1759 жылғы Лагос теңіз шайқасы

Кіріспе

1759 жылғы Жеті жылдық соғыстың теңіз шайқасы
1759 жылғы шайқас

1759 жылы Жеті жылдық соғыс кезінде екі күнге созылған Лагос теңіз шайқасы Эдвард Боскавен басқарған британдық флот пен Жан Франсуа де Ла Клю Сабриан басқарған француздық флот арасында өтті. Олар 18 тамызда Кадис шығанағының оңтүстік-батысында, ал 19 тамызда шайқасқа ат қойылған Лагос португалиялық портының шығысында шайқасты. Ла Клю Боскавеннен қашып, француздық Жерорта теңіз флотын Атлантикаға жеткізуге тырысты, мүмкіндігінше шайқастан аулақтауға ұмтылды; содан кейін ол Батыс Индияға баруға бұйрық алды. Боскавенге француздық флоттың Атлантикаға шығуына жол бермеу және оларды қуып жетіп, шайқасқа түсу міндеті жүктелді. 17 тамыздың кешінде француздық флот Гибралтар бұғазынан сәтті өтті, бірақ Атлантикаға кіргеннен кейін көп ұзамай британдық кеме оларды байқады. Британдық флот жақын жердегі Гибралтарда кең ауқымды жөндеу жұмыстарында болды. Порттан үлкен шатасумен шықты, көптеген кемелер жөндеуден толыққанды өте қоймаған, көбі кешігіп, екінші эскадрилья құрамында келіп жетті. Өзін қуып келе жатқанын сезген Ла Клю жоспарын өзгертті және бағытын бұрды; оның кемелерінің жартысы қараңғыда оны қуып жете алмады, бірақ британдықтар жете алды. 18 тамызда британдықтар француздық флотты қуып жетіп, қатыгез шайқас болды, оның барысында бірнеше кемелер зардап шекті және бір француз кемесі қолға түсті. Қалған алты француз кемесінен салмақты басымдыққа ие болған британдықтар оларды 18-19 тамыздағы айлы түнді бойы қуып, оның ішінде тағы екі француз кемесі қашып үлкерді. 19 тамызда француздық флоттың қалдықтары Лагосқа жақын бейтарап португал суларында паналауға тырысты, бірақ Боскавен бұл бейтараптықты бұзып, тағы екі француз кемесін қолға түсірді және қалған екеуін жойды.

Өмірбаян

18 ғасырда Франция мен Ұлыбритания арасындағы ұзақ жылдар бойғы шиеленіс 1754 және 1755 жылдары ашық соғысқа ұласты. 1756 жылы Еуропа бойынша жеті жылдық соғыс басталды, онда Франция, Австрия және Ресей Ұлыбритания мен Пруссияға қарсы тұрды. Франция Австрия мен Ресейді Пруссияға қарсы құрлықтағы науқанда қолдады, ал Ұлыбританияға қарсы теңіз және отарлық шабуылды өзінің басты күші деп санады. 1759 жылдың басына дейін екі одақтың да құрлықтағы немесе теңіздегі науқандарда басымдығы болған жоқ, сонымен қатар соғысты қаржыландыруда үлкен қиындықтар туды. 1759 жылы француз үкіметінің кірісінің 60 пайызынан астамы қарыздарды төлеуге кетті, бұл көптеген тапшылықтарға себеп болды. Француз әскери-теңіз флоты әсіресе күшін жоғалтты және біртұтас доктринаның болмауынан зардап шекті, бұл француз теңіз министрі, бұрынғы полиция бастығы Николя Рене Берриердің тәжірибесіздігімен және қабілетсіздігімен күшейді. Осы уақытқа дейін 1757 жылдың басына дейін Ұлыбританияның соғыс әрекеттері сәтсіз аяқталды, Еуропа, Солтүстік Америка, Үндістан және теңізде жеңілістерге ұшырады. Маусым айынан бастап ол оңтүстік департаментінің жаңа мемлекеттік хатшысы (сыртқы істер министрі) Уильям Питттің басқаруына көшті, ол үйлесімді стратегияны енгізді. Бұл стратегия француздерді Солтүстік Америкадан ығыстыру және олардың теңіз саудасын қирату үшін теңіз және отарлық күш-жігерді жұмылдырудан, сонымен қатар олардың күштерін Еуропада Пруссиямен күресуге және француз теңіз үстіндегі иеліктерін қорғауға бөлуден тұрды. 1759 жылдың басына қарай бұл стратегия нәтижесін берді. Британдықтардың табысына жауап ретінде француз королі Людовик XV-нің министрлері Ұлыбританияға тікелей шабуыл жасауды жоспарлады, егер ол сәтті аяқталса, соғысты олардың пайдасына шешетін еді. 17 мыңдық әскер Бретаньның оңтүстік-шығысындағы Ванн қаласында жиналды, ал шамамен 100 көлік Квиберон шығанағының жанында жиналды. Жоспардың соңғы нұсқасында осы көліктер француз флотымен сүйемелдеуді талап етті. Алайда, ең жақсы жағдайда француздер өздерінің толық флотын тәжірибелі теңізшілермен қамтамасыз етуге күш жіберді; құрлықтағы адамдарды пайдалануға болады, бірақ кеме басқарудағы ең кішкентай кемшілік те шайқаста айқын кемшілікке айналды. Соғыстың үшінші жылында мыңдаған француз теңізшілері британдықтардың тұтқынында болды; көптеген адамдар тәуекелдікпен айналысты, кейде табысты, жекеменшік мансаптарды іздеді; ал денсаулыққа зиянды жағдайлар, кемедегі қатаң тәртіп және кешіктірілген жалақылар қызметке үлкен кедергі келтірді. Көліктерге де білікті маман кадрлары қажет болды. Француздардың 73 жетекші кемесі болды, бұл сол кездегі ең үлкен әскери кемелер еді: 30-ы шетелде, ал 43-і ішкі суларда қызмет етті. Соңғылары Атлант мұхитының Брест портында (22 кеме) және Жерорта теңізінің Тулон портында бөлінді, ал қалғандары Бискай шығанағындағы екі портта: Лориент және Рошфортта орналасқан. Барлық кемелерге шамамен 25 000 адамдық экипаж қажет болды, бірақ олардың саны 9 000-нан астам жетіспеді. Британдықтардың өз суларында 40 жетекші кемесі және Жерорта теңізі флотында тағы 15-і болды, ол Гибралтарда орналасқан.

The endemic ill feeling between France and Great Britain during the 18th century turned into open warfare in 1754 and 1755. In 1756 what became known as the Seven Years' War broke out across Europe, pitting France, Austria and Russia against Britain and Prussia. France supported Austria and Russia in a land campaign against Prussia, and launched what it saw as its main effort in a maritime and colonial offensive against Britain. By the beginning of 1759 neither alliance had the advantage, in either the land or sea campaigns, and both were having serious problems financing the war. In 1759 more than 60 per cent of French revenue went to service its debt, causing numerous shortages. The French Navy in particular was overstretched and suffered from the lack of a coherent doctrine, exacerbated by the inexperience verging on incompetence of the secretary of state for the navy, Nicolas René Berryer, a former chief of police. Meanwhile, Britain's war effort up to early 1757 had been a failure, with setbacks in Europe, North America, India and at sea. From June it came under the control of the assertive new secretary of state for the southern department (foreign minister), William Pitt, who imposed a coordinated strategy. It consisted of a naval and colonial effort to expel the French from North America and ruin their maritime trade, while dispersing their efforts between fighting Prussia in Europe and attempting to defend the wide range of French overseas possessions. By early 1759 this was beginning to bear fruit. In response to the British successes, the ministers of the French king, Louis XV, planned a direct invasion of Britain, which, if successful, would have decided the war in their favour. An army of 17,000 was collected at Vannes, in the south east of Brittany, and nearly 100 transports were assembled near Quiberon Bay. In its final form the French plan required these transports to be escorted by the French navy. However, at the best of times the French struggled to crew their full fleet with experienced mariners; landsmen could be used, but even a small deficiency in ship handling translated into a marked handicap in combat. Three years into the war, thousands of French seamen were held as prisoners by the British; many more were engaged in speculative, and occasionally lucrative, privateering careers; and the unhealthy conditions, onerous onboard discipline and poor wages, paid late, were a strong disincentive to service. The transports also required at least a cadre of skilled men. The French possessed 73 ships of the line, the largest warships of the time: 30 serving abroad and 43 in home waters. The latter were split between the Atlantic port of Brest (22 ships) and the Mediterranean port of Toulon, with a small number at two ports on the Bay of Biscay: Lorient and Rochefort. In total these ships required an aggregate complement of about 25,000 men; they were more than 9,000 short of this. The British had 40 ships of the line in home waters, and a further 15 in their Mediterranean Fleet, which was based in Gibraltar.

Кіріспе

1759 жылғы мамыр айында Эдвард Боскавен Жерорта теңізіндегі британдық флотқа басшылық етуді қолға алды. Оның құрамында 15 желілік кемемен қатар 12 фрегат та болды – олар желілік кемелерге қарағанда кішкентай және жылдам, негізінен шабуыл жасау, барлау және хабар тарату үшін арналған. Оған француздықтарды мазалау, британдық сауда кемелерін қорғау және Гибралтардағы британдық бекінісі мен теңіз базасының қауіпсіздігін қамтамасыз ету міндеті жүктелді. Шілде айының соңында британдық флоттың кемелерінде азық-түлік азайды және ұзақ уақыт теңізде болғаннан кейін, кейбір кемелер жаудың шабуылынан зақымданғаннан кейін дереу күтімге мұқтаж болды. Флот 4 тамызда Гибралтарға жетіп, қайта орналасты. Сол жерде олар кеменің түбін балықшалардан және су өсімдіктерінен тазарту, такелажын жөндеу және ауыстыру, мачталарды алмастыру сияқты қиын жұмыстарға кірісті. Бұл жөндеу жұмыстары жүргізіліп жатқанда Боскавенге жаңа бұйрықтар келді. Олар француздық Жерорта теңіз флотының Атлантика флотымен қосылысуға тырысу мүмкіндігін ескертті, мүмкін Брест қаласында, және оған бұған жол бермеуді тапсырды. Ол өзінің алғашқы екі фрегатына шығысқа қарай теңізді күзетуге дайын болуға бұйрық берді, онда Жерорта теңізі Гибралтар бұғазының тар жеріне дейін тарылады, егер француздықтар бұзып шығуға тырысса, ескерту жасады. Жыл басында британдық стратегияның бір бөлігі Батыс Үндістанда оқиғаға айналды. Ақпан айында 4000 британдық сарбаз Гваделупаның француздық Вест-Индия иелігіне қонды. Бұл аралдың қант өндірісі Ұлыбританияның барлық Ливард аралдарының жиынтығынан асып түсетіні болжанып еді. Оларды теңізге дайындауда үлкен қиындықтардан кейін Максимин де Бомпарт басқарған тоғыз француз желілік кемесі аралды босатуға жіберілді. Олар француз губернаторы 1 мамырда британдықтарға берілгеннен кейін келді. Бұл оқиға туралы хабар Парижге жеткізілді, онда талқылаудан кейін Бомпарттың күшін Жерорта теңіз флотымен күшейтуге шешім қабылданды. Олар 5 тамызда Тулоннан шығып кетті. Ол он екі желілік кеме мен үш фрегаттан тұратын. Ла Клю британдықтарды Жерорта теңізінен оқшаулау үшін Гибралтар бұғазынан түнде өтуді жоспарлаған. Ол бұл жағдайдың флотын шашырататынын ойлап, кемелеріне Кадис портының жанында кездесуге бұйрық берді. 17 тамыздың кешкі уақытында француздықтар бұғаздан өтті, бірақ көп ұзамай оларды британдық фрегат HMS Гибралтар байқады. Француздар олардың байқалғанын біліп, британдық флоттың Гибралтарда екенін түсінді, олар дереу қууға кірісті. "Гибралтар" кемесі жауды байқағанын білдіру үшін қарудан оқ атты, бұл британдықтарды таң қалдырды. Кемелерді дереу дайындау қажет болды. Көптеген капитан мен экипаж жағада болды; олардың ішінде Боскавен де бірнеше шақырым қашықтықта тамақтанып жатты. Кемелердің көпшілігі капитансыз, кейбіреулері кіші офицерлердің басқаруында жүзіп кетті. Олардың жоғары шенді офицерлері мүмкіндігінше ілесіп келді. HMS Namur флагманы үш капитанмен және адмиралмен бірге кемеде болды және жағдайға қарай өздерін реттеп алды. Көптеген офицерлер мен сарбаздар жағада қалды. Бірнеше кеме теңізге шығуға жарамсыз болды. Сол кездегі ірі әскери кемелердің желкендерін мачтаға бекіту немесе "иілу" өте күрделі жұмыс еді. Кейбіреулері мачталарды орнатып, тіпті жоғарғы мачталарына да көтерілді. Кемелерде жөндеуге қажетті материалдар мен сақталатын тауарлар көп болды. HMS Prince кемесінің бірінші палубасында қару-жарақтар көп болғандықтан, сол палубадағы қаруларын қолдана алмады; HMS America экипажы үлкен мөлшерде бос материалды борттан лақтырып жіберді. Осы қиындықтарға қарамастан, сағат 23:00-ге дейін, Гибралтар пайда болғаннан кейін үш сағат ішінде сегіз британдық желілік кеме порттан шығып, Атлантикаға қарай бет алды. Вице-адмирал Томас Бродриктің басқаруында бірнеше кеме қалдырылды, олар теңізге жарамды болған кезде жүзуге бұйрық алды. Түнде жүзіп жүрген кемелер әдетте соңғы және мачталарынан шамдар іліп қоятын, соның арқасында соқтығысудан сақтануға және кемелер тобы байланыста болуға мүмкіндік алатын. Француздық кемелер мүмкіндігінше көзге түспеу үшін бұл әдісті қолданбаған болуы мүмкін. Француздық кемелердің барлығына Гибралтар бұғазынан өткенде ашуға арналған мөрленген бұйрықтар берілді; олар флоттың Кадисте кездесуі керектігін айтты. Британдықтардың оларды байқағанын білген Ла Клю жоспарын өзгертті. Британдықтардың блокадасына ұшырауы мүмкін деп қорқатындықтан Кадиске бармай, ол батысқа қарай жүзуге, Сент-Винсент мүйісінен өтуге және Солтүстік Атлантикаға бет бұруға шешім қабылдады. Алайда, француз теңіз күштерінде тиімді түнгі сигналдау жүйесі болмады. Сондықтан шамамен түнгі жартысында Ла Клю өзінің флагмандық кемесі "Осеанды" шамдарын жандырып, солға (батысқа) бұрып, жылдамдығын азайтты. Әдетте, мұндай әрекеттерге назар аудару үшін зеңбірек атуы керек еді. Теңіз тарихшысы Сэм Уиллис Ла Клюдің, барлық флотқа нұқсан келтірмеу үшін және британдықтарға маневрін жарияламау үшін, бұл қадамды жасамағанын болжамдайды.

In May 1759 Edward Boscawen took command of the British fleet in the Mediterranean. As well as 15 ships of the line he also had 12 frigatessmaller and faster than ships of the line and primarily intended for raiding, reconnaissance and messaging. He was tasked with harassing the French, protecting British merchant shipping, and ensuring the safety of the British outpost and naval base at Gibraltar. By late July the ships of the British fleet were low on supplies and in urgent need of maintenance after their prolonged period at sea, during which some ships had been damaged by enemy action. The fleet retired to Gibraltar, arriving on 4August. There they began the difficult process of scraping the bottoms of the ships free of barnacles and seaweed, repairing and replacing their rigging and replacing spars. While this refurbishment was under way, fresh orders arrived, alerting Boscawen to the likelihood that the French Mediterranean Fleet would attempt to join up with their Atlantic Fleet, probably at Brest, and instructing him to prevent it. He ordered the first two of his frigates to be ready for sea to patrol to the east, where the Mediterranean narrowed to the bottleneck of the Strait of Gibraltar, to give warning if the French were to attempt to break out. Earlier in the year, an aspect of the British strategy had played out in the West Indies. In February, 4,000 British soldiers landed on the French West Indian possession of Guadeloupe. This island's immense sugar production was supposed to exceed that of all the British Leeward Islands combined. After great difficulties in preparing them for sea, nine French ships of the line, under Maximin de Bompart, were despatched to relieve the island. They arrived the day after the French governor surrendered to the British on 1May. News of this disaster was passed back to Paris, where after deliberation it was decided to reinforce Bompart's force with the Mediterranean Fleet. Orders to sail reached its commander, Admiral Jean François de La Clue Sabran, at the end of July, and it left Toulon on 5August. It consisted of twelve ships of the line and three frigates. La Clue intended to pass the Strait of Gibraltar by night, in order to keep the British in ignorance of his absence from the Mediterranean. He anticipated this might scatter his fleet, and he had ordered his ships to rendezvous off the Spanish port of Cadiz. During the late evening of 17 August the French passed through the strait, but were observed shortly afterwards by the British frigate HMS Gibraltar. The French were aware they had been spotted, and realising by now that the British fleet was in Gibraltar, anticipated a prompt pursuit. The approach of the Gibraltar, firing her guns to indicate that the enemy had been sighted, took the British by surprise. There was a scramble to get under way. Most captains and many crew were ashore; some, including Boscawen, were dining several miles away. Most ships sailed without their captains, some under the command of junior officers. Their seniors followed on as best they couldthe flagship, HMS Namur, sailed with three captains and the admiral on boardand sorted themselves out as circumstances allowed. Many officers and men were left ashore. Several ships were barely seaworthy. The process of fitting, or "bending", sails to the masts of the large warships of the time was a complicated one, and most British ships were forced to do this as they got under way, in the dark, undermanned and with few officers. Some were also fitting spars or even stepping in their topmasts. Ships were cluttered with material for their refits and with unstowed stores. HMS Prince had so many casks on one of her gun decks as to be unable to operate that deck's guns; the crew of HMS America threw large amounts of loose material overboard. Despite these difficulties, by 11:00 pm, within three hours of Gibraltar appearing, eight British ships of the line had warped out of the harbour and were heading for the Atlantic. Several ships were left behind, under Vice Admiral Thomas Brodrick, with orders to sail as soon as they could be made fit for sea. Ships sailing at night usually displayed lanterns from their sterns and masts, so as to avoid collisions and to allow groups of ships to maintain contact. Wishing to be as inconspicuous as possible, the French ships probably did not follow this practice. The French ships had all been issued with sealed orders, which they were to open on passing the Strait of Gibraltar; these instructed them that the fleet was to rendezvous at Cádiz. Knowing they had been observed by the British, La Clue changed his plan. Instead of heading for Cádiz, where he feared he could be easily blockaded by the British, he decided to sail more westerly, to clear Cape St. Vincent and head into the North Atlantic. However, the French navy did not have an effective system of night signalling. So at about midnight La Clue had his flagship, Océan, light her stern lantern, turn to port (left, or westward) and reduce her speed. Normally, such actions would be accompanied by firing a cannon to draw attention. The naval historian Sam Willis suggests it is possible that La Cluewho had been ordered to avoid battle at all costsknowing the entire fleet was relatively close and not wishing to advertise his manoeuvre to the British, omitted to do this.

Теңізде

Француз флотының он бес кемесінің сегізі Кадиске қарай жол тартты. Бұл олардың флагманның бағытын өзгерткенін байқамауына, оның маңызын түсінбеуіне немесе жаңа алған бұйрықтары басымдыққа ие деп ойлағанына байланысты болуы мүмкін. 18 тамызда таңертең Ла Клю басқа алты кемені ғана көре алды. Ол оларға флагманға жиналып, қалған флоттың келуін күтуді бұйырды. Сағат 6:00 шамасында үлкен кемелер тобы көрінді, Ла Клю оларды флотының жоғалған бөлігі деп ойлап, тұрып қалды. Тек екінші британдық эскадрильяның тоғыз кемесі, Бродрик басқаратын артта қалған кемелердің жоғары жағалары көрінгенде ғана, бұл кемелердің барлығы британдық екені анық болды. Жеті француз кемесі ең баяу кемесі "Сувереннің" жылдамдығымен жүрді. Боскавен кемелеріне формацияны сақтап, ең жылдам кемелерінің француз эскадрильясына жеке-жеке шабуылдап, жеңіліп қалмауы үшін бұйрық берді. Британдық кемелер жылдам болып шықты және өзгермелі желдің арқасында 18 тамызда француздарды біртіндеп қуып жете алды. Боскавен кемелеріне "Жылдамдық қосыңдар!" деген сигнал берді. Британдық кемелердің бірнешесіне жаңа желкендері жарылып, немесе жаңадан орнатылған мачталары бұзылып, француздарды қуып жете алмады, себебі экипаждар асығысқандықтан оларды тым көп жүктеді. Сағат 13:00-де француз кемелері жауынгерлік туларын көтеріп, алыстан атыс ашты. Жеңіл қаруларының бір бөлігі кемелердің қапталына орнатылып, жақын арадан атуға мүмкіндік берді, ал қалғандары кеменің арт жағына орнатылып, артқа қарай атуға мүмкіндік берді. Мұндай кемелер алға қарай тиімді атуға қабілетсіз болды. Сондықтан француздар британдық кемелерге жақындаған сайын оқ жаудыра алды, ал британдықтар тиімді жауап бере алмады. Француздар британдық кемелердің желкендерін және такелажын бұзуға тырысты, бірақ көп нәтижеге қол жеткізбеді. Сағат 14:30-да британдық "Каллоден" француздық "Кентавр" кемесімен шайқасты. Екеуі де 74 қарумен, әр жағынан 37 қарумен жабдықталғандықтан, тең дәрежеде болды. Осы уақытқа дейін француздар тізім құрып, флагманын ортаға қойды. Боскавен өзінің ең алдыңғы, демек ең жылдам кемелерінің алғашқы кездескен француз кемелерімен шайқасуын, содан кейін келесі британдық кеме келгенде, келесі француз кемесіне шабуыл жасау үшін бұл шайқасты айналып өтуін қалағанын мәлімдеді. Ол француз кемелерінің қалғанын Бродрик эскадрильясына сенімді түрде қалдыра алатынына сенді. Алайда, оның флагманы ғана осы тактиканы қолданды және жеті француз кемесінің төртеуі ғана шайқасқа қатысты. "Кентаврға" бес британдық кеме шабуыл жасады, бес сағат бойы соғысып, британдықтарды қуып жете алмады, содан кейін қирап, экипажының үштен бірінен астамы қаза тапқаннан кейін бас берді. Темірде Боскавен өзінің 90 қарулы флагманымен француз флотының ең үлкен кемесі, Ла Клюдің флагманы, 80 қарулы "Океанмен" шайқасуға бел буды. "Намур" француздық үш кемені басып өтіп, әрқайсысынан жақын арадан атыс алды; Боскавен жауап беруге тыйым салды, оның орнына экипажының құрбандарын азайту үшін жатып алуға бұйырды. Сағат 16:00-ге қарай "Намур" "Океанға" жетіп, қысқа, қарқынды шайқас басталды. "Океанда" 200-ге жуық адам қаза тапты немесе жараланды, соның ішінде Ла Клю де жараланды; ал "Намурдың" үш мачтасының бірі, қалған екі мачтаның жоғарғы желкендерімен бірге атып түсірілді. "Намур" маневр жасай алмағандықтан, "Океан" да қиын жағдайда қалып, қашып кетті. Боскавен өзінің туын басқа кемеге көшірді. Күн батқанда, аман қалған алты француз кемесі солтүстік-батысқа қарай қашуын жалғастырды, ал шайқаста зақымдалмаған британдық кемелер олардың артынан тығырықтап қалды. Айдың жарығы британдық кемелерге байланысты қалуға жеткілікті болды, бірақ ең жылдам екі француз кемесі, "Суверен" мен "Герриер" түнде Атлант мұхитына қашып кетті. Теңіз тарихшысы Николас Трейси Ла Клю дұрыс бағытты таңдамаған, Сент-Винсент мүйісін асып өтпеген және жағаға тіреліп қалғанын болжайды. Ауыр жараланған Ла Клю енді тек өзінің флагманы мен тағы үш жеңіл кемесін, "Редутабль", "Темерэр" және "Модестті" басқаратын болды. Қашуға үмітін жоғалтқан ол флотының қалдықтарын Португалиядағы Лагостың батысындағы шағын өзенге бастап барды. Португалия бейтарап болды, сондықтан Боскавен оған шабуыл жасауы заңсыз болар еді. Сонымен қатар, шағын португалдық бекініс жағалауды күзетіп тұрды және Ла Клю оның қорқыныш тудыруына үміттенген болуы мүмкін.

Eight of the fifteen ships in the French fleet continued on to Cádiz. It is not clear if this was because they did not observe the flagship's change of course, because they did not understand its implications, or because they felt their freshly opened orders took precedence. At dawn on 18 August La Clue could see only six other ships. He ordered them to rally on the flagship and heave to and await the anticipated appearance of the rest of the fleet. At about 6:00 am a group of large ships came into view and La Clue remained stationary, believing them to be the missing component of his fleet. It was only when the topsails of the nine ships of the second British squadron, the stragglers under Brodrick, were sighted farther back that it was realised all these ships were British. The seven French ships sailed at the speed of their slowest member, the Souverain. Boscawen ordered his ships to maintain formation, to avoid his fastest ships reaching and engaging the French squadron individually and being defeated in detail. The British ships proved to be faster, and were slightly favoured by variable winds, allowing them to gradually overhaul the French by the afternoon of 18 August. Boscawen repeatedly signalled to his ships to "Make more speed". Several of the British ships were hampered by their newly warped sails splitting, or their newly fitted spars breaking loose, as they were overstrained by crews eager to catch the French. At 1:00 pm the French ships hoisted their battle ensigns and opened fire at long range. Ships of the line had most of their guns mounted in their sides, to allow them to fire broadsides, but had a small number of lighter guns mounted in their sterns, able to fire to their rears. It was not possible to effectively fire ahead of such ships. The French were thus able to fire at the British as they grew closer, while the British were unable to offer much reply. The French attempted to disable the British ships' sails and rigging, but with little effect. At 2:30 pm the British Culloden engaged the rearmost French ship, the Centaure; they were evenly matched, each being equipped with 74 heavy guns, 37 on each side. By this time the French had formed a line ahead formation, with their flagship in the centre. Boscawen claimed he wished his leading, and therefore his fastest, ships to engage the first French ships they encountered; then, as the next British ship arrived, bypass this fight to attack the next French ship in line. Any bypassed French ships could, he believed, be safely left to Brodrick's squadron. However, only his own flagship adopted this approach, and only four of the seven French ships were engaged. Centaure was attacked by five British ships, fighting on for five hours and seriously delaying the British pursuit before surrendering after being battered into a wreck and having more than a third of her crew killed or wounded. Meanwhile, Boscawen had pressed on in his 90 gun flagship, determined to engage the largest ship in the French fleet, La Clue's flagship, the 80 gun Océan. Namur passed three French ships, receiving a broadside from each; Boscawen ordered that there be no return fire, instead having his crew lie down, to minimise casualties. By 4:00 pm Namur was close enough to Océan to open fire and a short, sharp fight developed. Océan had nearly 200 men killed or wounded, with La Clue among the latter; while Namur had one of her three masts shot away, together with the topsail yards of both remaining masts. With Namur unable to manoeuvre, Océan, also badly damaged, fled. Boscawen transferred his flag to
As the sun set, the six surviving French ships continued to flee to the north west, with those British ships not slowed by battle damage close behind them. There was sufficient moonlight to allow the British ships to keep in touch, although the two fastest French ships, Souverain and Guerrier, slipped away into the Atlantic during the night. The naval historian Nicholas Tracey suggests La Clue sailed an incorrect course, failed to weather Cape St. Vincent, and became trapped against a lee shore. The badly wounded La Clue now had command only over his flagship and three other ships of the line, Redoutable, Téméraire and Modeste, none of which had yet been engaged. Despairing of escape, he led the remnants of his fleet to a small river west of Lagos in Portugal. Portugal was neutral and it would be illegal for Boscawen to attack him there. There was also a small Portuguese fort overlooking the anchorage and La Clue may have hoped this would be some deterrent.

Лагостан тыс

Боскавен Ньюаркқа жақындағанда португалдықтар от ашты, ол артиллериялық ату қашықтығынан тысқары шығып, бірнеше кемені таңдап, француздарға "бетараптық заңдарын ескермей" шабуыл жасады. Британдық Америка «Океанға» шабуыл жасап, жақын қашықтықтан залп атып, оның капитуляциясын талап етті. Француздар кемеден тастап келе жатқанда, өз туларын түсірді. Британдықтар «Океанды» сүйреп алып кете алмады, себебі оны жағаға қасақана, сүйреуге болмайтындай етіп тіреп тастаған. Олар кемеде қалған экипажды эвакуациялап, кемеге от қойды. Бірнеше сағаттан кейін, түн ортасында от оның патрондық қоймасына жетіп, жарылыс болды. Бродриктің артқы эскадриласынан үш кеме «Редутабльға» жіберілді. «Принц» кемесі оған бірнеше рет атып, содан кейін жағалап алды. Ол да жағаға берік тірелгендіктен, «Океан» сияқты, отқа берілді және бірнеше сағаттан кейін жарылды. «Океан» мен «Редутабль» өртеніп жатқанын көргеннен кейін және HMS «Джерси» оларға қарай келе жатқанын байқағаннан кейін «Модест» экипажы қашып кетті немесе бағынды, ол аз зақымдалған күйінде британдық флотқа сүйретілді; «Джерсиге» осы операция кезінде португалдық бекіністерінен оқ атылды. Соңғы француз кемесі «Темерэр» сағат 14:45-те «Варспит» шабуылына ұшырады, бірақ оның экипажы капитуляцияламады. «Варспит» «Темерэрдің» кормасына оқ ату үшін маневр жасады, онда француздар қарсы оқ атуға шамалары келмеді, ал бір сағаттан кейін «Темерэр» де туын түсіріп, сүйретілді.

Салдары

Француздар 500 адамды – қаза тапқан, жараланған немесе тұтқынға алынған; ал британдықтар тарапынан 56 қаза тапты, 196 адам жараланды. Ла Клюу ауыр жарақат алғандықтан, британдықтар келгенге дейін жағаға шығарылып, аман қалды; бес жыл өткен соң ол генерал-лейтенант шеніне көтерілді. Бұл шайқас француздардың Ұлыбританияға шабуыл жасау жоспарына ешқандай әсер етпеді. Шайқастан қашып құтылған екі француз кемесі ақырында Рошфорт портына жетті. Кадистегі бес француз кемесін Боскавеннің бірінші көмекшісі адмирал Бродрик блокадаға алды. Егер олар блокаданы бұза алса, Брест портындағы флотты күшейту үшін француз Атлантикалық портына баруға бұйрық берілді. Бірақ 1760 жылдың қаңтарында қысқы дауылда Бродриктен қашып құтылған кезде француз Атлантикалық флоты Киберон шығанағы шайқасында жойылды, олар Тулонға қайтып келді. Жеңіс туралы жаңалықты естіген британ премьер-министрі, Ньюкасл герцогы: «Бұған дейін мен басқындықтан қорқып жүрдім» деді. Боскавеннің португалдық бейтараптықты бұзуы үкімет тарапынан толық қолдауға ие болды, ол португалдықтарды Боскавеннің жалпы қуғын бұйрығының кездейсоқ салдарына сендірді. Үш жылдан кейін испан және француз үкіметтері осы бейтараптықты бұзуды Португалияға соғыс жариялау және оны басып алу үшін бір ұсыныс ретінде пайдаланды. Боскавен, оның капитандықтары мен экипаждары Ұлыбританияда құрметпен қарсы алынды. Тоқтатылған жөндеу жұмыстарын аяқтағаннан кейін, Боскавеннің бірнеше жеңімпаз кемелері адмирал Эдвард Хоук флотына Брест маңында жіберілді, ал бесеуі Хоукпен бірге қараша айында Киберон шығанағында Брест флотын жойған кезде болды. Тарихшы Сара Кинкель Лагос шайқасын «шешуші» жеңіс деп сипаттады. Тарихшы Джеффри Блейни Боскавенді «теңізде нәтижесіз шайқастардың қалыпты жағдай болған» 18-шы ғасырдың ең табысты теңіз қолбасшысы деп атады. Бұл шайқас 1759 жылғы британдық жеңістердің бірі болды, сол жыл «ғажайыптар жылы» (латынша annus mirabilis) деп аталды. Тұтқынға алынған үш француз кемесі британдық флотта HMS Centaur, Modeste және Temeraire аттарымен қызмет етті. Океан кемесінде кіші офицер ретінде Пьер Андре де Суфрен қызмет етті, ол кейіннен Үнді мұхитында француз флотын басқарған адмирал атанды. Кейіннен Англияда құлдықты жою қозғалысының белгілі қайраткері болған Олауда Эквиано есімді жас құл британдық тараптан қатысқан. Ол өзінің өмірбаянындағы «Олауда Эквианоның қызықты өмірбаяны» атты шайқас туралы естеліктерді жазды.

The French had 500 men killed, wounded or captured; against 56 British fatalities and 196 wounded. La Clue, seriously wounded, was carried ashore before the British arrived and survived; five years later he was promoted to lieutenant general. The battle had no effect on the French plans to invade Britain. The two French ships which escaped from the battle eventually reached Rochefort. The five French ships in Cadiz were blockaded by Boscawen's second in command, Admiral Brodrick. They were instructed to head for French Atlantic ports if they were able to break this blockade, with a view to reinforcing the fleet in Brest. But by the time they evaded Brodrick during a winter storm in January 1760, the French Atlantic Fleet had been destroyed at the Battle of Quiberon Bay, and they returned to Toulon instead. Hearing the news of the victory, the notoriously nervous British prime minister, the Duke of Newcastle, said "I was afraid of invasion till now." Boscawen's violation of Portuguese neutrality was fully supported by his government, which placated the Portuguese by persuading them that it was an inadvertent result of Boscawen's general chase order. Three years later, the Spanish and French governments used this breach of neutrality as one of their pretexts for declaring war on and invading Portugal. Boscawen, his captains and their crews were fêted in Britain. After completing their interrupted refits, several of Boscawen's victorious ships were transferred to Admiral Edward Hawke's fleet off Brest, and five were with Hawke when he destroyed the Brest fleet in Quiberon Bay in November. The historian Sarah Kinkel describes the Battle of Lagos as a "definitive" victory. The historian Geoffrey Blainey describes Boscawen as perhaps the most successful naval commander of the 18th century, "when inconclusive battles at sea were normal." The battle was one of a series of British victories in 1759 which caused the year to be known as an annus mirabilis (Latin for "year of wonders"). The three captured French ships went on to serve in the British navy as HMS Centaur, Modeste and Temeraire. Serving on board Océan as a junior officer was Pierre André de Suffren, who was later to gain fame as an admiral leading a French fleet in the Indian Ocean. A young slave named Olaudah Equiano, who would later become a prominent abolitionist in England, participated in the engagement on the British side. He included an account of the battle in his autobiography, The Interesting Narrative of the Life of Olaudah Equiano.