Кіріспе

Трикомали жағалауында британдық және француздық флоттар арасындағы шайқас – Трикомали шайқасы 1782 жылдың 3 қыркүйегінде Трикомали жағалауында, сол кездегі Цейлон (қазіргі Шри-Ланка) маңында, вице-адмирал сэр Эдвард Хьюз басқаратын британдық флот пен Байи де Суфрен басқаратын француздық флот арасында болды. Бұл шайқас – Америка Тәуелсіздік соғысы кезінде Үндістан субконтиненті жағалауында осы екі флот арасындағы төртінші шайқас еді.

Өмірбаян

Франция 1778 жылы Америка Тәуелсіздік соғысына қатысты, ал Ұлыбритания 1780 жылдың соңында Голландия Республикасына соғыс жариялады, себебі голландтар француздар мен американдықтарға қару-жарақ сатуды тоқтатудан бас тартты. Британдықтар Үндістандағы француз және голландтық бекіністерінің көп бөлігін жылдам басып алды, осы оқиғалар туралы хабар Үндістанға жеткен кезде, нәтижесінде Екінші Англо-Майсур соғысы басталды. Француз адмиралы, Бейли де Суфрен, Үндістандағы француз колонияларына әскери көмек көрсету үшін жіберілді. Ол 1782 жылдың ақпан айында келді және бірден вице-адмирал Хьюздің британдық флотымен Садрас шайқасында қақтығысты, бірақ шайқас шешімсіз аяқталды. Екі флот та портта жөндеу, қайта жабдықтау және қамтамасыз ету жұмыстарын жүргізгеннен кейін, олар Сейлонның Трикомали портының оңтүстігінде Провидиен шайқасында қайта кездесті, бірақ бұл шайқас та дауылы мен қараңғылықтың басталуына байланысты аяқталмай қалды. Хьюз бұрын голландтықтардың болған, қаңтарда британдықтар басып алған Трикомали портына жөндеуге кірді, ал Суфрен голландтықтар бақылауындағы Баттикалоа портына бағыт алды. Суфрен мен Хьюз үшінші рет Негапатам жанында кездесті, нәтижесі де шешімсіз болды, содан кейін Суфрен жөндеу жұмыстарын жүргізу үшін Куддалорға шықты. Куддалордың жайлылығының нашарлығы және британдық флоттардың жақын арада келуіне байланысты, Суфрен өзінің флотына толыққанды жөндеу жүргізе алатын қауіпсіз порты бар болу үшін Трикомалиді басып алуға тырысуға шешім қабылдады. (Ол бұрыннан-ақ жүлделік кемелер мен көліктерді, сондай-ақ Куддалордың тұрғын үйлерін жөндеу үшін пайдаланған еді.) Суфрен 28 шілдеде Куддалор маңында Хайдер Әлимен кездесіп отырғанда, Лезард Цейлонның оңтүстік жағына жақын француз флотының келгені туралы хабар әкелді. Бұл флотқа екі желілік кеме, бір фрегат және 800 сарбаз бен олардың жабдықтарын тасымалдаған көліктер кірді. Ол дереу Баттикалоаға аттанды. 1782 жылдың 21 тамызында Илюстр мен Сент-Мишель келді және Суфреннің эскадрильясымен қосылды. Олар 8 көлікпен бірге келді, ал олардың алдында Лузиньян басқаратын "Фортуна" корветі болды. Келесі күні Суфреннің кемелеріне оқ-дәрі мен азық-түлік таратылды, содан кейін олар Трикомалиге бет алды, сол күні кешке зәкір тастады.

Тринкомале тұтқыны

25 тамызда қорғанысты зерделегеннен кейін Суффрен негізгі бекіністердің шығысына 2400 саяқты әскерді түсірді. Келесі күні артиллериялық батареялар орнатылып, үш күн бойы қамалға оқ жаудырды, соның нәтижесінде қабырғасы бұзылды. 30 тамызда британдық командир капитан Макдауэлл капитуляциялауға шақырылды. Келіссөздерден кейін қамал гарнизоны француздардың оларды Мадрасқа жеткізіп, соғыста қызмет етуіне рұқсат беру шартымен тапсырылды. 1 қыркүйекте француз әскерлері Тринкoмалиге кірді. Келесі күні Хьюздің флоты портыға жақындап келе жатқаны байқалды.

Теңіз шайқасы

Негапатам шайқасынан кейін Хьюз екі апта теңізде жүрген соң, жөндеу үшін Мадрасқа кірді. Онде ол Sceptre және San Carlos кемелерімен қосылды. Бір барлаушы француздардың Трикомалиден тыс жерде бекінгенін хабарлағаннан кейін, Хьюз жаңғырды және гарнизонға көмекке асықты, бірақ бір күн кешігіп келді. Портта қауіпсіздікке қол жеткізген Суфрен капитандық кеңес өткізді. Олардың арасында, өзінің оң жақтағы қолбасшысы бастаған бір топ, британдықтарға қарсы шабуылға қарсы тұрып, жауынгерлік қимылдың қажеттігіне қарсы наразылықтарын жаңартты. Суфрен өзінің флоты Хьюз флотынан басым екенін растағаннан кейін, британдық флотты жою француздар мен олардың Мейсор одақтастарының мақсаттарына жету үшін құрлықтағы әрекеттерді жеңілдететінін айтып, шайқас жақтас болды. Ол британдық флотқа қарсы шабуылға көшуге бұйрық берді. Олар портынан шыққанда, Суфрен шайқас құралына түзу қатарға тұруға сигнал берді. Бұл бұйрық бірнеше рет қайталанғанымен, оның бағынбайтын подчинненілері нашар орындады, нәтижесінде қатар дұрыс құрылмады. Осы бағынбаушылыққа ашуланған Суфрен жақын араға дейін атуды тоқтатуға бұйрық берді және өзінің флагмандық кемесі Héros-тан оқ атып, бұл туралы хабарлауға тырысты. Оның капитандық құрамы бұл оқты атуға берілген бұйрық деп қате түсінді, соның салдарынан бүкіл желі британдық флотқа атыс ашты, соның арқасында шайқас басталды. Ең қызып тұрған жерлер желілердің ортасында болды, онда Суфрен мен Хьюз қайтадан бетпе-бет келді. Héros кемесіне Illustre және Ajax көмектесті, ал Superb кемесінен Хьюз басқарды, оған Burford, Sultan, Eagle, Hero және Monarca көмектесті. Бұл тең емес шайқас Суфрен көмек сұрағанға дейін шамамен бір сағатқа созылды. Saint Michel және Annibal кемелері, бағынбайтын капитандық құрамымен, қашықтап тұрды, ал Brillant кейіннен шайқасқа жақындап, көмек көрсетті. Отыз минуттан кейін Ajax кемесі ауыр зақымдануға ұшырап, кері шегінуге мәжбүр болды, оның орнына Artésien келді. Бір сағаттан кейін жағдай күрделі ахуалға түсті, Héros кемесінің басты мастысы құлап, Суфрен британдықтар оның туын түсіргенін ойламауы үшін шабуылға түсуге мәжбүр болды. Ол 1800 оқпен британдық кемелерге атып, оқ-дәрісі бітіп қалды және жауды жаңылыстыру үшін тек ұнтақпен атуды жалғастырды. Желінің шетіндегі шайқас француздардың пайдасына бұрылды. Isis, Worcester және Monmouth кемелері ауыр зақымдануға ұшырады, ал Exeter кемесі, оның капитаны шайқаста қаза тапты, істен шықты. Сағат 17:30-да, шамамен үш сағаттық шайқастан кейін, жел кенеттен француз флотының пайдасына өзгерді. Олардың желісінің шетіндегі кемелер, салыстырмалы түрде аз шайқас көрген, ортадағы шайқасқа күшін жұмсай алды, шайқасқа жаңа қарқын берді. Hero кемесі басты және корма мастыларын жоғалтты, ал Worcester кемесі басты топмастысын жоғалтты. Түн түскенге дейін бірнеше британдық кемелер істен шықты және қараңғылық шайқасқа нүкте қойды.

Салдары

Есептер әр түрлі болғанымен, Хьюз флотын Мадрасқа бұрып кеткенде Суффрен оны қууға тырысқан болуы мүмкін. Француз флоты Тринкoмали портына кіріп, флоттың ауыр зақымдарын жөндеу жұмыстарын бастады. Британ флотының зардабы соншалықты ауыр болды, Мадрастағы құрлықтағы қолбасшылар француздар шабуыл жасаса, әскерді даладан қайта шақырды. Негапатам шайқасынан кейін Суффрен үш капитанын тұтқындап, оларды жазалау үшін Француз аралына жіберді, олардың шайқастағы көрсеткен өнері үшін. Бұл өнер соншалықты ерекше болды, тіпті британдықтар да оған пікір білдірді: Калькутта газеті Суффреннің бағыныштыларынан жеткіліксіз қолдау алғанын хабарлады, ал бір комментатор олардың "осындай ұлы адамға қызмет етуге лайық емес" екенін жазды. Суффрен 30 қыркүйекте Тринкoмалиден шығып, 4 қазанда Куддалорға жетті. Он бір күннен кейін ол Ачинге қыстауға аттанды, ол 7 қарашада келді. Мадрастың ашық теңізінде муссон маусымында қалуды қаламаған Хьюз Бомбейге қарай жүзіп кетті. Оның бүкіл флоты муссонның басында қиындықтарды бастан өткерді, ал кейбір кемелерге сол жерге жетуге екі ай уақыт кетті.