Кіріспе

Көбелек түрі

Speyeria zerene, zerene fritillary, АҚШ пен Канаданың батыс аймақтарында таралған көбелек. Бұл түрді алғаш рет 1827 жылы Уильям Джон Суэйнсон сипаттаған.

Сипаттама

Speyeria zerene - ұзындығы 25-28 мм, қанаттарының ені 55 мм шамасында болатын орташа көлемді көбелек. Көбелектің денесі қара, ал қанаттарының үстіңгі жағы қызғылт қоңыр түсті. Қанаттарының астыңғы жағында қара тамырлар мен қара дақтар бар. Қанаттардың астыңғы бетінде күміс түсті металл сәулелі дақтар орналасқан. Қанаттары мен денесі жұқа түкпен жабылған.

Ауқым

Бұл түрдің табиғи ареалы Вашингтон штатынан Калифорнияға дейін созылған. Қазір олар Орегон және Калифорнияда кездеседі. 2013 жылғы мәліметтер бойынша, олар Калифорния штатының Альпинг округінде, Сьерра-Невада тауларының 2700 метрлік биіктігінде көптеп табылған. Бұл көпіршіктер үшін ең жақсы орта – жағалаудағы тұзды шашыралы жайылымдар, тау жайылымдары және бекіген құмды төбелер. Далалар личинкаларға тамақ болатын және олардың тіршілік ортасының өте маңызды бөлігін құрайтын өсімдіктерді қамтамасыз етеді.

Кіші түрлер

Шамамен 15 түр танылған. С. з. бехренси (В. Х. Эдвардс, 1869) – Бехреннің күміс дабылы
С. з. бремнери (В. Х. Эдвардс, 1872)
С. з. глориоза Моек, 1957
С. з. гундери (Ж. А. Комсток, 1925)
С. з. ипполита (В. Х. Эдвардс, 1879) – Орегон күміс дабылы
С. з. малколми (Ж. А. Комсток, 1920)
С. з. монтикола (Бехр, 1863)
С. з. миртле дос Пассос және Грей, 1945 – Миртлдің күміс дабылы
С. з. пикта (МакДануг, 1924)
С. з. платина (Скиннер, 1897)
С. з. пунтарейес Ж. Эмель және Т. Эмель Т. Эмельде, 1998
С. з. синопе дос Пассос және Грей, 1945
С. з. ситка Хаммонд, Гарри және МакКоркл, 2001
С. з. сономенсис Ж. Эмель, Т. Эмель және Маттон Т. Эмельде, 1998
С. з. зерен (Боисдувал, 1852) – Зерене күміс дабылы

Қорғау

1999 жылы АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі Speyeria zerene-нің қалпына келтіру жоспарын бастады. Бұл бағдарлама бірнеше зоопарктар мен колледждерде Speyeria zerene-ні тұтқында өсіруге бағытталған шараларды ұйымдастыруға көмектесті. Жаздың соңында жұптасқан аналық көбелектер ұсталып, жұмыртқа салуға мүмкіндік беретін орталыққа жеткізіледі. Жұмыртқадан шыққан личинкалар қыс бойы тоңазытқышта сақталады, бұл маусымдық жағдайды имитациялау үшін жасалады. Қысқы ұйқыдан кейін личинкалар қуыршаққа айналғанға дейін немесе жабайы табиғатқа қайтаруға жеткілікті үлкейгенге дейін тамақтандырылып, күтімге алынады. Жабайы популяцияға көмектесу үшін жүзеге асырылып жатқан басқа да шараларға жеке үй иелерінің шабындықтарды үнемі қырқуы және әсіресе АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметіне тиесілі жерлерді қалпына келтіру кіреді. Speyeria zerene-нің тіршілік ортасының ең маңызды бөлігі – көк құлпынай немесе Viola adunca; ол личинканың өмірінің бастапқы кезеңдерінде тамақ пен баспана ретінде қолданылады. Алайда, көк құлпынай да бөгетті түрлердің және шабындықтардағы бұталар мен ағаштардың өсуінің салдарынан қауіп төндіріледі. Көбелектерді өсіру бағдарламасын ұйымдастырған орталықтар көк құлпынайларды өсіруге арналған питомниктерді де құрды. Бұл питомниктер негізінен осы орталықтарда өсірілген личинкаларды тамақтандыру үшін пайдаланылады, бірақ кейбір құлпынайлар да қалпына келтіру участаларына тасымалданып отырғызылады.

Өмірлік цикл

Шпиерия зерененің өмірлік циклі қызғылт қоңыр түсті жұмыртқалардың жарылуымен басталады. Аналықтары көк қызғалдақтың (Viola adunca) құрғаған сабақтары мен қалдықтарына осы жұмыртқаларды салады. Көк түсті, арқасында тікенектері бар дернәсілдер көктемде пайда болады. Дернәсілдер алты даму сатысынан (инстар) өтеді және көк қызғалдақпен қоректенеді, одан кейін дернәсілге айналуға дайын болады, осы процесті де көк қызғалдақта жүзеге асырады. Құртша шамамен екі аптадай сонда қалады, содан кейін көбелекке айналады. Көбелектің өмір сүру ұзақтығы шамамен үш аптадай болады. Осы уақыт ішінде көбелектер жұптасып, тек нектармен қоректенеді. Содан кейін аналықтары жұмыртқа салады, ал өмірлік цикл қайта басталады.

Диета

Шпиерия зерене тіршілік ету барысында әр түрлі тамақтанады. Личинка көктемде пайда болған кезде оның азығы тек қана көк қызғалдақтың (Viola adunca) жапырақтарынан тұрады. Ересегі қуыршақтан шыққанда, тек гүлдердің нектарымен ғана қоректенеді. Ол негізгі қоректік көзі болып табылатын Астерацеялар тұқымдасына жататын өсімдіктермен қоректенеді, бірақ одан басқа бауырсақтардың тамақтанатын өсімдіктердің арасында қызылша, астер, жусан және мәңгі жасыл гүлдер де бар.