Кіріспе

Ежелгі Мысырдың 3-ші династиясының фараоны Хаба патшасы ежелгі Мысырдың тарихи тұлғасы ретінде бағалау қиын. Оның есімі тас ыдыстар мен саз мөрлердің іздері арқылы археологиялық тұрғыдан жақсы белгілі. Хабаның билеу мерзімі 3-ші династияға қатысты деп нақты айтуға болады. Рамесидтік патшалар тізімдеріндегі қайшылықтар мен замандас, салтанатты жазулардың жетіспеуі салдарынан, оның династия ішіндегі нақты орны әлі де даулы болып тұр. Завьет эль-Ариан, Иераконполис және Элефантина қазбаларында табылған. Көптеген саз мөрлер қазіргі Элефантинада қазылып алынды, және олардың бір бөлігі Элефантина мұражайының бағында болуы мүмкін. Бұл мөрлердегі жазулар тас ыдыстардағыдан көп, бірақ мөрлердің көпшілігі кішкентай сынықтар түрінде сақталған және олардың беттері жылдар өте қаттылаған.

Патшалық атауы

Хаба тек Серех және Алтын Горус есімімен ғана белгілі. Оның Нисут-Бити атағы мен Небти аты белгісіз. Снефрудан бастап Алтын Горус есімі, патша қанша уақыт билік еткеніне қарамастан, кез келген билеуші патшаның тұрақты патшалық титулына айналды. Хабаның Алтын Горус есімі бірнеше мөр басылған нұсқаларында кездеседі, бірақ оның дұрыс оқылуы мен аудармасы даулы. Питер Каплони оны Нюб ирет немесе Нюб ирет джедеф деп түсіндіреді, бірақ джедеф сөздері есімнің ажырамас бөлігі ме, әлде қосымша құрметті атақ па, ол нақты емес. Томас Шнайдер мен Юрген фон Беккерат, керісінше, Хабаның Алтын Горусын "алтын соқыр" дегенді білдіретін Нетжер нуб деп қарастырады. Хабаның алтын есімі – патшалық алтын есімнің инфинитивтік формасын көрсететін алғашқы есім. Мысырлық ғалым Иорверт Эйдон Стивен Эдвардс, мысалы, Хабаны Рамесид карточкасындағы Тети есімімен сәйкестендіреді. Ал египтологтар Вольфганг Хельк пен Айдан Додсон Хаба Рамесид атаулары Седжес пен Худжефа II-ге ұқсас болуы мүмкін екенін ұсынады. Екі "аты" да, шын мәнінде, Рамесид жазушылары патшалар тізімін құрастырған кезде оқылмай қалған патшалық атақтың псевдонимдері. Бұл тек қысқа уақыт билік еткен патшаға сай келер еді. Турин каноны Худжефа II-нің билігі 6 жылға созылғанын көрсетеді.

Манетонның патшалар тізімімен сәйкестендіру

Сондай-ақ, ежелгі тарихшы Манетон Хабаны қандай грекшеленген есіммен тізімдегені белгісіз. Ол тізімдегі Месохрис немесе Сойфис болған болуы мүмкін.

Хронологиясы

Рамесид патшалары тізімдеріндегі қайшылықтар мен замандас, тойлық жазбалардың жетіспеуі салдарынан Хабаның нақты хронологиялық орны әлі де даулы болып тұр. Бірақ, Суелимнің теориясы кеңінен қолдау таппаған.

Ұзақтығы

Хабаның билік ету мерзімі де белгісіз. Егер ол Рамессид жазуларындағы Седжес ("аталмаған" мағынасында) және Худжефа ("сызылған" мағынасында) аттарымен сәйкес келсе, Турин канонында көрсетілгендей, ол алты жыл билік еткен болуы мүмкін. Егер Хаба Хуни патшасымен бір болса, онда ол 24 жыл билік еткен болуы мүмкін.

Оқиғалар

Қазіргі археологиялық жағдай Хабаның билігін толық бағалауға мүмкіндік бермейді. Элефантинадағы мөр іздері осы аралдың Хаба тұсындағы маңызды сапар шегу орны болғанын көрсетеді. Жазбалар мөрлердің және оларға тиесілі ыдыстардың Тинис аймағынан келгенін, ал оларды Элефантина әкімі тіркегенін анықтайды. Басқа мөрлерде Бастет қасиеттісінің бейнесі бейнеленген. Иераконполистің мөрі жергілікті Гор қасиетханасының ерте династиялық қираған қалдықтарында табылды. Онда құдайдың бейнесінің іздері бар, мүмкін Аш құдайы. Сонымен қатар, Хаба аталған мастабада жерленген болуы мүмкін, ол пирамидадан шамамен солтүстікке қарай орналасқан. Шындығында, мастабаны қазу барысында Хорус атымен жазылған бірнеше тас тостағандар және Хабаның екі мөр сынығы табылды. Бұл, әдетте Хабаның пирамиданың иесі болғанын көрсететін дәлел ретінде қарастырылса да, мастаба Хабаның қабірі болса, ал пирамида басқа, әлі белгісіз патшаға тиесілі болуы мүмкін. Мастаба саз кірпіштен салынған, сыртқы қабырғасы нишалы, және ішінде ешқандай қабірлік сәулет элементтері жоқ екі үлкен бөлмеден ғибарат. Осы себепті, Набил Суелим сияқты египтологтар Мастаба Z500 қабатты пирамиданың жерлеу кешеніне жататын аза тұту ғибадатханасы болған деп санайды. Құрылыстың Хаба билігі тұсына жатқызылуы көптеген диорит және доломит ыдыстар мен патша Хабаның серехы бар саз мөр сынықтарына негізделген.

Кесна қабірі

2010 жылы Нил өзенінің дельтасында орналасқан Монуфия губернаторлығындағы Кесна археологиялық қазбалары барысында белгісіз балшық кірпіштен салынған мастаба табылды. Мастабаның бұрынғы ұзындығы 14 метр, ені 6 метр болған. Оның ішкі құрылысында 3 метр енді дәліз-ғибадатханасы бар, ол үш архитектуралық бөлікке бөлінген: бірінші (солтүстік) бөлігі қираған тас-топырақпен толтырылған, екінші (орталық) бөлігінде жерлеу камерасы ретінде қос бөлме орналасқан, ал үшінші (оңтүстік) бөлігінің ортасында жерлеу шахтасы бар. 2014 жылы оның ішінде патшаның есімі жазылған кішкентай балшық мөрдің сынығы табылды. Дегенмен, қабірдің нақты иесі әлі белгісіз, археологиялық қазба жұмыстары жалғасуда.