Кіріспе

Груа шайқасы (ɡʁwa, g'rwah) – 1795 жылдың 23 маусымында Бретаньнің Бискай жағалауындағы Груа аралының жанында өткен ірі теңіз шайқасы. Бұл шайқаста Ұлыбританияның Канал флоты мен Францияның Атлантика флотының бөлімдері қатысты, олар аймақта жеке миссияларды орындап жүрген. Ұлыбритания флотын адмирал лорд Бридпорт басқарды, ол француз роялистерін Қиберонға шабуыл жасау үшін тасымалдаған конвойды қорғап отырды, ал француз вице-адмиралы Вильяре де Жуайез бір апта бұрын британдық эскадрильядан француз конвойын құтқару үшін шыққан. Француз флоты 17 маусымда Корнуоллистің шегінісі деп белгілі шайқаста британдық эскадрильяны кері қайтарды және 22 маусымда Бридпорттың 14 желілік кемесі пайда болғанда Брест портына қайтуға тырысты. Вильяре, Ұлыбритания флотының өзінің 12 желілік кемесін жоятынына сеніп, өз күштеріне Груа аралының жағалауындағы қорғалған аймаққа шегінуге бұйрық берді. Оның бірнеше кемесі тым баяу болды, артта қалды, сондықтан 23 маусым таңында француз флотының ең арттағы кемелерін британдық авангард ұстап алып, бірінен соң бірін қайта қарап, шайқасқа түсірді. Вильяре шешімді түрде артқы сақшылыққа қарсы шайқас жүргізсе де, үш француз кемесі түтінге алынды, олардың барлығы ауыр жарақат алды, ал француз флотының қалған бөлігі жағалау бойында шашырап кетті. Олар осы жағдайда британдық шабуылға өте осал болды, бірақ бірнеше сағаттық шайқастан кейін, кемелері тасты жағалауда қирауы мүмкін деген алаңдаумен Бридпорт шайқасты тоқтатты және Вильяреге жағалауда қайта топтасуға және Лориенге шегінуге рұхсат берді. Шайқаста Ұлыбритания жеңіске жетсе де, Бридпорттың жылдам шегінуі сынға ұшырады. Ұлыбритания тарихшылары кейіннен француз Атлантика флотын жоюдың бірегей мүмкіндігі қалып қойғанын атап өтті. Бір айдан кейін Қиберондағы шабуыл апатқа ұшырады, бірақ Бридпорт қыркүйекке дейін аймақта теңізде қалды. Француз флоты керісінше, Лориан портында тамақ азығы таусылып, Вильяре кемелерінің көптеген экипаждарын босатуға мәжбүр болды. Нәтижесінде, көптеген кемелер тек қысқа ғана Брестке оралды және осылайша жылдың қалған бөлігінде француз жағалауына Ұлыбританияның бақылауына қауіп төндіре алмады. Шайқастан кейін бірнеше француз капитантары соғыс трибуналына тартылды, екеуі бұйрыққа бағынбағаны үшін флоттан шығарылды.

Өмірбаян

Француз революциялық соғыстарының алғашқы екі жылында, негізінен Брест портында орналасқан француз Атлантика флоты бірқатар кері кетулерге ұшырады. Француз революциясынан кейін Франциядағы шиеленіскен атмосфера флотқа әсер етті, ол 1793 жылдың қыркүйегінде бүлік көтеріп, содан кейін республикаға қарсы күдіктілерді тазалауға ұшырады, нәтижесінде көптеген тәжірибелі командирлер қаза тапты немесе түрмеге қамалды. 1794 жылдың мамырында француз флоты АҚШ-тан келіп жатқан астық конвойын қорғау үшін Атлантикаға шықты және Ұлы маусымның бірінші шайқасында британдық Канал флотының шабуылына ұшырады, жеті кемесін жоғалтты, бірақ конвой сақталды. 1794–1795 жылдардың қысында тағы бес француз кемесі Атлантиканың қысқы дауылды маусымының ортасындағы апатты іс-қимыл кезінде жоғалып кетті. 1795 жылдың көктеміне қарай британдық Канал флоты басымдыққа ие болды және Бресттегі француз флотына қашықтан блокада салды. 1795 жылдың мамырында, қысқы зардаптардың көп бөлігі жөнделгеннен кейін, француз командирі Вице-адмирал Вильяр де Жуайез контр-адмирал Жан Гаспар Венс басқаратын үш желілік кемеден және бірнеше фрегаттан тұратын эскадрильяны Бордоға, шарап пен бренді тасымалдайтын сауда кемелерінің конвойын Брестке сүйемелдеуге бұйрық берді. 8 маусымда Венс конвойы Бреттонның оңтүстік жағалауындағы Бель-Иль бекітілген аралын өтегенде, оларды Вице-адмирал Уильям Корнуоллис басқаратын бес желілік кемеден және екі фрегаттан тұратын британдық шайқас эскадрильясы анықтады. Венс өзінің саны аз кемелеріне Бель-Ильдің батареяларының қорғанысына тығылуға бұйрық берді, ал қысқаша шайқастан кейін Корнуоллис сегіз жаулап алынған сауда кемесімен күштерін кері тартты. Корнуоллис өзінің жүлделерін Каналдың аузына дейін алып бара жатқанда, Венс Бель-Ильден шығып, 15 маусымда Атлантика флотының негізгі күштері оны құтқару үшін кетіп қалғанын анықтады, бұл миссияны үкімет флот офицерлерінің қарсылығына қарамастан тапсырды. 16 маусым күні таңында Корнуоллис аймаққа оралды, Венсті іздеді, бірақ оның орнына Вильяр де Жуайезді тапты. Бұл жолы Корнуоллис француз флотымен ашық суға қарай шегінуге мәжбүр болды. Корнуоллис эскадрильясының екі кемесінің нашар жүзілуіне байланысты қиындыққа тап болды, ал 17 маусым күні таңында француз кемелері оның артқы қанатына от ашуға жетті. Күн бойы француздық алғы шеп британдық HMS Mars кемесіне қашықтан, бірақ үнемі атыс жүргізді, нәтижесінде кеме артта қалуға басталды. Марсты қорғау үшін Корнуоллис өзінің 100 зеңбіректі HMS Royal Sovereign флагмандық кемесін британдық эскадрилья мен француз күштерінің арасына қойды, оның үлкен жақтан атуы француздарды кері тартты. Сонымен қатар, Корнуоллис фрегат HMS Phaeton-ға эскадрильясының алдында британдық флоттың жақын арада келетіні туралы жалған сигналдарды беруді бұйырды. Бұл сигналдар, солтүстікте белгісіз желкендердің кездейсоқ пайда болуымен бірігіп, Вильяретті соншалықты алаңдатты, ол 18:40-да ізденуді тоқтатып, француз жағалауына қайтып келді, бұл Корнуоллиске ешқандай оқиғасыз Ұлыбританияға оралуға мүмкіндік берді. Бұл шайқас кейін Корнуоллистің шегінуі деп аталды. Вильярет пен Корнуоллис екеуі де британдық Канал флоты теңізде екенін білмеді, ол 12 маусымда Спитхедтен 14 желілік кемемен және Адмирал Александр Худтың басшылығындағы 11 кіші кемемен шықты. Бридпортқа француз роялистерінің әскерін Киберонға жеткізіп, Бриттанияда қарсы революцияны тудыру мақсатымен коммодор сэр Джон Борлаз Уоррен басқаратын көлік конвойының қауіпсіздігін қамтамасыз ету тапсырылды. Бұл күшке қосымша үш желілік кеме, алты фрегат және 2500 француз роялистерін тасымалдаған 50-ден астам көлік кірді. Англия арнасы арқылы және Ушант мүйісін айналып өту жеті күнге созылды, біріктірілген флот пен экспедициялық күш 19 маусымда Бель-Ильге жетті. Бридпорт Уорренге конвойын Киберонға алып баруды бұйырды, ал Канал флотының негізгі бөлігі француз Атлантика флотының кез келген шабуылын тосқауылдау үшін теңізге қарай тұрды, Бридпорт Брестен оңтүстікке қарай жылжиды деп болжады. Британдық адмирал білмейтін нәрсе - француз флоты бір апта бұрын ғана емес, әлі де теңізде болды. Вильяре кемелерін 18 маусымда қатты дауыл оңтүстікке қарай соқтырып, Бель-Ильдің жағалауында тығылуға мәжбүр етті.

Вильяреттің бас сауғалау орны

Бұл Уорреннің кемелерінің бірі, фрегат HMS Аретуза, француздарды алғаш рет Вилларет өзінің флотын қорғалған аңгардан алып шыққанда байқады. Аретузадағы қарауылдар француз флотын дұрыс санамады, 16 желілік кеме мен он фрегатты анықтады; Уоррен дереу Бридпортқа хабар жіберіп, өзінің конвойына француздардан қашықтауға бұйрық берді. Вилларет Уорреннің күштерін қумай қойды: ол оның нақты күшін дұрыс бағаламаған болуы мүмкін, сондай-ақ оның кемелері Брестен бір апта бұрын асығыс шығу кезінде 15 күнге ғана жететін азық-түлікпен қамтылған еді. 20 маусым күні таңертең Уорреннің күштері Бридпорттың флотын оңтүстік-шығыста көрді, адмирал Уорренге өзінің үш желілік кемесін бөліп, Бридпорттың флотын нығайтуға және француз күштеріне қарсы тұруға бұйырды. Осы күшейткіштерді күтпей, Бридпорт желге қарсы жағалауға қарай қайта жүзіп, Киберон экспедициясы мен Виллареттің кемелерінің арасына флотын орналастыруға тырысты. Қиын жағдай туғызған оңтүстік-шығыс желдері екі флоттың да қимылын қиындатты, және 22 маусымда сағат 03:30-да ғана Бридпорттың барлау фрегаттары HMS Nymphe және HMS Astrea-дағы қарауылдар француздарды оңтүстік-шығысқа қарай алыстан байқады. Уорреннің кемелері әлі қосылмаған үлкен британдық флотты көрген Вилларет өзінің флотына құрлыққа қарай бұрылуға бұйырды, ал Бридпорт француз адмиралы шайқасқа түсуге ниеттенбейтінін көріп, оның соңынан ерді. Бридпорт 100 зеңбірекке ие бірінші деңгейдегі флагмандық HMS Royal George кемесімен және флоттың қалған бөлігімен бірге, соның ішінде тағы 100 зеңбірекке ие HMS Queen Charlotte және жеті 98 зеңбірекке ие екінші деңгейдегі кемелермен жүрді. Күн бойы қуғын-сүргін жалғасты: сағат 12:00-де француз флоты шамамен алыста болды, ал түстен кейін британдық кемелер қарсыластарына ақырындап жете бастады, екі тараптың да қимылы ұзаққа созылған тыныш ауа райымен шектелді. "Александре" 1794 жылдың қарашасына дейін британдық кеме болып келген, сол кезде француз эскадрильясымен болған қақтығыста тұтқынға алынып, кеме қатты зақымданған еді. Кеме нашар жүзіп, Гиллеметтің нашар басқаруымен жағдайы одан да нашарлаған, ол Виллареттің шайқас желісін жылдам құру туралы бұйрығын орындамады. Күтпегендей, Бридпорттың жетекші кемесі "Королева Шарлотта" болды, капитан сэр Эндрю Снейп Дугластың сақтықпен жоспарланған жүзінің арқасында бірінші деңгейдегі кеме үшін ерекше жылдамдыққа ие болды. Дугластың тікелей артында капитан Ричард Гриндалл "Қарсы келмейтін" кемесінде, ал "Орион", "Колос", "Санс Парель" және "Расселл" кемелері көшбасшылардан аз ғана қашықтықта, ал флоттың қалған бөлігі артта қалды.

23 маусым

Александрдың оқшаулану қаупі туғандықтан, Вильярре фрегат «Регенерацияны» сағат 05:00-де ағаш кемені сүйреп алу үшін жіберді. Шамамен бір сағаттан кейін Дуглас «Шарлотта патшайымын» қақпаға алып келді, Гиллемет үш палубалы қарсыласына қатысты ізденушілерді атып жіберді. Дуглас өз қасқырларын жаулап, біртіндеп негізгі батареясын қашықтыққа әкеліп, оған капитан сэр Джеймс Саумарез «Орионда» қосылды, ол сағат 06:00-ден кейін от ашты. Фрегат капитаны өз кемесінің осындай екі қарсыласқа қарсы күшсіз екенін білгеннен кейін, сүйрегішті тастап, француз флотына қосылу үшін алға жылдамдады. Вильярре күштері тағы да бөлінді: «Формидабель» капитаны Чарльз Линоа Александрға қарағанда сәл алда, ал Вильярре 120 зеңбіректі флагманы «Халықпен» «Формидабельдің» алдында болды. Француз адмиралымен бірге «Редутабль», «Муциус», «Уаттиньес», «Тигр» және Венстің флагманы «Нестор» болды, ал флоттың қалған бөлігі алға жылжыды және қазір едәуір алға жылжыды. 06:15-те «Шарлотта патшайымы» Александрды басып өтіп, «Формидабельге» оқ атуды бастады, Линоа оның әлдеқайда үлкен қарсыласына қарсы он бес минут бойы отпен жауап берді, содан кейін корпус палубасында өрт шықты. Француз экипажы оны сөндіруге асыққанда, контр-адмирал лорд Хью Сеймурдың флагманы «Санс Парель» кемеге жетіп, өтетін кезінде кең жағадан оқ атып, «Формидабельдің» жылдамдығын жоғалтып, француздың негізгі тобынан артқа қарай құлдырауына себеп болды. «Шарлотта патшайымынан» атылған оқтар Линоаның кемесін қиратуға жеткізді, тораптар жыртылып, 717 адамдық экипаждың 320-дан астамы қаза тапты немесе жараланды. «Санс Парель» кеменің алдынан өтіп бара жатқанда «Формидабельдің» мизз масты құлап түсіп, Линоа британдық флоттың қалған бөлігінің тез жақындап келе жатқанын көріп, өз түстерін түсіріп берілді. «Санс Парель» мен «Шарлотта патшайымы» «Формидабельмен» шайқасқанда, «Колосс» және «Рассел», сондай-ақ екінші дәрежелі «Лондон» және «Королева» HMS қосылып, француз орталығына қарай жылжыды, онда Вильярре кемелері оларды күтіп тұрды, француз адмиралы британдық шабуылға қарсы тұру үшін кемелерін шайқас желісіне жинауға бірнеше рет тырысты, бірақ сәттіліксіз болды. 07:00-де төрт британдық кеме мен алты француз шатасып, алысып, француз авангарды тоқтаусыз шығысқа қарай жылжи берді, ал британдық флоттың баяу бөлігі жеңіл желде жылдамдыққа көтерілуге тырысты. Тіпті кемесі кері шегінген кезде де Дуглас француздарды ұзақ қашықтықтан шабуылдауды жалғастырды, зеңбіректерді «Халыққа» және «Тигрге» бұрып, капитан Жак Беду бастаған «Тигрге» шабуыл жасаған «Санс Парель» қосылды және оны француз құрамасынан қатты зақымданумен шығарып салды. Вильярре тағы да «Тигрді» қолдауға күш жинауға тырысты және тіпті қашып бара жатқан кемелерінің алдында фрегатын орналастырып, олардың шегінуін тоқтатып, өз маневрлерін еліктеуге мәжбүрлеуге тырысты, бірақ нәтижесіз болды: «Егер Жан Николас Топсент командалықты қабылдамаса және соқтығысуды болдырмаса, олар менің денемнен өтіп кетер еді», - деп жазды ол өзінің есебінде. «Тигр» саптан шығып кеткен кезде «Королева» мен «Лондон» оқшауланған кемеге шабуылға қосылды, ал Беду басымдыққа қарамастан берілуге мәжбүр болды. Француз кемесі қатты зақымдалды, бортында 2 метрге дейін су болды, мачталары мен тораптары қатты жыртылды және Бедудың ішінде үш рет жараланған 130-дан астам адам қаза тапты немесе жараланды. 07:57-де Бридпорттың «Royal George» кемесі шайқасқа жетті, Дуглас кемеге қарсы жаңадан шабуыл жасауды күтіп, кемесінің артынан түсті, «Шарлотта патшайымының» экипажы кемені қайтадан бақылауға алу үшін жедел жөндеу жұмыстарын жүргізді. 08:15-те Бридпорт флагманнан алда тұрған британдық кеме – капитан Джон Монктонның командасы астындағы «Колосс» кемесіне флотқа қайта оралуға белгі берді. Ол бұйрықты Сеймурға «Санс Парельде» қайталады, ол кері қайтқан халықпен шайқаста өте алға шықты, Бридпорт содан кейін қууда алға шықты, қатты зақымдалған «Халықты» Груадан батысқа қарай ұстап, француз флагманына және «Тигрге» бір-бір жақтан оқ атып, Бридпорттың бұрыннан берілгенін білмеген. 08:37-де Бридпорт Груа мен Лайта өзені арасында шашыраған француз флотының қалған бөлігін елемей, оңтүстік-батысқа бұрылды, содан кейін британдық флот соңынан ерді.

Салдары

Бридпорт Александр, Формидабл және Тигрді HMS Принс, HMS Барфлер және HMS Принс Джорджтармен сүйретіп алуды бұйырды. Бридпорт Виллареттің экспедициялық күшті мазалауына жол бермеу үшін Кибероннан тыс қалды, 20 қыркүйекте Ұлыбританияға оралды, бірақ Бретон жағалауындағы блокадалық флоттың басым бөлігін контр-адмирал Генри Харвиге қалдырды. 68 жастағы Бридпорт қазан айында Адмиралтействоның бірінші лорды граф Спенсермен туындаған даудан кейін зейнеткерлікке жіберілді, бірақ 1796 жылы қайтадан қызметке кіріп, 1800 жылға дейін Канал флотының басшысы болып қызмет етті. Осы уақытта Вилларет шашырап кеткен кемелерін жинап, "Прозерпина" фрегатындағы аға офицерлерінің кеңесін шақырып, олардың келесі қадамдарын талқылады. Француз адмиралы Бридпорттың уақытша шегінгенін және жақын арада шайқасты жалғастыру үшін оралатынын сендірді. Сондықтан ол Бретон жағалауында күшті қорғаныс позициясын алып, Бридпорттың шабуылын күтуді ұсынды. Бұл жоспарға контр-адмиралдар Кергелен мен Этьен Эсташ Брюи қарсылық білдірді, олар мұндай жағдайда британдықтар ауа райын пайдаланып, француздарды қалаған кезде бомбалап, өртке шабуылдай алатынын мәлімдеді. Олардың кеңесімен Вилларет Брестке қайтудан бұрын жақын маңдағы Лориент портында флотты қорғауға және жөндеуге шешім қабылдады. Бірақ ол жеткілікті азық-түліксіз жүзіп кеткендіктен, Лориент мұндай үлкен флотты қабылдауға дайын болмады және Вилларет теңізшілердің көпшілігін босатуға мәжбүр болды, себебі оларды тамақтандыра алмады. Тек желтоқсан айында және қысқы дауыл кезінде кемелердің бір бөлігі Брестке дейін жағалау бойымен тыныш жүзе алды, ал қалғандары оңтүстікке қарай Рошфортқа жіберілді. Француздардың шығыны ауыр болды, бірақ ол тұтқынға алынған кемелердегі мәліметтерден басқа хабарланбады, онда 670 адам қаза тауып, жараланған. Шайқастан кейін Вилларет өзінің бірқатар офицерлерінің мінез-құлқына наразылық білдіретін хат жазды: «Білімсіздік пе, қабілетсіздік пе, әлде бағынбаушылық пе, қайталанған сигналдарға қарамастан, порт арқылы жіберілген бұйрықтарға қарамастан, ештеңе жасалмады. Біздің оқтарымыз суға түсті, патриотизмнің өзі кемеге басшылық ете алмайды». Бірнеше француз капитантары сотқа тартылды: Зеленің Жан Магнак, бұрын Корнуоллистің шегінуіне байланысты айыпталған, Фугудың капитаны Джио Лабриер сияқты, теңіз флотынан босатылды. Мукиустың капитаны Ларрегуй Тигрге жеткілікті қолдау көрсетпегені үшін айыпталды, ал тағы үш капитан сотталды, бірақ ақталды. Өткен жылғы Ұлы маусымдағы шайқастағыдай, Гройстағы британдық жеңіске арналған сыйлықтар тең бөлінбеді. Бридпорттың Адмиралтействоға жіберген хабарламасы қысқа және егжей-тегжейлі болмады; мақталған жалғыз офицер Бридпорттың өзінің флаг-капитаны Уильям Домет болды, оның кемесі тек соңғы кезеңдерде ғана шайқасқа қосылды. Ахуалды Ұлыбритания Парламенті нашарлатты, ол шайқас үшін алғыс білдірді, бірақ Бридпорт, лорд Хью Сеймур және вице-адмирал сэр Алан Гарднерді ғана атады. Бұл шайқасқа қатысқан көптеген капитанды ғана емес, сонымен қатар Гарднердің кемесіне қарағанда әлдеқайда көп қатысқан лондондық вице-адмирал Джон Колпойсты да алып тастады. Тигр өзінің французша атын сақтады, ал Формидабл, корольдік флотта осы атпен кеме болғандықтан, HMS Belleisle аталды, шайқастан кейін Груа және Белль аралдары арасындағы шатасудан туындаған болуы мүмкін. Belleisle ұзақ және табысты мансапқа ие болды, 1805 жылы капитан Уильям Харгудтың басшылығымен Трафальгар шайқасында шайқасты. Мақтау қағаздарын бөлуден гөрі, Бридпорттың француз флотының қалған бөлігі қол жетімді болған кезде шайқастан бас тарту туралы шешімі туралы пікірталас болды. Британдық адмирал өзінің ресми хабарламасында: «Егер жау құрлықпен қорғалмаған және қорғалмаған болса, меніңше, барлық шайқас желісінің кемелері алынып немесе жойылған болар еді» деп жазды. «Кемелер соққы берген кезде британдық эскадрилья кейбір батареяларға жақын [Гройста], және мықты әскери порттың [Лориент] алдында болды. Оның Киберон экспедициялық конвойына деген қамқорлығы оның қорғауын өзінің басты міндеті деп санағанын көрсетеді. Бірақ француз адмиралы Кергеленнің пікірінше: «Егер [ағылшындар] жақсы маневр жасаған болса, олар барлық кемелерімізді алып немесе жағада қиратып жіберуі мүмкін еді».