Кіріспе

Өлшем моделі

Политомиялық Раш моделі – дихотомиялық Раш моделінің жалпылауы болып табылады. Бұл модель, мақсаты элементтерге берілген жауаптар тізбектеп толық сандармен бағаланатын процесс арқылы бір қасиетті немесе қабілетті өлшеу болатын кез келген жағдайда қолданылуы мүмкін өлшем моделі. Мысалы, бұл модель Ликерт шкалаларын, бағалау шкалаларын және білім беру саласындағы бағалау сұрақтарын қолдануға қатысты, ондағы тізбектеп жоғарылаған толық сандар біліктілік немесе жетістік деңгейінің артуын көрсетуге бағытталған.

Негізгі мәліметтер

Политомиялық Раш моделі Андрих (1978) тарапынан, Раш (1961) және Андерсен (1977) жұмыстарынан кейін, Раш моделінің жалпы түрінің тиісті мүшелерін шегі мен дискриминация параметрлеріне жіктеу арқылы туындады. Модельді құру кезінде Андрих психометрияда Ликерт шкалаларын қолдануға, иллюстрациялық мақсаттар үшін де, модельді түсіндіруге көмектесу үшін де назар аударды. Модель кейде рейтингтік шкала моделі деп аталады, егер (i) элементтерде шектердің саны бірдей болса және (ii) кез келген шектік орналасу мен шектік орналасулардың орташа мәні арасындағы айырмашылық элементтер арасында тең немесе біркелкі болса. Дегенмен, бұл атау модельді жаңылыстыруы мүмкін, өйткені ол рейтингтік шкалалардан гөрі әлдеқайда кеңінен қолданылады. Модель кейде, әсіресе білім беру контекстінде қолданылғанда, ішінара несие моделі деп те аталады. Ішінара несие моделі (Мастерс, 1982) бірдей алгебралық формаға ие, бірақ кейінірек басқа бастапқы нүктеден туындады және сәл өзгеше түсіндіріледі. Ішінара несие моделі әртүрлі элементтер үшін әртүрлі шектерге де мүмкіндік береді. Модельдің бұл атауы жиі қолданылса да, Андрих (2005) Мастерс тәсілінің элементтерімен байланысты проблемаларды егжей-тегжейлі талдайды, олар модельге сәйкес келетін жауап беру процесінің түріне және шектік орналасулардың бағалауларының ретсіздігіне қатысты эмпирикалық жағдайларға қатысты. Бұл мәселелер модельді кеңейтуде талқыланады. Модель – бұл жалпы ықтималдық өлшеу моделі, ол Раш модельдерін анықтайтын ерекше қасиетті сақтай отырып, реттік бүтін сандық ұпайларды пайдаланудың теориялық негізін ұсынады: атап айтқанда, жалпы шикі ұпайлар модельдердің параметрлері үшін жеткілікті статистика болып табылады. Бұл қасиетті кеңейту үшін Раш моделіне қатысты негізгі мақаланы қараңыз. Бұл қасиетті сақтаумен қатар, модель жауап категориялары жасырын атрибут немесе қасиеттің өсу деңгейлерін көрсетеді, сондықтан олар реттелген деген гипотезаны қатаң эмпирикалық түрде тексеруге мүмкіндік береді. Модельдің осы гипотезаны тексеруге негіз болуының себебі – шектік орналасулардың күтілген ретін көрсетпеуі эмпирикалық тұрғыдан мүмкін. Дихотомиялық деректер үшін Раш моделінің осы жалпы түрінде элемент бойынша ұпай жеке тұлғадан асып кеткен жасырын қасиеттің шектік орналасуларының саны ретінде анықталады. Бұл өлшеу процесі осындай санауды сөздік мағынада талап етеді дегенді білдірмейді; керісінше, жасырын континумдағы шектік орналасулар әдетте жауап деректерінің матрицасынан шартты максималды ықтималдық бағалауы сияқты бағалау процесі арқылы шығарылады. Жалпы, өлшеу процесінің орталық ерекшелігі – адамдардың бір-бірімен шектес немесе іргелес орналасқан реттелген санаттардың біріне жіктелуі. Белгілі бір тәжірибелік контексте қолданылатын жауап форматы осы мақсатқа бірнеше жолмен жетуі мүмкін. Мысалы, жауап берушілер өздерінің мәлімдемеге келісім деңгейін ең жақсы көрсететін санатты таңдауы мүмкін (мысалы, «қатты келісемін»), сарапшылар адамдарды нақты анықталған критерийлерге сәйкес санаттарға жіктеуі мүмкін немесе адам физикалық стимулды салыстырмалы стимулдар жиынтығымен ұқсас деп санауы мүмкін. Политомиялық Раш моделі тек екі санатқа жіктелетін жауаптар кезде дихотомиялық деректер моделіне маманданады. Бұл ерекше жағдайда элементтің қиындығы мен (бірлік) шегі бірдей болады. Келесі бөлімде шектік орналасу тұжырымы егжей-тегжейлі қарастырылады.

Қолдану

Берілген эмпирикалық жағдайда қолданылатын модель математикалық гипотеза ретінде қарастырылуы мүмкін, онда берілген нәтижеге жету ықтималдығы осы адам және сұрақ параметрлерінің ықтималдық функциясы болып табылады. Адам орналасқан жерінің функциясы ретінде берілген санаттың ықтималдығын көрсететін график – Категориялық Ықтималдық қисығы (CPC) деп аталады. 1-суретте 0-ден 4-ке дейін бағаланатын бес санатқа ие сұрақтың CPC мысалы көрсетілген. Берілген шек континуумды оның орналасқан жерінен жоғары және төменгі аймақтарға бөледі. Шек, жасырын континуумдағы адамның жақын санаттарға жіктелуінің бірдей ықтималдығы бар орынға сәйкес келеді, демек, екі тікелей баллдың біреуін алуға. i сұрағының бірінші шегі – континуумдағы адам 0 немесе 1 балл алуының бірдей ықтималдығы бар орын, екінші шегі – адам 1 және 2 балл алуының бірдей ықтималдығы бар орын, және т.б. 1-суретте көрсетілген мысалда шек орналасулары тиісінше -1,5, -0,5, 0,5 және 1,5 болып табылады. Жауап берушілер әртүрлі жолдармен балл жинауы мүмкін. Мысалы, Ликерт шкаласы қолданылған жағдайда, «Қабылдамаймын» 0, «Келіспеймін» 1, «Келісемін» 2, «Толығымен келісемін» 3 ретінде бағалануы мүмкін. Білім беру психологиясында бағалау кезінде, жоғары сандық балл нақты критерийлер немесе сипаттамалар бойынша берілуі мүмкін, олар оқу түсінігі сияқты белгілі бір саланың жетістіктерінің өсуін көрсетеді. Ортақ және маңызды ерекшелік – қандай да бір процесс әрбір адамды бағалау элементін құрайтын реттелген санаттардың біріне жіктеуді қамтамасыз етуі керек.