Кіріспе

Британдық Колумбияның Стикин аймағындағы провинциялық парк, Канада. Татшеншини Алсек паркі немесе Татшеншини Алсек провинциялық жабайы табиғат паркі – Британдық Колумбиядағы провинциялық парк. Ол 1993 жылы аймақтағы кен өндіруді тоқтату және оның бай табиғи мұрасын және биологиялық әртүрлілігін қорғау мақсатымен канадалық және американдық табиғатты қорғау ұйымдарының күшті науқанынан кейін құрылды. Парк Британдық Колумбияның солтүстік-батыс шетінде, Аляска штатымен (АҚШ) және Канаданың Юкон территориясымен шектесе орналасқан. Юконның Клуан ұлттық паркі мен қорығы және Алясканың Глейшер Бэй және Врангель-Сент-Элиас ұлттық парктері мен қорықтары арасында орналасқан бұл парк, Хайнс тас жолының батысындағы Британдық Колумбияның барлық жерлерін қамтиды. Ол Клуан-Врангель-Сент-Элиас-Глейшер Бэй-Татшеншини Алсек парктері жүйесінің бөлігі болып табылады және 1994 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енгізілді.

Тарих

Ғасырлар бойы бұл аймақта көптеген жергілікті халықтар өмір сүрді, оның ішінде тарихи Тлингиттер мен Оңтүстік Тутчондар өзендер бойында балық аулау ауылдарын салған. Парктің шығыс шеті Чилькат (Тлингт халқы) тутчондармен сауда жасау үшін пайдаланған ежелгі сауда жолынан өтеді. 19 ғасырдың ортасында Альсек өзеніндегі табиғи бөгет күрт бұзылып, ауыр су тасқынына әкелді. Бөгет Альсек өзенінің арнасымен мұздықтың жылжуынан пайда болған. Кедергі келтірілген өзен арнасынан жоғарыда үлкен уақытша көл қалыптасты. Судың биік және кең қабырғасы бір тұтас Тутчон ауылын Құрғақ шығанақта теңізге лақтырып, барлық тұрғындарын қаза қылды. Татшеншини-Альсек Британдық Колумбияның картаға түсіріліп, зерттелген соңғы аймақтарының бірі болды. 1960 жылдары аймақта алғашқы геологиялық кен іздеу жұмыстары жүргізілді. Татшеншини аймағының ортасындағы Желді жартасты тау маңынан маңызды мыс кен орындары табылды. 1970 жылдардың ортасында екі компания алғаш рет Татшеншини (әдетте "Тат" деп аталатын, сонымен қатар аймаққа қатысты қолданылатын термин) және Альсек өзендерін рафтингпен жүзуді бастады. 1980 жылдардың ортасында Желді жартасты шыңынан үлкен ашық карьер кені жасау туралы ұсыныс пайда болды. 1991 жылы Солтүстік Америкадағы 50 ең ірі табиғатты қорғау ұйымын біріктірген "Татшеншини Интернешнл" құрылды. Канада мен АҚШ-та, әсіресе АҚШ Конгресінде және соңында Ақ үйге, сол кездегі вице-президент Ал Гордың белсенді қатысуы шақырылған кезде, өте қарқынды науқан жүргізілді. Нәтижесінде Британдық Колумбияның премьер-министрі Майк Харкорт Татшеншини-Альсекке қатысты мәселелерді қарау үшін Ресурстар және қоршаған орта жөніндегі комиссияға (CORE) тапсырды. 1993 жылғы маусымда премьер Харкорт басқаратын Британдық Колумбия үкіметі Татшеншини-Альсекті А класты паркі ретінде қорғауға шешім қабылдады. "Windy Craggy" кен орындарының иелеріне 103,8 миллион доллар өтемақы төленді. Бұл, оған іргелес жатқан ұлттық парктерімен бірге, әлемдегі ең үлкен халықаралық парктік кешенді толық қорғады. Халықаралық табиғатты қорғау одағы (IUCN) бұл аймақты ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны ретінде қорғауға ұсынды. Клуан Врангелл Сент-Илияс мұздық шығанағы Татшеншини-Альсек трансшекаралық паркі жүйесі, Клуан, Врангелл Сент-Илияс, Мұздық шығанағы және Татшеншини-Альсек парктерін қамтиды. 1994 жылы керемет мұздық және мұздық ландшафттары үшін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны деп жарияланды, сонымен қатар гризли аюлары, карибу және Далл қойының мекендеу орындарының маңыздылығы ескерілді. 1999 жылы қой аулаушылар тобы парктегі мұздықтың табанынан жас еркек мүсіннің қалдықтарын тапты, ол кейін Квадей Дэн Цинчи, яғни "Көп бұрын табылған адам" деп аталды. Жақсы сақталған мұздатылған дене 300-550 жыл аралығында жасалғаны анықталды. Шампан және Айшихик тайпаларының өкілдері осы табылған жер туралы өздерінің тарихи аумағында кеңес алды және жас жігіттің атын атады. Сонымен қатар, олар қалдықтарды ғылыми және ДНК-тестілеуге келісті. Зерттеушілер "мұз адамның" генетикалық туысы бар адамдарды табу үшін еріктілерді жинады. Шампан және Айшихик тайпаларынан, сонымен қатар Юкон, Британдық Колумбия және Аляскадағы туысқан халықтардан 241 ерікті сынақтан өтті. Шампан және Айшихик тайпаларынан тірі 17 туыс, оның ішінде екі апалы-сіңлілі әйел табылды, олар аналық ДНК арқылы байланысты. Осы 17 адамның 15-і "Волк" кланынан екенін айтты, бұл жас жігіт де сол кланға жатқандығын көрсетеді. Аналық туыстық жүйеде балалар анасының кланына туған деп есептеледі және ұрпақ аналық желі арқылы анықталады.

Жабайы табиғат

Алсек және Татшеншини өзендері мұздықтармен қазылған U пішіндес аңғарлар арқылы паркте ағып өтеді. Бұл аңғарлар жағалау таулары арқылы өтіп, салқын, ылғалды мұхит ауасын суық ішкі аймаққа жеткізеді. Мұхиттан ішкі ортаға жедел өзгеру, жиі су тасқындары, көшкіндер мен қар көшкіні, әртүрлі геологиялық құрам және биіктіктің айтарлықтай өзгерістері бірлесіп, тіршілік ортасының ерекше түрлі жағдайларын қалыптастырды. Татшеншини-Алсек паркінде гризли аюларының көп саны қорғалады. Тау мен мұздың кедергісін кесіп өтетін жасыл аймақ жағалау және ішкі гризли аюларының популяцияларын байланыстырады және өте қолайлы тіршілік ортасын қамтамасыз етеді. Бұл парк мұздық аюдың Канададағы жалғыз мекені болып табылады. Қара аюдың бұл өте сирек кездесетін көгілдір-сұр түсті нұсқасы тек паркте және АҚШ шекарасынан аз ғана асып тұратын жерлерде ғана табылған. Аюлардан басқа, Татшеншини-Алсек паркі Далл қойларын, тау ешкілерінің көп санын, Кеней лосін, сұр қасқырларды, бүркіттерді (сары және алтын), соқырларды (паломник және гир) және кернейтін аққуларды да қорғайды. Жағалау бойында теңіз арыстандарын және жұмбақ киттерді көруге болады. Алсек таулары осы жерде орналасқан, ал Фэрвезер тауы – провинцияның ең биік шыңы. Татшеншини-Алсек аймағы жоғары сейсмикалық белсенділікке ие аймақта жатыр. Батыстағы Фэрвезер және Хаббард/Бордер жарылымдары, солтүстіктегі Денели жарылымындағы жылжулар тұрақты жер сілкіністерін тудырады.

Климат

Blanchard River метеостанциясы Британдық Колумбия мен Юкон шекарасында, Хайнс тас жолы бойында орналасқан. Ол субарктикалық климатқа (Кёппен Dfc) ие, тундралық климатқа (Кёппен ET) жақын. Плезант-Кэмп, Британдық Колумбия, Аляска шекарасына жақын Тащеншини-Альсек провинциялық паркінің оңтүстік-шығыс жиегінде орналасқан. Плезант-Кэмптің құрғақ жазды субарктикалық климаты бар (Кёппен климаттық жіктелімі: Dsc).