оның әйелі баланың дұрыс тәрбиесіне немқұрайлы болды, ал Кристопулос баланы күтуге емшектейтін әйелді жалдады. Біраз уақыттан кейін неке шайқалып тұрғандай көрінді. Бұған қоса, кодекс жариялануы Караджаға қарсы демонстрацияларға әкелді, ол ақыры Портадан қуылды. Өзінің қамқоршысының көңілі қалысқан және сонымен қатар некесінің жағдайына қатты ренжіген Кристопулос ханзаданы Италияға, өзімен бірге нәрестесі мен емшектейтін әйелмен бірге алып кетуді шешті. Оның әйелі олармен бірге сапарға шығуға көндірілмеді. 1819 жылы Кристопулос Писадағы Караджа вилласында тұрды. Осы жерде ол романтикалық әдебиеттің екі алып тұлғасымен, Лорд Байронмен және Перси Биш Шеллимен танысты. Маусым айында Кристопулос өзінің ұлын және емшектейтін әйелді Писада қалдырып, Ион аралдарындағы Закінтосқа (Занте деп те аталады) сапарлады, онда ол кезеңнің жетекші әдеби тұлғаларымен байланыс жасады. Кездесу болғанымен, Кристопулос Грекияның ұлттық ақыны атанған Дионисий Соломомен кездеспегенін көрсететін дәлел жоқ. Сол жылы Кристопулос Иоаннина қаласына да сапар шекті, оны Иоаннинаның Әли пашасы басқарды, және Афанасий Псалидас және Иоаннис Виларас ақындарымен жақсы қарым-қатынас жасады. Жыл соңына қарай Кристопулос Корфу аралына сапарлады, онда ол құпия патриоттық қоғам «Филикэ Этеирия» (Достар қоғамы) мүшелерімен байланыс жасады және оның мүшесі болды. Корфуда болған кезде ол Александр Ипсилантиспен құпия хат алмасып тұрды, ол 1821 жылы Дунай княздықтарында Грек тәуелсіздік соғысын жариялауға тағдырланған еді. 1823 жылы шамасында Ипсилантиспен болған хат алмасы британдық билік тарапынан анықталды. Ұсталғаннан қорқып, Кристопулос дереу аралдан кетіп, Трансильвания тауларының уақытша тыныштығына бет бұрды. Валахияға оралғаннан кейін Кристопулос Сибиу ауылындағы үйге қоныстанды және ...
Жұмыс
АТХАНАСИОУ ХРИСТОПОЛУ ГРАММАТИКА. АЙОЛОДОРИКЕС – ежелгі грек тілінің диалектісі, қазіргі грек тіліне жақын. Вена, 1805 (google)
АТХАНАСИОУ ХРИСТОПОЛУ ЛЫРИКА ЕРОТИКА КАИ ВАКХИКА. Ұлттық күнтізбенің екінші басылымы. Париж, 1864 (google)
Жаңа эллин тілін зерттеуге арналған ескерткіштер жинағы. № 11. "Илиаданың бірінші әні" Афанасий Христопулос аударған грек халық өлеңдері. ІЛIАДОС РАПСОДИЯ А. Афанасий Христопулос аударған халық өлеңдері, Амилий Легранди басып шығарған. Париж, 1870 (google)
Қазіргі Анакреонның лирикалық өлеңдері, Афанасий Христопулос, G. Теохаропулос (Патрастан) жариялаған және түзеткен. Француз тіліндегі аудармасымен бірге. Страсбург (google)
ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΧΡΙΣΤΟΠΟΛΟΥ ΛΥΡΙΚΑ ΕΡΩΤΙΚΑ ΚΑΙ ΒΑΚΧΙΚΑ. Β' Ἔχδοσις τοῦ Ἐθνικοῦ Ἡμερολογίου. Paris, 1864 (google)
Collection de monuments pour servir a l'étude de la lengue néo hellénique. N° 11. Le premier chant de l'Iliade traduit en vers grecs vulgaires par Ath. Khristopoulos. – IΛIΑΔΟΣ ΡΑΨΩΔΙΑ Α. Μεταφρασθεῖσα εἰς δημοτικοὺς στίχους ὙΠΟ ΑΘΑΝΑΣΙΟΥ ΧΡΙΣΤΟΠΟΥΛΟΥ ΕΚΔΙΔΟΝΤΟΣ ΑΙΜΥΛΙΟΥ ΛΕΓΡΑΝΔΙΟΥ. Paris, 1870 (google)
Poésies lyriques de l'Anacréon moderne, Athanase Christopoulos, publiées et corrigées par G. Théocharopoulos, de patras. Avec la traduction française en regard. Strasbourg (google)