Кіріспе

"Соңғы мақала" (1988) – Гарри Тертлдоувтың тарихқа қатысты баламалы қысқа әңгімесі. Әңгімеде британдық Үндістанға неміс шапқыны және нацистік оккупациялық биліктің Махатма Ганди мен оның жақтастарының зорлықсыз қарсылығы мен бейбітшілігіне деген реакциясы суреттеледі. Бұл әңгіме кейіннен 1990 жылы Тертлдоувтың "Kaleidoscope" әңгімелер жинағында, 2001 жылы "XX ғасырдың ең жақсы әскери ғылыми фантастикасы" атты антологияда және 2021 жылы Тертлдоувтың "Гарри Тертлдоувтың ең жақсы әңгімелері" жинағында қайта басылды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Германияның Екінші дүниежүзілік соғыстағы табысы 1947 жылы Британдық Раджға шабуыл жасауға әкелді, нәтижесінде Британдық Үндістан армиясы қатты жеңіліске ұшырады. Тақтың билігінен тәуелсіздік алу үшін күресудің орнына, Ганди мен оның досы Джавахарлал Неру британдықтарға қарсы қолданылған тәсілдерді пайдаланып, нацистік оккупацияға қарсы тұруға мәжбүр болады. Нехру нацистік идеологияның негізгі тұрғысынан аморальды екенін түсінгенмен, Ганди оларды әлі де көндіруге болады деп ойлайды, Польшадан Үндістанға қашып келген австриялық еврей Симон Визентальдің ескертуін елемейді. Бірақ, фельдмаршал Уолтер Модель басқаратын нацистер Гандидің стратегиясына мүлдем құлақ аспайды. Олар өздерін жоғары тұрған нәсіл деп санайды және зорлық-зомбылықсыз қарсылық көрсеткендерді (тіпті белгілі бір нәсілге жататын болса, қарсылық көрсетпегендерді де) өлтіруде ешқандай моральдық шектеулерді мойындамайды. Соңында, қозғалыс нацизмнің қатыгездігіне тойтарыс бере алмағандықтан күйрейді.

Тақырыптар

Ганди нацистер мен британ империалистерінің моральдық теңдестігін қабылдап, керісінше хабарларды ойсыздықпен жоққа шығарады; оқиға бұл Гандидің моральдық және этикалық тұжырымдамаларының барлық адамдар тобы үшін ортақ емес екенін қабылдауға деген тартыншақтығынан туындаған қателік екенін анық көрсетеді. Адалдық – күшті, бірақ аморальды күш ретінде зерттеледі. Ганди пассивті қарсылыққа қатысты ұстанымдарына адал, олар жағдайға қаншалықты сай келмесе де, немесе олар сөзсіз зорлыққа алып келсе де; үндістер Гандиге адал, ал кейбіреулері оның жолында шейіт болады; Модель өзінің шеніне және ұлтына адал; британдықтар ізгілік пен мейірімділік идеяларына адал және оларды соғыс арқылы соңғы деміне дейін қорғайды. Оқиға Гандидің, кейіннен Мартин Лютер Кингтің зорлықсыз қозғалысының осалдығын көрсетеді, оның табысы жаудың санасына ақылмен үндеуге байланысты – яғни, зұлымдықтағы адамды ұялуға және өкінуге мәжбүр етуге, содан кейін ол мойынсұнуы керек. Бұл британ империализміне немесе американдық институционалды расизмге қарсы тиімді стратегия болды, себебі қанау ұғымы осы елдердің құндылықтарымен қайшы келеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, барлық азаматтар үшін еркіндік, әділдік және теңдік идеалдары британдық және американдық саяси жүйенің негізінде жатыр, және бәлкім, одан да маңыздысы, халықтың діні мен ұлттық өзіндігінде. Оқиға толерантты бәсекелес, мысалы британдықтарға қарсы тұру мен аяусыз жауға қарсы тұру арасындағы стратегиялық айырмашылықты зерттейді, сондай-ақ нацизм сияқты зұлым күштерге, мысалы Варшава геттосының көтерілісіне қарсы зорлық көрсетудің, бейбітшілдікке қарсы тұрудан гөрі табысқа жететінін ұсынады. Дегенмен, зорлық табысқа кепілдік бермейді; Варшава көтерілісі сәтсіз аяқталды. Фельдмаршал Модель нацистік империяны ерте христиандарға қарсы күрескен Рим империясымен салыстырып, Римнің құлауына оның өзіне зиян келтіруге тырысқан күшке төзімділік танытуы себеп болғанын айтады. Оқиға Модельді қанқұмар жабайы ретінде сипаттамайды; керісінше, ол өз жұмысын кәсіби түрде атқаратын адам ғана. Turtledove Варшава геттосындағы қырғынға жауапты СС офицері Юрген Строптың кейіпкерін енгізеді, Строптың ақылсыз қатыгездігі мен Модельдің жұмыскерлік, бейжай түрде үнділік қарсылықты жоюын қарама-қарсы қою үшін.